آب‌بازسانان

آب‌بازسانان محدوده زمانی: ائوسن آغازین - کنون
نهنگ گوژپشت
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو:	جانوران
شاخه:	طنابداران
زیرشاخه:	مهره‌داران
رده:	پستانداران
راسته:	آب‌بازسانان بریسون، ۱۷۶۲
زیرراسته‌ها
آب‌بازسانان بی‌دندان آب‌بازسانان دندان‌دار کهن‌آب‌بازسانان (منقرض)

آب‌بازسانان یا آب‌بازان راسته‌ای از پستانداران هستند که شامل نهنگ‌ها، دلفین‌ها و گرازماهیان می‌شود. آب‌بازسانان پستاندارانی دریایی هستند که با شرایط زیست در آب سازگار شده‌اند. بدن آن‌ها دوکی‌شکل است و دست‌های آن‌ها به صورت باله درآمده‌است. باله‌های کوچک پشتی آن‌ها اندامی تحلیل‌رفته هستند و در طول فرگشت از ساختار و کاربرد آن‌ها ساده‌تر شده‌است. این باله‌های پشتی به ستون فقرات نچسبیده‌اند و در درون بدن پنهان هستند.

آب‌بازسانان تقریباً بی‌مو هستند و پوششی از پیه زیر پوست آن‌ها را پوشانده‌است که امکان شنا در آب‌های سردتر را به آن‌ها می‌دهد. آب‌بازسانان به خاطر هوش بالای خود معروفند. دانش مطالعه آب‌بازان را آب‌بازشناسی می‌نامند.

پستاندار بودن

آب‌بازسانان پستاندارند و این یعنی که عضوی از رده پستانداران به شمار می‌روند. نزدیک‌ترین خویشاوندان آن‌ها جفت‌سمان، همانند اسب آبی و آهو، به شمار می‌روند.

از نشانه‌های پستاندار بودن آب‌بازسانان می‌توان به خون‌گرم بودنشان، تنفس از راه شش، شیردهی به نوزادانشان، و در آوردن مو - هرچند به میزان کم - اشاره کرد.

تغذیه

آب‌بازسانانی همچون نهنگ عنبر، نهنگ سفید، دلفین‌ها، و گرازماهی‌ها در دهان خود دندان دارند و از آن برای شکار ماهی و ماهی مرکب و دیگر جانداران دریایی بهره می‌گیرند. آن‌ها غذا را نمی‌جوند بلکه به یکباره فرو می‌برند؛ این کار برای شکارچیانی همچون نهنگ قاتل - که طعمه‌های بزرگی چون خوک‌های دریایی را شکار می‌کنند - ابتدا با تکه تکه کردن طعمه آغاز می‌شود و سپس هر بخش کوچک بلعیده می‌شود.

آب‌بازسانان بی‌دندان اما در دهان خود به جای دندان، صفحه‌های شانه‌ای دارند که وظیفه تصفیه آب و به دام انداختن جانداران ریزی همچون کریل‌ها را بر عهده دارند. این صفحات از جنس کراتین ساخته شده‌اند؛ همان ماده‌ای که تشکیل دهنده ناخن‌های آدمی است. همه‌ی بی‌دندان‌ها اما از پلانکتون‌ها تغذیه نمی‌کنند و نهنگ‌هایی همچون نهنگ گوژپشت از ماهی‌های کوچکی چون ساردین و شاه‌ماهی تغذیه می‌کنند. غذای اصلی نهنگ خاکستری نیز سخت‌پوستان ریز اعماق آب‌ها است.

فرگشت

هم‌چنین ببینید: فرگشت آب‌بازسانان

آب‌بازسانان بازماندگان تیره رائولیده از جفت‌سمان هستند که به سم‌های جفت‌گونه خود، اندام‌های ریزشان، و گوشی که همانندی بسیاری به نهنگ‌های نخستین دارد، شناخته می‌شوند. منشا خشکی این جانوران از نیاز آن‌ها به بالا آمدن به سطح آب و تنفس آشکار است؛ استخوان‌های باله‌های آن‌ها نیز همانند پستانداران خشکی است، از جمله نشانه‌های وستیجیال پای عقبی که از نیاهای چهارپایشان به جا مانده‌اند.

این پرسش که چگونه پستانداران خشکی‌زی به جانورانی ساکن اقیانوس تبدیل شدند تا دهه ۱۹۷۰ در هاله‌ای از ابهام قرار داشت. در این سال کشفیاتی در پاکستان به وقوع پیوستند که چگونگی این گذار را روشن‌تر کردند:

پاکیستوس	امبولوستوس	کوچیستوس	پروتوستوس	جانوستوس (آب‌بازسانان بی‌دندان)	اسکوالدون (آب‌بازسانان دندان‌دار)

طبقه‌بندی

• راسته آب‌بازسانان
  • زیرراسته آب‌بازسانان بی‌دندان: نهنگ‌های بی‌دندان
    • خانواده نهنگیان
      • سرده سرکمانی‌ها
        • نهنگ گوژپشت، Balaena mysticetus
      • سرده خوب‌نهنگان
        • نهنگ شکار اطلس شمالی، Eubalaena glacialis
        • نهنگ شکار آرام شمالی، Eubalaena japonica
        • نهنگ شکار جنوبی، Eubalaena australis
    • خانواده بزرگ‌باله‌ایان
      • سرده تیغ‌باله‌ها
        • نهنگ تیغ‌باله، Balaenoptera acutorostrata
        • نهنگ تیغ‌باله، Balaenoptera physalus
        • نهنگ سئی، Balaenoptera borealis
        • نهنگ بروده، Balaenoptera brydei
        • نهنگ بروده کوتوله، Balaenoptera edeni
        • نهنگ آبی، Balaenoptera musculus
        • نهنگ نیزه‌ای معمولی، Balaenoptera acutorostrata)
        • نهنگ نیزه‌ای جنوبگانی، Balaenoptera bonaerensis
        • نهنگ اومورا، Balaenoptera omurai
      • سرده بزرگ‌باله‌ها
        • نهنگ گوژپشت، Megaptera novaeangliae
    • خانواده نهنگان خاکستری
      • سرده خاکستری‌ها
        • نهنگ خاکستری، Eschrichtius robustus
    • خانواده نونهنگیان
      • سرده کوتوله‌نهنگ‌ها
        • نهنگ شکار کوتوله، Caperea marginata
  • زیرراسته آب‌بازسانان دندان‌دار: نهنگ‌های دندان‌دار
    • خانواده دلفین‌سانان
      • سرده خربزه‌سرها
        • نهنگ کله‌خربزه‌ای، Peponocephala electra
      • سرده گرگ‌های دریا
        • نهنگ قاتل، Orcinus orca
      • سرده کشنده‌های کوچک
        • نهنگ قاتل کوتوله، Feresa attenuata
      • سرده دندان‌کلفت‌ها
        • نهنگ دندان‌کلفت، Pseudorca crassidens
      • سرده گوی‌سرها
        • نهنگ خلبان باله‌کوتاه، Globicephala macrorhyncus
        • نهنگ خلبان باله‌بلند، Globicephala melas
      • سرده کچه‌ماهی‌ها
        • دلفین معمولی درازنوک، Delphinus capensis
        • دلفین معمولی کوتاه‌نوک، Delphinus delphis
      • سرده صاف‌دلفین‌ها
        • دلفین صاف شمالی، Lissodelphis borealis
        • دلفین صاف جنوبی، Lissodelphis peronii
      • سرده توکوشی‌ها
        • توکوشی، Sotalia fluviatilis
        • کوسترو، Sotalia guianensis
      • سرده گوژدلفین‌ها
        • دلفین گوژپشت اقیانوس آرام، Sousa chinensis
        • دلفین گوژپشت هندی، Sousa plumbea
        • دلفین گوژپشت اطلس، Sousa teuszii
      • سرده لاغردلفین‌ها
        • دلفین خال‌دار گرمسیری، Stenella attenuata
        • دلفین چرخان پوزه‌کوتاه، Stenella clymene
        • دلفین نواری، Stenella coeruleoalba
        • دلفین خال‌دار اطلس، Stenella frontalis
        • دلفین چرخان، Stenella longirostris
      • سرده پوزه‌باریک‌ها
        • دلفین سخت‌دندان، Steno bredanensis
      • سرده پوزه‌بطری‌ها
        • دلفین پوزه‌بطری معمولی، Tursiops truncatus
        • دلفین پوزه‌بطری گرمسیری، Tursiops aduncus
        • دلفین بورونان، Tursiops australis
      • سرده سیاه‌سفیدها
        • دلفین شیلی، Cephalorhyncus eutropia
        • دلفین راسو، Cephalorhyncus commersonii
        • دلفین جنوب آفریقا، Cephalorhyncus heavisidii
        • دلفین هکتور، Cephalorhyncus hectori
      • سرده گردسرها
        • دلفین یونس، Grampus griseus
      • سرده پهلوسفیدکچه‌ماهی‌ها
        • دلفین فریزر، Lagenodelphis hosei
      • سرده پهلوسفیدها
        • دلفین پهلوسفید اطلس، Lagenorhynchus acutus
        • دلفین سربی، Lagenorhynchus obscurus
        • دلفین ساعت شنی، Lagenorhynchus cruciger
        • دلفین پهلوسفید آرام، Lagenorhynchus obliquidens
        • دلفین چانه‌سیاه، Lagenorhynchus australis
        • دلفین نوک‌سفید، Lagenorhynchus albirostris
      • سرده پخ‌باله‌ها
        • دلفین ایراوادی، Orcaella brevirostris
          • دلفین پخ‌باله استرالیایی، Orcaella heinsohni
    • خانواده تک‌دندانان
      • سرده قناری‌های دریا
        • نهنگ سفید، Delphinapterus leucas
      • خانواده تک‌دندان‌ها
        • ناروال، Monodon monoceros
    • خانواده گرازماهیان
      • سرده بی‌باله‌ها
        • گرازماهی بی‌باله، Neophocaena phocaenoides
      • سرده گرازماهی‌ها
        • گرازماهی بندر، Phocoena phocaena
        • گرازماهی کالیفرنیا، Phocoena sinus
        • گرازماهی عینکی، Phocoena dioptrica
        • گرازماهی بورمایستر، Phocoena spinipinnis
      • سرده گرازماهی‌وارها
        • گرازماهی پهلوسفید، Phocoenoides dalli
    • خانواده نهنگان عنبر
      • سرده عنبری‌ها
        • نهنگ عنبر، Physeter catodon (با نام P. macrocephalus هم شناخته می‌شود.)
    • خانواده کوچک‌عنبریان
      • سرده کوچک‌عنبری‌ها
        • نهنگ عنبر ریزقد، Kogia breviceps
        • نهنگ عنبر کوتوله، Kogia sima
    • خانواده نوک‌نهنگان
      • سرده سیاه‌دلفین‌ها
        • نوک‌نهنگ بزرگ، Berardius arnuxii
        • نوک‌نهنگ بیرد، Berardius bairdii
        • سرده نهنگان پوزه‌بطری
          • نهنگ پوزه‌بطری شمالی، Hyperoodon ampullatus
          • نهنگ پوزه‌بطری جنوبی, Hyperoodon planifrons
        • سرده هندوآرام‌ها
          • نهنگ پوزه‌بطری گرمسیری، Indopacetus pacificus
        • سرده میان‌دندان‌ها
          • نوک‌نهنگ ساوربی، Mesoplodon bidens
          • نوک‌نهنگ پهن‌دندان، Mesoplodon bowdoini
          • نوک‌نهنگ هابز، Mesoplodon carlhubbsi
          • نوک‌نهنگ بلنویل، Mesoplodon densirostris
          • نوک‌نهنگ آنتیل، Mesoplodon europaeus
          • نوک‌نهنگ ژینکودندان، Mesoplodon ginkgodens
          • نوک‌نهنگ گری، Mesoplodon grayi
          • نوک‌نهنگ هکتور، Mesoplodon hectori
          • نوک‌نهنگ لایارد، Mesoplodon layardii
          • نوک‌نهنگ ترو، Mesoplodon mirus
          • نوک‌نهنگ کوتوله، Mesoplodon peruvianus
          • نوک‌نهنگ پرین، Mesoplodon perrini
          • نوک‌نهنگ برینگ، Mesoplodon stejnegeri
          • نوک‌نهنگ بیل‌دندان، Mesoplodon traversii
      • سرده نهنگ‌های تاسمان
        • نهنگ تاسمان، Tasmacetus shepherdi
      • سرده غازمنقارها
        • نهنگ غازمنقار، Ziphius cavirostris
    • بالاخانواده Platanistoidea: دلفین‌های رودخانه‌ای
      • خانواده اورینوکوئیان
        • سرده دلفین‌های اورینوکو
          • دلفین رودخانه‌ای آمازون، Inia geoffrensis
            • دلفین رودخانه‌ای بولیوی، Inia boliviensis
      • † خانواده به‌جاماندگان
        • † سرده به‌جامانده‌ها
          • † دلفین رودخانه‌ای چین، Lipotes vexillifer
      • خانواده دلفینان رودخانه
        • سرده کوردلفین‌ها
          • دلفین رودخانه‌ای گنگ و ایندوس، Platanista gangetica
      • خانواده دلفینان دریاکنار
        • سرده دریاکنارها
          • دلفین لاپلاتا، Pontoporia blainvillei

• نشان † به معنای «منقرض شده» است.

منابع

• Shirihai H., Jarrett B. (۲۰۰۶). Dolphins and other Marine Mammals of the World. Princeton University Press. ۲۵۴-۲۵۵. ISBN 9780691127576. 
• Reeves R. R., Stewart B. S., Clapham P. J., Powell J. A. (۲۰۰۲). Sea Mammals of the World: A Complete Guide to Whales, Dolphins, Seals, Sea Lions and Sea Cows. Christopher Helm Publishers Ltd. ۱۸۷. ISBN 0713663340. 

• برابرهای واژه‌های علمی از: مرتضی عطری (۱۳۸۴). واژه‌نامه علوم زیستی، دوجلدی. همدان: اداره انتشارات دانشگاه بوعلی‌سینا. 

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ آب‌بازسانان موجود است.