پالمیرا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۴°۳۳′۳۶″ شمالی ۳۸°۱۶′۲″ شرقی / ۳۴.۵۶۰۰۰° شمالی ۳۸.۲۶۷۲۲° شرقی / 34.56000; 38.26722

‍‍

پالمیرا
ܬܕܡܘܪܬܐ
Palmyra
نمایی از ویرانه‌های پالمیرا و معبد شامین بعل
نمایی از ویرانه‌های پالمیرا و معبد شامین بعل
پالمیرا در سوریه واقع شده‌است
پالمیرا
پالمیرا
Location in Syria
مختصات: ۳۴°۳۳′۳۶″ شمالی ۳۸°۱۶′۲″ شرقی / ۳۴.۵۶۰۰۰° شمالی ۳۸.۲۶۷۲۲° شرقی / 34.56000; 38.26722
کشور  سوریه
استان حُمص
District Palmyra District
بلندی
۴۰۵ m (۱٬۳۲۹ ft)
جمعیت (۲۰۰۴ census)
 • جمعیت ۵۱٬۳۲۳
 • تراکم
پیش‌شماره(های) تلفن ۳۱
شهر باستانی پالمیرا
Temple of Bel in Palmyra.JPG
اطلاعات اثر
کشور سوریه سوریه
نوع فرهنگی
معیار ثبت i, ii, vi
شمارهٔ ثبت ۲۳
منطقه آسیا-اقیانوس آرام
میراث در خطر؟ کشورهای عربی
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت ۱۹۸۰ (طی نشست (جلسه ۴ام))
میراث در خطر؟ کشورهای عربی
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

پالمیرا نام شهری باستانی در استان حُمص سوریه است. ساکنان پالمیرا را آرامی‌ها، اموری‌ها، عرب‌ها و اقلیتی از یهودیان تشکیل می‌دادند.[۱] در هم‌جواری ویرانه‌های باستانی پالمیرا، شهر تدمر واقع شده‌است.[۲] تدمر، معادل نام عربی برای پالمیرا است.[۳]

پالمیرا یکی از مهم‌ترین ویرانه‌های تاریخی جهان[۴] و یکی از آثار ثبت‌شدهٔ سوریه در میراث جهانی یونسکو است.[۵] قدمت بخش اعظم ویرانه‌های پالمیرا به سده یکم و دوم میلادی باز می‌گردد.[۶]

تاریخ مملکت تدمر[ویرایش]

تصویری از سالن تئاتر

تدمر شهری تاریخی خفته در واحه‌ای در وسط صحرای سوریه، آثاری از شاهکارهای مردم دوران بسیار دور، راه تجارتی تدمر به مصر بیش از ۴۰۰ سال پر رونق و در مسیر قافله‌های تجارتی بین مملکت انباط وتدمر، آثارهای رومانی برفراز سرزمینی پهناور، هنگام مشاهده آن دل در سینه‌ها می‌تپد، شهر تدمر را اشکانیان در زمان حکومت وسیع خود که تا صحرای شامات گسترده شده بود بنا کردند[نیازمند منبع] ولی خیلی زود به دلیل حمله‌های رومیان این شهر از خاک ایران جدا شد و در اختیار رومیان قرار گرفت. بعد از آن این شهر پایتخت ملکهٔ زنوبیا ملکهٔ سوریه وملکهٔ شرق شد. تدمر شهری زیبا با ستوهای طلایی رنگ، شهری شاعرانه که آدم به یاد یکی از معلقات امرؤالقیس یکی از معروفترین شاعر از شاعران عرب دوران جاهلی می‌اندازد. این شهر زیبا یکی از مهم‌ترین ایستگاهای تجارتی بین آسیا و اروپا در نیمهٔ دوم قرن اول قبل از میلاد بوده‌است. سر انجام این شهر زیبا و شاعرانه در سال ۲۷۴ میلادی توسط حملهٔ امپراتور روم (اورلیانوس) ویران می‌شود. ساختار این شهر زیبا طابع ونمط (اغریقی)، (رومانی) در ساختمانهای شهر داشته بوده‌است. از مهم‌ترین بناهای شهر: معبد بل، شاه را عظیم با ستون‌های بلند سربفلک کشیده، (مسرح)، «بازار اغوار» (سوق الآغورا)، ودروازه بزرگ که معروف است به (قوس النصر) به اضافه صدها آثار باقی‌مانده، مانند:مدفن (گُور)، نحت در صخرها، تماثیل، قبرها، در سور شهر بیضاوی شکل که با برج‌های حفاظتی برجای مانده‌است سخن از مملکت عظیم تدمر در خود نهفته دارد. در قرن سوم میلادی پالمیرا به اردوگاهی نظامی تبدیل شد و به تدریج دوران پرشکوه آن با شن و ماسه صحرایی ناپدید شد. هنوز بخشی از این شهر پرشکوه در زیر ماسه‌ها ناپدید است.

بخش‌های مختلف شهر[ویرایش]

معبد بعل[ویرایش]

معبدی برای بزرگ‌ترین خدای بین‌النهرین. شهروندان پالمیرا در نخستین سده پس از میلاد دست به کار ساختن معبدی برای خدای "بعل" به سبک رومی‌ها شدند. مخارج ساخت این معبد را امپراتوری روم پرداخت کرد. این اقدام برای قدردانی از مردم این شهر به خاطر الحاق به امپراتوری روم بود.

ستون‌های این معبد در جریان جنگ داخلی سوریه به شدت آسیب دیده‌اند. جای گلوله‌ها بر ستون‌های معبد نمایان‌اند.

دروازه هادریان[ویرایش]

حدود یک کیلومتر طول مسیری با ستون‌های عظیم است که در قرن دوم میلادی بهره‌برداری شد. دروازه هادریان که به افتخار هادریان امپراتور روم ساخته شده، آغاز این مسیر طولانی است. ساخت این مسیر با سبک معماری رومی - یونانی است که در آن ایام بسیار رواج داشت.

بنای چهاروجهی یا تتراپیلون[ویرایش]

بنای چهاروجهی یا تتراپیلون در چهارراهی در پالمیرا قرار دارد. چهار بنای چهار ستونه بلند و باریک از جنس سنگ گرانیت قرمز که از معادن اسوان به این منطقه آورده شده‌اند. این چهار بنا سرپوشیده‌اند. در گذشته در میان هر یک از بناهای چهار ستونه مجسمه‌هایی قرار داشتند. امروزه تنها یکی از ستون‌ها آنتیک است و بقیه در دوران‌های بعد ساخته شده‌اند.

معبد شامین- بعل (خدای باد)[ویرایش]

شامین- بعل نام خدای باد بود. جالب این که معبد خدای باد بیشتر از دره قبرها، در انتهای مسیر ستون‌ها، از آسیب باد و طوفان‌های صحرایی در امان مانده است. گفته می‌شود فنیقی‌های مهاجری که بعدها بر پالمیرا مستقر شدند، این معبد را ساخته‌اند. زمان دقیق ساخت معبد شامین- بعل مشخص نیست.

آمفی تئاتر[ویرایش]

بر روی این صحنه نمایش (آمفی تئاتر) که جلوی کاخ قرار داشت نمایشنامه‌های شرقی اجرا می‌شدند. از این مکان همچنین برای جنگ حیوانات یا مبارزه گلادیاتورها نیز استفاده می‌شد. پالمیرا تحت تاثیر شدید شهرهای یونانی-رومی بود. میدان‌‌هایی با ستون‌های بلند، معادن آب‌های معدنی یا آمفی تئاتر مشخصه شهرهای یونانی- رومی بودند که در پالمیرا نیز یافت می‌شدند.

میدان آگورا[ویرایش]

آگورا میدان تجمع قشرهای حاکم بود. در این میدان بزرگ با ستون‌های بلند افرادی از قشرهای حاکم در پالمیرا تجمع می‌کردند. مجسمه قهرمانان این سرزمین نیز در این میدان جمع‌آوری می‌شد. در جنوب غربی این میدان آثاری از یک عمارت وجود دارد که احتمالا جلسه " شورای شهر" در آن برگزار می‌شد. در شورای شهر خانواده‌های پرنفوذ تاجران عضویت داشتند.

گورهای لوکس[ویرایش]

در جلوی دروازه‌های شهر قبرستان قرار داشت. خانواده‌های پرنفوذ مقبره‌هایی با برج‌های بلند برای اعضای خود می‌ساختند و در آن قبرهایی بود برای نسل‌های مختلف. چند مقبره تزئین شده هنوز پابرجا هستند با تابوت‌دان‌هایی از جنس سنگ برای نگهداری از جسدها.

روابط تدمر با ایران[ویرایش]

تدمریان در زمان اشکانیان و ساسانیان قدرت تجاری و نظامی عظیمی یافتند و پیوسته به پشتیبانی یا با یاری رومیان با ایرانیان در جنگ بودند. مهمترین نقطه ارتباط تدمریان با ایرانیان، هنگام صلح، شهرهای واقع در حاشیه شمالی خلیج‌فارس و به خصوص مصب شط‌العرب و نیز شهرهای واقع در کنار رودخانه فرات بود. روی کار آمدن ساسانیان در زندگی مردمان تدمر اثر منفی بسیار عمیقی داشت، زیرا اشکانیان ترانزیت تدمر را تشویق می‌کردند و می‌دانیم که کاروان‌های تدمری شهر لوژزیاس که توسط بلاش اول بنا شده بود توقف می‌کردند. علاوه بر آن در عصر اشکانی میان ایران و روم اغلب صلح برقرار بود و پالمیری‌ها ضمن اینکه اندک اندک به امپراطوری روم می‌پیوستند، روابط دوستی خود را با ایران محفوظ می‌داشتند. ساسانیان روشی کاملاً برخلاف روش اشکانیان در پیش گرفتند و از آغاز در فکر آن بودند که پالمیر و منابع سرشار آن را در اختیار خود گیرند. یکی از نخستین اقدامات اردشیر این بود که دولت کرخ را تسخیر کرد. رومیان توجه خاصی به تدمر داشتند و علت آن علاوه بر تجارت، هم‌مرز بودن تدمر با ایران نیز بوده است. زیرا تدمر حدفاصلی میان روم و ایران اشکانی و ساسانی بود. در میان این کشمکش‌های دوجانبه، امیران تدمر سیاستی هوشمندانه اتخاذ کرده بودند و استفاده‌های فراوانی می‌بردند. آنتوان به بهانه اینکه تدمر می‌کوشید از دو قدرت روم و پارت به طور مساوی استفاده کرده استقلال خود را حفظ کند، در سال ۴۱م. به آنجا حمله کرد. اما حمله او بی‌نتیجه ماند، زیرا اهل تدمر پیش از رسیدن آنتوان زنان و اموال خود را برگرفته به جانب چپ رود فرات پناه برده بودند. سپاه روم نیز از ترس تیراندازان ماهر تدمری و حمایت ایرانیان به دشت‌های فرات نزدیک نشد. تنها نتیجه‌ای که از این جنگ حاصل شد این بود که میان ایران و آنتوان به کلی به همخورد، زیرا ایرانیان خود را مدافعان طبیعی تدمر به حساب می‌آوردند. می‌بینیم که تدمریان از همان آغاز به روم تمایل بیشتری داشتند، رومیان نیز برای دفاع در مقابل ایران و یا حمله بدانجا از این دولت کوچک استفاده فراوانی بردند. اهمیت تدمر برای رومیان به خصوص از قرن دوممیلادی به بعد که جنگ‌های ایران و روم کثرت می‌یابد چشم‌گیر است. تا آن تاریخ رومیان از ترس سپاه تیرانداز پارتی به دشت‌های بین‌النهرین قدم نمی‌گذاشتند، ولی از آن به بعد کوشیدند که به مرکز ایران و خاصه به تیسفون دست یابند. به این ترتیب تراژان در سال ۱۱۶ م؛ و آویدیوس در سال ۱۶۴ م؛ و سپتسم سور در سال ۱۸۹ م. به تیسفون حمله بردند. تردید نیست که در تمام این مراحل تدمر یکی از مراکز مهم سپاه و آذوقه رومیان بوده است و کمک تدمریان چه از نظر آشنایی با اوضاع جغرافیایی و چه از نظر نیروی انسانی، تأثیر مستقیمی در پیروزی رومیان داشته است.[۷]

طبقه‌بندی وزبان مردم تدمر[ویرایش]

ساکنان مملکت تدمر به سه طبقه تقسیم بندی شده بودند، که از این قرار بود:

  • مواطنین أحرار: (آزادگان).
  • عبید:(بردها).
  • أجانب:(بیگانگان).

مواطنون فرزندان عشایر، بعضی از عشایر با هم احلاف بودند. مردم تدمر به کشاورزی و زراعت اهمیت خاصی قائل بودند، لذا در بادیء الأمر به ایجاد قنات‌های آب برای آبیاری و حفر چاه‌ها پرداختند، سپس سدهای ساروجی برای ذخیرهٔ آب باران بنا نهادند. برای حفر آبار صدها هزار برده‌ها به طور شبانه روز مشغول کار بودند. مکاتبه ایشان در امور تجارتی به خط آرامی بوده، ودر دوران رومان از کتابات خط لاتین نیز مورد استفاده قرار داده بودند. همچنین به زبان خاص (تدمری) نیز صحبت می‌کردند ونوشته‌هاشان از زبان آرامی مأخوذ بوده‌است.

مذهب، شغل و فنون[ویرایش]

خدایان پالمیرا، از چپ به راست: آگلیبول خدای ماه، بیلشامن خدای مقدس، مالاکبل خدای خورشید، مربوط به قرن اول پس از میلاد که در موزه لوور نگهداری می‌شود

مردم مملکت تدمر مردمانی بازرگان وتجارت پیشه بودند، ولی در کنار تجارت به دین و مذهب نیز علاقهٔ خاصی داشته بودند، بطوریکه در ساختن معابد وهیاکل وساخت قبور هزینهٔ هنگفتی صرف می‌نمودند. گویند در حدود ۳۰ عدد صَنَم (بُت) و آلهه داشته بودند که هریکی از آنها رموز مخصوص خود داشته بوده‌است. علی رأس این معبودات وبُتها آلِهَه بل بوده که یکی از مقدس‌ترین آلهه تدمرین بوده‌است؛ لذا در بیشتر منحوتات موجود تصویر آلهه بل دیده می‌شود. همچنین به جانب آلهه بل ودر مقام بعدی آلهه «بلتی» و آلهه «یرحبول» و آلهه «أغلبول» آمده‌است. این چهار آلهه نزد مردم تدمر قدر واحترام بساری داشته‌است ونیایش آنان برهمه واجب ومقدس بوده‌است. معبد بل یکی از بزرگ‌ترین معابد دینی در تدمر ودر مشرق قدیم بوده‌است. آغاز بنای این معبد در قرن اول میلادی بنیادگذاری نموده شده و تقریباً تا آخر عهد تدمر در وسعت آن ادامه داشته‌است تا آنجائیکه ضخامت ووسعت این معبد به (۲۲۰۲۰۵) متر رسیده‌است، در اطراف معبد ۳۷۵ عمود (ستون) بوده‌است که هریک آنان به ارتفاع ۱۸ متر بوده‌است. در واجهه امامی (جلو) معبد تا کنون هفتا از این ستون‌ها باقی‌مانده‌است وشاهد بر روزگار دوران تمدن مملکت تدمر می‌باشد. اما (مدافن) قبرها، تدمریون به براعت وفنون معماری خاصی می‌ساخته‌اند، در معظم قبرها که اصلاً در صخره‌های بزرگ ودل کوه حفاری می‌نمودند، از نحاتی ونقش ونگار وتزیینات جالب واماکن جلوس در جوار مدفنها قابل تحیر وتفکر است، این قبرها نحاتی شده (بیت الأبدیة) می‌نامیده‌اند یعنی خانهٔ ابدی. سپس بعد از قرن دوم میلادی ساخت قبرستان‌ها کلاً مغایر بوده وتقریباً مانند خانهٔ مسکونی می‌ساخته‌اند واحیاناً هرخانه‌ای شامل ۸ قبر نیز بوده‌است، دیوارهای این قبرستان‌ها به براعت وشاه کارهایی تزیینی بدیع نحاتی می‌کرده‌اند. در اواخر عهد (ملکهٔ زنوبیا) تدمر این شهر زیبا بدست اشغالگران رومی تسخیر می‌شود، و سر انجام خود ملکهٔ زنوبیا نیز به بند اسارت می‌افتند.

تاریخچه[ویرایش]

دوران باستان[ویرایش]

تصویر تنه یک زن، پالمیرا. اواخر قرن دوم. موزه بریتانیا

اولین بار نام این شهر در آرشیو ماری سوری از هزاره دوم پس از میلاد عنوان شد. این شهر تجاری بین‌النهرین را به شمال سوریه متصل می‌کرد. این شهر در کتاب مقدس عبری‌ها (کتابهای وقایع نگاری) به عنوان یک شهر کویری معرفی شده که توسط سلیمان بنا نهاده شده‌است. شهر تمر نیز طبق کتب پادشاهان توسط سلیمان بنا شده‌است. از گذشته این شهر را «تدمر» می‌خوانده‌اند (رجوع کنید به قریس) اما ممکن است به شهری در نزدیکی دریای راکد اشاره کند.

همچنین در فلاویوس جوزفوس کتاب هشتم یهودیان از شهر تدمر به عنوان شهری که ساخته سلیمان است معرفی شده‌است و نام یونانی آن نیز ذکر شده‌است.

«تدمر» در عبری مدرن معادل پالمیرا است. ریشه واقعی کلمه «پالمیرا نامعلوم است اما برخی از صاحب نظران معتقدند که این نام به نخلهای موجود در منطقه اشاره دارد. عده‌ای هم در این مورد شک دارند و آن را ترجمه ناصحیح نام» تدمر" می‌نامند که از میان این صاحبنظران می‌توان به کولج، سیریگ، استارکی اشاره کرد.

دوره یونانی – رومی[ویرایش]

نمایی نزدیک از یک بنا در پالمیرا

وقتی سلوکیان در سال ۳۲۳]پیش از میلاد کنترل سوریه را در دست گرفتند، شهر به حال خودش رها شد و بنابراین مستقل شد. در قرن اول پس از میلاد این شهر به عنوان یک کاروانسرای بزرگ مطرح شد. در سال ۴۱ پس از میلاد، رومی‌ها به فرماندهی مارک آنتونی تلاش کردند که شهر را تصرف کنند اما تلاششان بی‌نتیجه ماند چرا که ساکنان پالمیرا به سمت دیگر فرات فرار کردند. پالمیرایی‌ها از حمله رومی‌ها باخبر شده و بنابراین چاره اندیشی کرده بودند. این مسئله نشان می‌دهد که در آن زمان پالمیرا اقامتگاه عشایر بوده‌است و عشایر به سرعت می‌توانستند لوازم خود را جمع‌آوری کرده و کوچ کنند. در زمان حکومت تیبریوس (از ۱۴ تا ۳۷)، پالمیرا بخشی از ایالت رومی سوریه شد. این شهر به عنوان پل ارتباطی بین پارس (ایران باستان)، هند، چین و امپراطوری روم رونق پیدا کرد. در سال ۱۲۹، آدریان از شهر دیدن کرد و آنقدر از شهر خوشش آمد که آن را منطقه آزاد اعلام کرد و نام آن را به «پالمیرا آدریانا» تغییر داد.

با تصرف دجله و فرات توسط ساسانیان در سال ۲۱۲، رونق تجاری پالمیرا رو به زوال رفت. سپتیمیوس اوداناتوس یکی از شاهزادگان پالمیرا، توسط والرین به عنوان استاندار استان سوریه منصوب شد. پس از آنکه ساسانیان والرین را دستگیر کرده و وی را به قتل رساندند، اوداناتوس برای گرفتن انتقام خون والرین دو بار به شهر تیسفون (نزدیکی بغداد امروزی) حمله کرد. ماکینوس، برادر زاده اوداناتوس، وی را به قتل رساند و همسر اوداناتوس سپتیمیا زنوبیا قدرت را بدست گرفت و پالمیرا را به نیابت از پسرش وابالاتوس اداره کرد. زنوبیا به کمک کاسیوس دیونیسوس لانگینوس علیه امپراطوری روم شورش کرد و بصره و سرزمین‌های غربی تا سرزمین مصر را به تصرف درآورد. سپس وی تلاش کرد تا با لشکرکشی به شمال انتاکیه را به تصرف درآورد. در سال ۲۷۲، اورلیان امپراتور روم وی را دستگیر کرد و وی را به روم بازگرداند. اورلیان او را به زنجیر کشید و وی را در شهر گرداند و سپس به روستایی به نام تیوولی/ ایتالیا تبعید کرد. وی در این شهر به فعالیت‌های ضد رومی خود ادامه داد. شورش در پالمیرا امپراطوری روم را به شدت به زحمت انداخته بود و بنابراین آنها تصمیم گرفتند که این شهر را به یک پایگاه نظامی تبدیل کنند. دیوکلتیان شهر را تا اسکله گسترش داد و به دور آن دیوار کشید تا از حمله ساسانیان درامان بماند. در دوران امپراطوری بیزانس تعدادی کلیسا در شهر ساخته شد، اما اغلب نقاط شهر به ویرانه تبدیل شد.

دکومانوس باستان
کلات ابن مان در شب هنگام

دوره اسلامی[ویرایش]

شهر توسط مسلمانان عرب به فرماندهی خالد بن ولید به تصرف درآمد. در قرن ۱۶، قلعه فخرالدین مانی بر روی کوهی ساخته شد که مشرف به همه واحد بود. دسترسی به قله تنها از طریق یک گذرگاه امکان‌پذیر بود.

کاوش‌های جدید[ویرایش]

کاوشگران و باستان شناسان از کشورهای مختلف این منطقه را مورد بررسی قرار داده‌اند. در می۲۰۰۵ یک تیم لهستانی که در حال کاوش در معبد لات بود یک مجسمه سنگی بالدار بسیار ظریف مربوط به الهه پیروزی نایک پالمیرا را کشف کردند.

تصرف توسط گروه تروریستی دولت اسلامی (داعش)[ویرایش]

در ماه می سال ۲۰۱۵ (اردیبهشت ۱۳۹۴) گروه تروریستی دولت اسلامی (داعش) شهر باستانی پالمیرا را تصرف کرد. ابولیث سعودی، فرمانده عملیات "دولت اسلامی" در شهر باستانی پالمیرا در شبکه رادیویی "الوان اف‌ام" در سوریه در باره آینده این شهر گفت: «ما آن طور که بسیاری فکر می‌کنند با بولدوزر به این شهر حمله نمی‌کنیم، ما این شهر باستانی را ویران نمی‌کنیم، اما مجسمه‌های موجود در آن را که گمراهان پرستش می‌کردند، پودر خواهیم کرد.» یونسکو، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد، نگران است که این میراث فرهنگ جهانی به کلی نابود شود.[۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲]

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • دکتر: لبیب، عبدالستار، (قصة الحضارات) مطابع دارالمشرق، بیروت :، چاپ پانزده هم، انتشار سال ۱۹۹۹ میلادی. (به عربی).
  • دکتر: شامی، یحیی، (موسوعة المدن العربیة والاسلامیة) ، دارالفکر العربی، بیروت، چاپ سال ۱۹۹۳ میلادی به (عربی).
  • همنشین بهار: زنوبیا Zenobia و پالمیرا Palmyra.. در یوتیوب
  • دیوان: (النابغة الذبیانی) ، جلد دوم، چاپ سوم، سال انتشار ۱۹۷۵ میلادی.
  • د. الیاس، جبرائیل، الجبور، :(المدن السوریة)، اصدار الهیئة العامة للبدیات والمدن، عام ۱۹۹۸ للمیلاد.
  • Wikipedia contributors, «Palmyra,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Palmyra&oldid=195218710 (accessed March 7, 2008).
  • آذرنوش، آذرتاش، راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی، چاپ سوم. تهران: انتشارات توس، ۱۳۸۸. شابک ۳–۴۳۶–۳۱۵–۹۶۴–۹۷۸