طبقه‌بندی علمی جانداران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سطوح مختلف طبقه‌بندی علمی. جاندار دامنه فرمانرو شاخه رده راسته خانواده سرده گونه

Magnify-clip.png
سلسله مراتب هشت طبقه آرایه‌شناختی اصلی در طبقه‌بندی زیستی. طبقه‌های میانی جزئی‌تر نشان داده نشده‌اند.

برای اینکه کار بررسی جانداران، اعم از جانوران و گیاهان، ساده‌تر شود، آنها را رده‌بندی یا طبقه‌بندی می‌کنند. در طبقه‌بندی زیست‌شناختی یا طبقه‌بندی علمی در زیست‌شناسی به بیانی دیگر، طبقه‌بندی علمی جانداران، هر جانداری در جایگاه ویژه‌ای از نظر دسته‌بندی قرار می‌گیرد. به هر سطح از دسته‌بندی، یک آرایه (Taxon) گفته می‌شود. طبقه‌بندی علمی جانداران در واقع زیرمجموعه‌ای از دانش آرایه‌شناسی زیستی یا آرایه‌شناسی (تاکسنومی) آلفا (Alpha Taxonomy) است.

«طبقه‌بندی علمی جانداران» شکلی از آرایه‌شناسی علمی است که باید آن را از طبقه‌بندی جانداران از سوی مردم عادی که بنیان علمی ندارند، بازشناخت. گرچه گاه اصطلاحات سامانه‌شناسی، آرایه‌شناسی و طبقه‌بندی علمی را به طور مترادف با هم به کار برده می‌شوند و ممکن است که برخی آن‌ها را باهم اشتباه گیرند ولی هر یک تعریف و مرز و محدودهٔ کاری مربوط به خود را دارند. آرایه‌شناسی به توصیف، شناخت، طبقه‌بندی و نام‌گذاری اندامگان‌ها (ارگانیسم‌ها) (چه موجود و چه منقرض) گفته می‌شود در حلی که طبقه‌بندی علمی تنها بر بخشی از این دامنه یعنی همان گذاردن اندامگان‌ها در گروه‌هایی که ارتباط بین آن‌ها را بنمایاند، می‌پردازد.

با توجه به این‌که ارتباط میان یک اندامگان با دیگر موجودات زنده را می‌توان بدون آن‌که اول چنان‌که باید و شاید مورد مطالعه و بررسی دقیق وریزبینانه قرار داده شود، فهمید، طبقه‌بندی علمی یاری بزرگی در ثبت و گزارش اطلاعات، هم به دیگر دانشمندان و هم به مردم عادی می‌رساند و در واقع گام آغازینی برای ادامهٔ بررسی‌های آرایه‌شناختی به شمار می‌رود. سامانه‌شناسی نیز هرچند در عمل کل حوزهٔ کاری «آرایه‌شناسی» را در بر می‌گیرد ولی هدف اصلیش پی بردن به چگونگی خویشی‌ها و نسبت‌های اندامگان‌ها در طول زمان است.

«طبقه‌بندی علمی» نوین ریشه در کارهای کارلوس لینه، که جانداران را بر طبق مشخصه‌های همسان جسمی گروه‌بندی می‌کرد، دارد. البته پس از وی، این گروه‌بندی‌ها برای سازگاری هر چه بیشتر با «اصل نسب مشترک» داروینی مورد بازبینی قرار گرفته‌اند.

سامانه‌های اولیه[ویرایش]

سامانه‌های نوین (مدرن)[ویرایش]

لینه‌ای[ویرایش]

نوشتار اصلی: آرایه‌شناسی لینه‌ای

دو سال پس از مرگ طبیعت‌گرای انگلیسی جان رِی، کارلوس لینه زاده شد. او در اثر سترگش، سامانه طبیعت (کتاب) (چاپ نخست در ۱۷۳۵ (میلادی)) که در طول عمر خود وی به ویرایش دوازدهم هم رسید، طبیعت را به سه فرمانرو تقسیم کرد: معدن، گیاه، جانور. لینه پنج رتبه یا طبقه را به کار بست: رده (class)، راسته (order)، سرده (genus)، گونه(species) و جوره (variety).
لینه بیشتر به خاطر معرفی روشی که هنوز برای فرمول‌بندی نام علمی هر گونهٔ زیستی به کار می‌رود، شناخته می‌شود.

طبقه‌های آرایه‌شناختی[ویرایش]

نوشتار اصلی: طبقه آرایه‌شناختی

در رده‌بندی جانداران هشت طبقهٔ اصلی وجود دارد که از بزرگ به کوچک به این صورت هستند:

طبقه‌ها (رتبه‌ها) ی گیاه‌شناسی و جانورشناسی گاه اندکی متفاوتند.

تکامل[ویرایش]

با آن‌که لینه برای آسانی شناسایی طبقه‌بندی می‌کرد، این امروز عموماً پذیرفته شده که طبقه‌بندی باید «اصل نسب مشترک» داروینی را بازتاباند. از دههٔ شصت گرایشی به نام آرایه‌شناسی شاخه‌بندی (یا شاخه‌بندی یا هم‌نیایی به انگلیسی: Cladistics or Cladism) پدیدار شد که آرایه‌ها را در یک درخت تکاملی می‌چیند.

روش‌های گوناگون طبقه‌بندی جانداران توسط دانشمندان گوناگون:

لینه
۱۷۳۵[۱]
دوسلسله‌ای
ارنست هکل
۱۸۶۶[۲]
سه‌سلسله‌ای
چاتون
۱۹۲۵[۳][۴]
دوقلمرویی
کوپلند
۱۹۳۸[۵][۶]
چهارسلسله‌ای
ویتکر
۱۹۶۹[۷]
پنج‌سلسله‌ای
وسس و دیگران
۱۹۷۷[۸][۹]
شش‌سلسله‌ای
وسس و دیگران
۱۹۹۰[۱۰]
سه‌فرمانرویی
کاوالیر اسمیت
۲۰۰۴[۱۱]
شش‌سلسله‌ای
(در نظر گرفته نشده) آغازیان پروکاریوت مونرا مونرا باکتری‌ها باکتری‌ها باکتری‌ها
باستانیان باستانیان
یوکاریوت آغازیان آغازیان آغازیان یوکاریوت تک‌یاختگان
کرومیستا
گیاهان گیاهان گیاهان گیاهان گیاهان گیاهان
آغازیان قارچ قارچ قارچ
جانوران جانوران جانوران جانوران جانوران جانوران

همان‌گونه که دیده می‌شود بین این طبقه‌بندی‌ها اختلاف‌هایی وجود دارد؛ برای نمونه در طبقه‌بندی رابرت ویتَکِر، فرمانروهای جانداران، پنج تاست:

ولی جاندارن بر اساس طبقه‌بندی ادوارد چاتون به پروکاریوت‌ها و یوکاریوت‌ها تقسیم می‌شوند: پروکاریوت‌ها فقط شامل فرمانرو مونرا هستند ولی یوکاریوت‌ها چهار فرمانرو دیگر را در بر می‌گیرند.

وضع کنندگان (یادکرد بانی آرایه)[ویرایش]

نام هر آرایه ممکن است که با یادکردی از شخص وضع کننده و بانی آن نام دنبال شود، که همان نام کسی است که برای نخستین بار توصیفی معتبر و موثق از آن آرایه را منتشر کرده باشد. این نام‌ها پی‌درپی کوته‌سازی می‌شوند مثلاً دیگر «‎L.» به طور همگانی به عنوان اختصار «لینه» پذیرفته شده‌است. البته سامانهٔ نسبت دادن فرد وضع کننده در شاخه‌ها و رشته‌های مختلف زیست‌شناسی (مثلاً جانورشناسی، گیاه‌شناسی و …) با هم فرق می‌کند.

شناسه‌های یگانهٔ جهانی برای نام‌ها[ویرایش]

جنبشی در جریان است که می‌خواهد شناسه‌های یگانهٔ جهانی‌ای (به انگلیسی: Globally Unique Identifiers یا GUID) به شکل شناسه‌های علمی حیات (به انگلیسی: Life Science Identifiers یا LSID) برای همهٔ نام‌های زیست‌شناختی فراهم آورد. این به بانیان اجازه می‌دهد که نام‌ها را بی‌ابهام در رسانه‌های الکترونیکی یاد کنند و از اهمیت خطا در تلفظ نام‌ها یا مخفف نام شخصیت‌های معتبر باعث و بانی بکاهند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. C. Linnaeus (1735). Systemae Naturae, sive regna tria naturae, systematics proposita per classes, ordines, genera & species. 
  2. E. Haeckel (1866). Generelle Morphologie der Organismen. Reimer, Berlin. 
  3. É. Chatton (1925). "Pansporella perplexa. Réflexions sur la biologie et la phylogénie des protozoaires". Ann. Sci. Nat. Zool. 10-VII: 1–84. 
  4. É. Chatton (1937). Titres et Travaux Scientifiques (1906–1937). Sette, Sottano, Italy. 
  5. H. Copeland (1938). "The kingdoms of organisms". Quarterly review of biology 13: 383–420. doi:10.1086/394568. 
  6. H. F. Copeland (1956). The Classification of Lower Organisms. Palo Alto: Pacific Books. 
  7. Whittaker RH (January 1969). "New concepts of kingdoms of organisms". Science 163 (3863): 150–60. doi:10.1126/science.163.3863.150. PMID 5762760. 
  8. C. R. Woese, W. E. Balch, L. J. Magrum, G. E. Fox and R. S. Wolfe (August 1977). "An ancient divergence among the bacteria". Journal of Molecular Evolution 9 (4): 305–311. doi:10.1007/BF01796092. PMID 408502. 
  9. Woese CR, Fox GE (November 1977). "Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 74 (11): 5088–90. doi:10.1073/pnas.74.11.5088. PMC 432104. PMID 270744. 
  10. Woese C, Kandler O, Wheelis M (1990). "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.". Proc Natl Acad Sci U S A 87 (12): 4576–9. Bibcode:1990PNAS...87.4576W. doi:10.1073/pnas.87.12.4576. PMC 54159. PMID 2112744. 
  11. Cavalier-Smith, T. (2004), Only six kingdoms of life, Proc. R. Soc. Lond. B 271: 1251–62, doi:10.1098/rspb.2004.2705, PMC 1691724, PMID 15306349, retrieved 2010-04-29 
  • آریانپور، فرهنگ فشرده یکجلدی فارسی به انگلیسی، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر ۱۳۷۳ خ. که در آن از سه منبع زیر استفاده شده:
  • راهنمای گیاهی «گیا» از دکتر حسین گل گلاب.
  • فرهنگ گیاهی از ح. ع. بهرامی.
  • واژه‌نامه گیاهی از دکتر اسمعیل زاهدی.

http://www.emc.maricopa.edu/faculty/farabee/BIOBK/BioBookDivers_class.html

  • عطری، مرتضی، واژه‌نامه علوم زیستی، دوجلدی، همدان: اداره انتشارات دانشگاه بوعلی‌سینا، ۱۳۸۴.
  • آفات گل‌های زینتی