شاخه‌بندی

شاخه‌بندی، کلادیستیک، کلادبندی (کلاد شناسی‌) یا شنکله‌بندی (به انگلیسی: Cladistics)‏ روشی برای طبقه‌بندی گونه‌های جانداران در گروه‌هایی به نام کلاد است. برای مثال، پرندگان، دایناسورها، کروکودیل‌ها و تمام نسل آنها (زنده یا منقرض) و نیای مشترک‌شان یک کلاد را تشکیل می‌دهند. از لحاظ سامانه‌شناسی زیستی، یک کلاد یک «شاخه» در درخت زندگی است که یک گروه تک‌نیا (مونوفیلتیک) را تشکیل می‌دهد.

شاخه‌بندی با دیگر روش‌های آرایه‌شناسی، مثل فنتیک تفاوت دارد. به این خاطر که تاکید شاخه‌بندی روی شناسه‌های مشترک و مشتق‌شده است. روش‌های پیشین از همانندی‌های ریخت‌شناختی برای طبقه‌بندی گونه‌ها در داخل سرده‌ها (جنس‌ها) و دیگر طبقه‌های آرایه‌شناختی بالاتر استفاده می‌کردند. طبقه‌بندی شاخه‌بندی معمولاً مبتنی بر ساختارهای درختی به نام کلادوگرام (شاخه‌نما) است که نزدیکی نیای مشترک یا اشتراک ساختارهای همساخت را نشان می‌دهد. دیگر وجه تمایز روش شاخه‌بندی، توجه به صرفه‌جویی و آزمون‌کردن فرضیه (ابطال‌پذیری) به جای تصمیم‌گیری سوبژکتیو دیگر سیستم‌های آرایه‌شناختی است. برنامه‌های کامپیوتری بسیاری در این علم کاربرد دارد، چون طبیعت نسل نمودادهای کلادوگرام بسیار پیچیده‌است.

روش شاخه‌بندی از صفات مشترک بین گونه‌ها، صفات اشتقاق‌یافته را مورد بررسی قرار می‌دهد، بنابر این در این نوع رده‌بندی باید بتوانیم صفات اشتقاق‌یافته را از دیگر صفات جدا کنیم. در این رده‌بندی به عمل بازشناختن صفات اجدادی و صفات اشتقاقی، «جهت‌یابی» گفته می‌شود.

در این رده‌بندی به ابتدایی‌ترین حالت صفتی، نزدیک‌ریخت و به اشتقاق‌یافته‌ترین حالت یک صفت جداریخت گفته می‌شود. برای نمونه ستون مهره‌ها که در مهره‌داران در نیای مشترک آن‌ها وجود داشته و اساسا در نسل‌های بعدی باقی مانده استیک صفت اجدادی است و پرها در پرندگان که با خزندگان از یک نیای مشترک هستند یک صفت اشتقاقی است.

در جهت‌یابی صفات از حالت‌های صفتی دیگری نیز استفاده می‌شود که عبارتند از:

• هم‌نزدیک‌ریخت (symplesiomorphic): صفاتی که در چند گروه خواهری وجود دارد و در نیای مشترک آن‌ها نیز بوده‌است.
• هم‌جداریخت (synapomorphic): صفاتی که در نزدیک‌ترین نیای دو یا چند تاکسون یافت می‌شود اما در نیای قدیمی‌تر آن‌ها وجود نداشته‌است.
• خودجداریخت (autapomorphic): صفات اشتقاق‌یافته در یک یا دو گروه خواهری هستند.

کلاد

نوشتار اصلی: کلاد

شاخه‌نما

نقطه آغاز تحلیل شاخه‌بندی گروهی از جزئیات و مولکول‌ها و ریخت‌شناسی یا اطلاعات دیگری است که مشخصات این جزئیات را بیان کند. نتیجه پایانی عبارت است از یک نمودار درختی که کلادوگرام یا شاخه‌نما نامیده می‌شود.

کاربرد در رشته‌های دیگر

سیستم مقایسه و طبقه‌بندی بر اساس کلادوگرام‌ها مختص موضوعات زیست‌شناسی نیست. هر گروهی از اشخاص یا اجسام که دارای طبقه باشند، نیای مشترک فرضی داشته باشند، و مجموعه‌ای از ویژگی‌های مشترک به‌ارث‌رسیده از نیای مشترک داشته باشند می‌توانند به این طریق دسته‌بندی شوند. تنها ملزومات آن داشتن خصیصه‌هایی قابل شناسایی و اندازه‌گیری است.

تلاش‌های اخیر برای استفاده از شاخه‌بندی در رشته‌های خارج از زیست‌شناسی بدین قرارند:

• انسان‌شناسی فرهنگی و باستان‌شناسی، برای مقایسه فرهنگ‌ها و مصنوعات بر طبق گروه‌ه‌بندی روندهای فرهنگی و ویژگی‌های دست‌ساخت‌های بشر.
• زبان‌شناسی تاریخی، برای مقایسه زبان‌های مختلف بر اساس گروه‌بندی ویژگی‌های زبان‌شناختی.
• رفتارشناسی جانوری، برای مقایسه گونه‌های جانوری از طریق خصائص رفتاری که ارثی‌اند.
• نقد ادبی متون، جهت مقایسه نوشته‌های یک کار یکسان با استفاده از گروه‌بندی اشکال‌های مرسوم کپی‌بردای.

همچنین ببینید

• بیوانفورماتیک
• فیلوژنتیک
• سامانه‌شناسی
• طبقه‌بندی علمی
• جدیدترین نیای مشترک
• خانواده‌های زبانی

پانویس‌ها و منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Cladistics»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۰).
• خلجی پیربلوطی، ولی‌الله، روش‌های رده‌بندی موجودات زنده، مجله رشد، دوره نوزدهم، شماره ۴. زمستان ۱۳۸۴. ص۴۲.

پیوند به بیرون

• انجمن ویلی هنیگ - کلادیستیک
• سفر در سامانه‌شناسی فیلوژنتیک - دانشگاه برکلی
• Wiley, E.O.; Siegel-Causey, D.; Brooks, D.R.; Funk, V.A. (1991). "Chapter 1: Introduction, Terms and Concepts". The Compleat Cladist: A Primer of Phylogenetic Procedures. The University of Kansas Museum of Natural History Special Publication No. 19. American Museum of Natural History. ISBN 0893380350. http://www.amnh.org/learn/pd/fish_2/pdf/compleat_cladist.pdf.