طبقهبندی علمی جانداران
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
برای اینکه کار بررسی جانداران، اعم از جانوران و گیاهان، ساده تر شود، آنها را ردهبندی یا طبقهبندی میکنند. در طبقهبندی زیستشناختی یا طبقهبندی علمی در زیستشناسی یا به بیانی دیگر، طبقهبندی علمی جانداران، هر جانداری در جایگاه ویژهای از نظر دستهبندی قرار میگیرد. به هر سطح از دستهبندی، یک آرایه (Taxon) گفته میشود.[۱]طبقهبندی علمی جانداران در واقع زیرمجموعهای از دانش آرایهشناسی زیستی یا آرایهشناسی(تاکسنومی) آلفا (Alpha Taxonomy) است. «طبقهبندی علمی جانداران» شکلی از آرایهشناسی علمی است که باید آن را از طبقهبندی جانداران از سوی مردم عادی که بنیان علمی ندارند، بازشناخت. گرچه گاه اصطلاحات سامانهشناسی، آرایهشناسی و طبقهبندی علمی را به طور مترادف با هم به کار برده میشوند و ممکن است که برخی آنها را باهم اشتباه گیرند ولی هر یک تعریف و مرز و محدودهٔ کاری مربوط به خود را دارند. آرایهشناسی به توصیف، شناخت، طبقهبندی و نامگذاری اندامگانها (ارگانیسمها) (چه موجود و چه منقرض) گفته میشود در حلی که طبقهبندی علمی تنها بر بخشی از این دامنه یعنی همان گذاردن اندامگانها در گروههایی که ارتباط بین آنها را بنمایاند، میپردازد. با توجه به اینکه ارتباط میان یک اندامگان با دیگر موجودات زنده را میتوان بدون آنکه اول چنانکه باید و شاید مورد مطالعه و بررسی دقیق وریزبینانه قرار داده شود، فهمید، طبقهبندی علمی یاری بزرگی در ثبت و گزارش اطلاعات، هم به دیگر دانشمندان و هم به مردم عادی میرساند و در واقع گام آغازینی برای ادامهٔ بررسیهای آرایهشناختی به شمار میرود. سامانهشناسی نیز هرچند در عمل کل حوزهٔ کاری «آرایهشناسی» را در بر میگیرد ولی هدف اصلیش پی بردن به چگونگی خویشیها و نسبتهای اندامگانها در طول زمان است.
«طبقهبندی علمی» نوین ریشه در کارهای کارلوس لینه، که جانداران را بر طبق مشخصههای همسان جسمی گروهبندی میکرد، دارد. البته پس از وی، این گروهبندیها برای سازگاری هر چه بیشتر با «اصل نسب مشترک» داروینی مورد بازبینی قرار گرفتهاند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] سامانههای اولیه
[ویرایش] سامانههای نوین (مدرن)
[ویرایش] لینهای
دو سال پس از مرگ طبیعتگرای انگلیسی جان رِی، کارلوس لینه زاده شد. او در اثر سترگش، Systema Naturae (چاپ نخست در ۱۷۳۵ (میلادی)) که در طول عمر خود وی به ویرایش دوازدهم هم رسید، طبیعت را به سه فرمانرو تقسیم کرد: کان، گیاه، جانور. لینه پنج رتبه یا طبقه را به کار بست: رده (class)، راسته (order)، سرده (genus)، گونه(species) و جوره (variety).
لینه بیشتر به خاطر معرفی روشی که هنوز برای فرمولبندی نام علمی هر گونهٔ زیستی به کار میرود، شناخته میشود.
[ویرایش] طبقههای آرایهشناختی
در ردهبندی جانداران هشت طبقهٔ اصلی وجود دارد که از بزرگ به کوچک به این صورت هستند:
- دامنه: Domain
- فرمانرو (سلسله): Kingdom
- دسته: Division (در مورد گیاهان)، شاخه: Phylum (در مورد جانورها)
- رده: Class
- راسته: Order
- خانواده (با کابردی عمومیتر)، تیره (بیشتر در مورد گیاهان و پرندگان): Family
- سرده (جنس): Genus
- گونه: Species
طبقهها(رتبهها)ی گیاهشناسی و جانورشناسی گاه اندکی متفاوتند.
[ویرایش] تکامل
با آنکه لینه برای آسانی شناسایی طبقهبندی میکرد، این امروز عموماً پذیرفته شده که طبقهبندی باید «اصل نسب مشترک» داروینی را بازتاباند. از دههٔ شصت گرایشی به نام آرایهشناسی شاخهبندی (یا شاخهبندی یا همنیایی به انگلیسی: Cladistics or Cladism) پدیدار شد که آرایهها را در یک درخت تکاملی میچیند.
روشهای گوناگون طبقهبندی جانداران توسط دانشمندان گوناگون:
| لینه ۱۷۳۵ دوسلسلهای |
هاکل
۱۸۶۶ |
چاتون
۱۹۳۷ |
کوپلند
۱۹۵۶ |
ویتکر
۱۹۶۹ |
ووس و دیگران
۱۹۷۷ |
ووس و دیگران
۱۹۹۰ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| (کار نشده) | آغازیان | پروکاریوتها | مونرا | مونرا | یوباکتریها | باکتریها |
| آرکیباکتریها | باستانیان | |||||
| یوکاریوتها | آغازیان | آغازیان | آغازیان | یوکاریوتها | ||
| رستنیها | گیاهان | قارچها | قارچها | |||
| گیاهان | گیاهان | گیاهان | ||||
| جانوران | جانوران | جانوران | جانوران | جانوران |
همانگونه که دیده میشود بین این طبقهبندیها اختلافهایی وجود دارد؛ برای نمونه در طبقهبندی رابرت ویتَکِر، فرمانروهای جانداران، پنج تاست:
-
- فرمانرو مونرا (Monera)
- فرمانرو آغازیان (Protista)
- فرمانرو قارچها (Fungi)
- فرمانرو گیاهان (Plantae)
- فرمانرو جانوران (Animalia)
ولی جاندارن بر اساس طبقهبندی ادوارد چاتون به پروکاریوتها و یوکاریوتها تقسیم میشوند: پروکاریوتها فقط شامل فرمانرو مونرا هستند ولی یوکاریوتها چهار فرمانرو دیگر را در بر میگیرند.
[ویرایش] وضع کنندگان (یادکرد بانی آرایه)
نام هر آرایه ممکن است که با یادکردی از شخص وضع کننده و بانی آن نام دنبال شود، که همان نام کسی است که برای نخستین بار توصیفی معتبر و موثق از آن آرایه را منتشر کرده باشد. این نامها پیدرپی کوتهسازی میشوند مثلاً دیگر «L.» به طور همگانی به عنوان اختصار «لینه» پذیرفته شدهاست. البته سامانهٔ نسبت دادن فرد وضع کننده در شاخهها و رشتههای مختلف زیستشناسی (مثلاً جانورشناسی، گیاهشناسی و …) با هم فرق میکند.
[ویرایش] شناسههای یگانهٔ جهانی برای نامها
جنبشی در جریان است که میخواهد شناسههای یگانهٔ جهانیای (به انگلیسی: Globally Unique Identifiers یا GUID) به شکل شناسههای علمی حیات (به انگلیسی: Life Science Identifiers یا LSID) برای همهٔ نامهای زیستشناختی فراهم آورد. این به بانیان اجازه میدهد که نامها را بیابهام در رسانههای الکترونیکی یاد کنند و از اهمیت خطا در تلفظ نامها یا مخفف نام شخصیتهای معتبر باعث و بانی بکاهند.
[ویرایش] جستارهای وابسته
[ویرایش] منابع
- آریانپور، فرهنگ فشرده یکجلدی فارسی به انگلیسی، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر 1373 خ. که در آن از سه منبع زیر استفاده شده:
- راهنمای گیاهی «گیا» از دکتر حسین گل گلاب.
- فرهنگ گیاهی از ح. ع. بهرامی.
- واژهنامه گیاهی از دکتر اسمعیل زاهدی.
- مرکز عکسهای کشاورزی
- عطری، مرتضی، واژهنامه علوم زیستی، دوجلدی، همدان: اداره انتشارات دانشگاه بوعلیسینا، ۱۳۸۴.
- آفات گلهای زینتی
- Wikipedia contributors, «Biological classification,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Biological_classification&oldid=278960342 (accessed March 27, 2009).
- Wikipedia contributors, «Systematics,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Systematics&oldid=278870249 (accessed March 27, 2009).
