رباعی
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
رباعی (به معنی چهارتایی یا چهارگانی) یک قالب شعر فارسی است که در فارسی به آن ترانه نیز میگویند. این قالب، یک قالب شعر ایرانی است. که در ادبیات دیگر زبانها (از جمله عربی و ترکی و اردو) نیز مورد استفاده قرار گرفته است. بنا به مشهور، وزن عروضی آن بر وزن عبارت لا حَولَ و لا قُوَّةَ اِلاّ بِالله است. اما عروضدانان ایرانی و خارجی، برای رباعی دو یا یک وزن اصلی قائل شدهاند عروضدانان قدیم، وزن رباعی را در دو شجره اخرب و اخرم قرار دادهاند که از آن 24 وزن منشعب میشود. دکتر شمیسا، برای رباعی یک وزن برشمرده و معتقد است از آن یازده وزن فرعی به دست میآید.[۱]
در مورد منشأ رباعی، در کتابهای تاریخی دو روایت متفاوت درج شده است. روایت اول، رودکی را واضع این نوع شعر (به صورت امروزی) میداند و گوید که وزن آن را از ترانهای که کودکان به هنگام بازی میخواندند اقتباس کرده است.[۲] طبق روایت دوم، یعقوب لیث قهرمان اصلی ماجراست و شعرای دربار او این وزن را اختراع کردهاند.[۳] رباعی متشکل از دو بیت (چهار مصراع) است. رعایت قافیه در مصراعهای نخست، دوم و چهارم الزامی و در مصراع سوم اختیاری است. شعرای اولیه، به گفتن رباعیات چهار قافیهای گرایش داشتند، اما به تدریج و از اوایل قرن ششم هجری، شکل سه مصراعی قافیه در رباعی رایج شد.
معروفترین رباعیسرا در تاریخ ادب فارسی حکیم عمر خیام نیشابوری است. رباعیات عطار، مولوی، اوحدالدین کرمانی و باباافضل کاشی نیز شهرت دارند. در دوران معاصر، نیما یوشیج به سرودن رباعی اشتیاق تمام از خود نشان داد و بیش از 1800 رباعی از او بجای مانده است. بعد از نیما، سایر شاعران نوپرداز همچون سیاوش کسرایی و منصور اوجی به این قالب توجه ویژه داشتند. در دوران انقلاب، رباعی احیاء مجدد یافت و امثال سید حسن حسینی و قیصر امین پور در احیاء آن نقش داشتند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] نمونههایی از رباعی
| گر کار فلک به عدل سنجیده بُدی | احوال فلک جمله پسندیده بُدی | |
| ور عدل بُدی به کارها در گردون | کی خاطر اهل فضل رنجیده بُدی؟ |
| گویند بهشت و حور عین خواهد بود | آنجا میِ ناب و انگبین خواهد بود | |
| گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک | چون عاقبت کار چنین خواهد بود |
| گر یک نفست ز زندگانی گذرد | مگذار که جز به شادمانی گذرد | |
| زنهار که سرمایۀ ملکت به جهان | عمر است، چنان کِش گذرانی گذرد |
| اول به هزار لطف بنواخت مرا | آخر به هزار غصه بگداخت مرا | |
| چون مهره مهر خویش میباخت مرا | چون من همه او شدم بینداخت مرا |
| آن یار که در سینه جنون دارم ازو | در هر مژه صد قطره خون دارم ازو | |
| کُنجی و دمی و محرمی میطلبم | تا شرح دهم که حال چون دارم ازو |
[ویرایش] نکتهای دربارهٔ وزن رباعی
چنانکه از دقّت در وزن مصراعهای رباعی برمیآید در رباعی دو وزن نزدیک به هم توأمان به کار میروند. یعنی هر یک از مصرعهای رباعی میتواند به یکی از این دو وزن باشد:
- مفعول مفاعیل مفاعیل فعل (هزج مثمن مکفوف مرفوعاحد)
- مفعول مفاعلن فعولن فعلن (؟)
- رباعی بر وزن لاحول ولا قوِِة الا بالله میباشد.
عروضدانان قدیم به این دو شاخه «اخرب» و «اخرم» میگفتند.
- با روش ایرج کابلی وزن رباعی یا ترانه عبارت است از: ۴:۱،۳،۱۳ و خوانده میشود، ۱۳ بندی سومآغاز از یکمین چهاربندیها.[۴]
[ویرایش] پانویسها
- ↑ رک. سیر رباعی در شعر فارسی، سیروس شمیسا، ص 245 ـ 274
- ↑ المعجم فی معاییر اشعار العجم، ص 112
- ↑ تذکرة الشعراء، دولتشاه سمرقندی، ص 26 ـ 27
- ↑ ایرج کابلی ۱۸۶
>>
[ویرایش] منابع
- همایی، استاد جلالالدّین. فنون بلاغت و صناعات ادبی، جلد اوّل (صنایع لفظی بدیع و اقسام شعر فارسی)، چاپ سوّم، انتشارات توس، تهران، ۱۳۶۴
- کابلی، ایرج. وزنشناسی و عروض. تهران: انتشارات آگه، ۱۳۷۶، xـ۰۵۵ـ۴۱۶ـ۹۶۴ ISBN.
