جغرافیای سیاسی
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
جغرافیای سیاسی شاخهای از علم جغرافیا است که تأثیرپذیری و تأثیرگذاری سیاست و قدرت در محیط جغرافیایی و به بیان دیگر، تأثیر تصمیمات سیاسی بر محیط جغرافیایی را مورد کاوش و بررسی قرار میدهد. نقش ویژه جغرافیای سیاسی، سازماندهی سیاسی فضا در سطح محلی، ملی و منطقهای است.
ژئوپلیتیک که به طور سنتی بر اساس اطلاعات، دیدگاهها و تکنیکهای جغرافیایی به مسائل سیاست خارجی کشورها میپردازد، یک نوع جغرافیای سیاسی کاربردی قلمداد میشود.
جغرافیای سیاسی پدیدههای سیاسی را در فضای درونی یک کشور مورد بحث قرار میدهد که به طور سنتی شامل مفاهیمی مانند مرز، ملت ، حکومت و سرزمین است.
نظر به این که یک کشور در بطن مطالعات جغرافیای سیاسی جای دارد از پیوند سه عامل ملت، حکومت و سرزمین، کشور تشکیل میشود؛ بنابراین همه موضوعات مرتبط با این مفاهیم، مانند ریشهیابی مسائل قومی ، جریانات مهاجرت ، تحلیل قدرت سیاسی نواحی شهری، تحلیل فضایی قدرت سیاسی در سطح کشور، تقسیمات کشوری و رقابتهای مکانی، دولت محلی ، تمرکز و عدم تمرکز قدرت سیاسی جغرافیای انتخابات ، از جمله مسائل مرتبط با کشور هستند که امروزه در جغرافیای سیاسی مورد توجه و بررسی قرار میگیرند.
از طرف دیگر، در حوزه مسائل جهانی نیز که قلمرو مطالعات ژئوپلیتیک است، به طور سنتی درباره مناسبات قدرت در سطح جهان و راههای دستیابی به قدرت جهانی و افزایش آن بحث و بررسی میشود. در حال حاضر تحولاتی که در سیاست جهان روی داده است تنوع بیشتری به مباحث ژئوپلیتیک بخشیده و این شاخه از جغرافیای سیاسی مفاهیم تازه و متنوعی را مورد بحث قرار میدهد.
بررسی این مفاهیم در بستر زمان و مکان کمک شایان توجهی به روند اداره امور و کشور داری بهتر میکند.
فهرست مندرجات
|
[ویرایش] سیر تکوین جغرافیای سیاسی در جهان
تاریخ جغرافیای سیاسی به عنوان یک رشته علمی را میتوان به سه دوره تقسیم کرد: دوره پیشرفت از اواخر قرن نوزدهم تا جنگ جهانی دوم ، دوره انزوا از دهه ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ و دوره احیا از دهه ۱۹۷۰ به بعد.
البته ردپای تفکرات مربوط به جغرافیای سیاسی را میتوان د ر دورههای پیش از این تاریخها جست و جو کرد؛
- ارسطو ۲۳۰۰ سال پیش در یونان قدیم، مطالعات دولت را با یک رویکرد جبر محیطی و در مورد مسائلی مانند مرزها، شهر کانونی و تناسب میان جمعیت و مکان مورد مطالعه قرار داد.
- استرابو جغرافیدان یونانی - رومی نیز روشن کرد که چگونه امپراتوری روم قادر به غلبه بر مشکلات ناشی از وسعت زیاد خود است.
- دلبستگی به مؤلفههای شکل دهنده به شکل سرزمینهای سیاسی در اروپای روشنفکری در قرون شانزدهم تا بیستم شدید بود. یکی از موارد مورد توجه سر ویلیام پتی ، دانشمند و اقتصاد دادن انگلیسی، تبیین زیربناهای مردم شناسی و سرزمینی قدرت حکومت بریتانیا در ایرلند در کتاب کالبدشناسی سیاسی ایرلند در سال ۱۶۷۲ بود. برای پیدا کردن بنیانگذار واقعی جغرافیای سیاسی لازم است بر تاریخ آلمان در سده نوزدهم مروری بکنیم.
[ویرایش] دوران تفوق
آلمان مهد جغرافیایی سیاسی است. آلمان مدرن که در سال ۱۸۷۱ ایجاد شد تحت رهبری جاهطلبانه پروس خود را قدرتی بزرگ در رقابت با بریتانیا، فرانسه ، اتریش و روسیه میدید. با توجه به شرایط ویژه آلمان که حکومتی محصور در خشکی و دارای مشکلاتی در راه توسعه سرزمین خود بود، در دهه پایانی قرن نوز دهم، نظریاتی درباره ارتباط میان سرزمین و قدرت حکومت در میان طبقه روشنفکر جدید این کشور به ویژه راتزل به عنوان بنیانگذار جغرافیای سیاسی، مطرح گردید.
بسیاری از تفکرات راتزل برای پیدا کردن توجیه حقوقی و روشنفکری برای توسعه سرزمینی آلمان بود. وی به هنگام پا یهگذاری جغرافیای سیاسی مفاهیم زیادی را از تئوری تکامل تدریجی داروین و پیروان او، به ویژه دارونیسم اجتماعی مشهور به نئولامارکیسم، استفاده کرد.
به اعتقاد راتزل، کشور میتواند به عنوان یک ارگانیسم زنده به حساب آید و حکومت مانند سایر ارگانیسمهای زنده نیازمند سرزمین کافی برای تغذیه خود است که فضای حیاتی برای ارگانیسم ویژه مینامد.
او در جهت گسترش این عبارتهای استعاری، میگوید کشورها وقتی جمعیت شان افزایش مییابد نیازمند فضای حیاتی بیشتری میشوند و به این ترتیب قوانینی را برای رشد فضایی حکومت ارائه داد؛ از جمله:
حکومت باید در جهت الحاق سرزمینهای کوچک توسعه یابد؛
حکومت باید تلاش کند سرزمینهای با موقعیتهای بالقوه باارزش را تصرف کند؛
توسعه کشور امری واگیر وار است که از کشوری به کشور دیگر گسترش مییابد.
تئوری راتزل مورد قبول رودلف کیلن واقع شد. کیلن تلاش میکرد قدرت جهانی آن روز را شناسایی کرده و کشورهای امپریالیستی قارهای بزرگ آینده را پیش بینی کند.
او در سال ۱۸۹۸ واژه گئوپلیتیک را در زبان آلمانی به کار برد که تا آن زمان در هیچ جا مطرح نشده بود. این واژه در سال ۱۹۲۴ به ژئوپلیتیک در زبان انگلیسی ترجمه شد. ژئوپلیتیک از دیدگاه وی عبارت بود از بخشی از جغرافیای سیاسی که به روابط خارجی، استراتژی و سیاست کشورها مربوط میشد، و در پی استفاده از دانش جغرافیا برای اهداف سیاسی بود.
علاوه بر راتزل و کیلن، هلفورد مکیندر بریتانیایی، از دیگر بنیانگذاران جغرافیای سیاسی، نیز به گسترش و ترویج جغرافیای سیاسی مدرن اقدام کرد.
در ایالات متحده نیز آلفرد هامان ، افسر بازنشسته نیروی دریایی ، قدرت نظامی جهان را وابسته به قدرت دریایی دانست و عوامل جغرافیایی که موجب کسب قدرت دریایی میشوند را به طور کامل توضیح داد.
پس از شکست آلمان در جنگ جهانی اول و از دست دادن بسیاری از سرزمینهای خود و خلع سلاح، عقاید جغرافیایی راتزل و مکیندر برای در پیش گرفتن مسیر احیای قدرت آلمان مورد استفاده قرار گرفت. فرد برجسته این جریان کارل هاوس هوفر ، افسر ارتش و جغرافیدان عضو حزب نازی بود. هوفر در پی جلب حمایت عمومی از سیاستهای توسعهطلبانه جدید به وسیله رویکرد ی مردمی به ژئوپلیتیک بود. او با استفاده از نظریه فضای حیاتی راتزل و حتی فراتر از آن، معتقد بود جهت توسعه آلمان لازم است از سرزمینهای مازاد کشورهای کم جمعیتی مانند لهستان و چکسلواکی استفاده شود. گئوپلیتیک هوفر توجیهات علمی لازم را برای الحاق لهستان و چکسلواکی به آلمان، اتحاد میان هیتلر و استالین ، و حمله نافرجام آلمان به شوروی را فرا هم آورد.
[ویرایش] دوران انزوا
زیادهروی گئوپلیتیک آلمان، جغرافیای سیاسی را پس از جنگ جهانی دوم در محاق فرو برد. هارتشورن جغرافیدان آمریکایی، در سال ۱۹۵۴ با ارائه رویکردی کارکردی به جغرافیای سیاسی برای سیاستزدایی از آن، معتقد بود جغرافیای سیاسی نه تنها باید به شکلدهی استراتژیهای سیاسی توجه کند، بلکه باید به پویاییهای داخلی و عملکردهای خارجی حکومت نیز توجه نماید.
جغرافیای سیاسی که بلافاصله پس از جنگ دوم تجربه شد تفاوت کمی با جغرافیای ناحیهای داشت و به طور گستردهای بر روی حکومت سرزمینی، به عنوان موضوع مورد مطالعه آن تمرکز یافت. این خود سانسوری دو نتیجه در پی داشت: نخست، جغرافیای سیاسی از توسعه تئوریک صورت گرف ته در سایر شاخههای جغرافیا به ویژه در زمینه انقلاب کمی دهه ۱۹۶۰ عقب ماند؛ دوم، جغرافیای سیاسی در درون جغرافیا به حاشیه رانده شد.
[ویرایش] دوره احیا
در اواسط دهه ۱۹۷۰ ریچارد مویر جغرافیدان انگلیسی تلاشهایی را برای احیای جغرافیای سیاسی آغاز کرد. از دهه ۱۹۸۰ جغرافیای سیاسی رویکرد اقتصاد سیاسی را به طور جدی اتخاذ کرد. یکی از افرادی که تلاش میکند اقتصاد سیاسی را در جغرافیای سیاسی مطرح کند. پیتر تیلور پایهگذار مجله معروف political geography میباشد که در تحلیل نظام جهانی از آن استفاده میکند.
از اواخر دهه ۱۹۸۰ و طی دهه ۱۹۹۰، بعد فرهنگی جغرافیای سیاسی رشد یافت. در این بخش مسائلی مانند هویت ملی، شهروندی، درگیریها و برخوردهای میان فرهنگ ها، جغرافیای مقاومت، نقش چشمانداز در هدایت و چالش قدرت مورد مطالعه قرار گرفت. تحت تأثیر مباحث میشل فوکو ، جغرافیدانانی مانند سیمون دالبی و اوتوتایل رویکرد «ژئوپلیتیک انتقادی» را مطرح کردند. این رویکرد به آزمون و بررسی نقش استعارههای جغرافیایی مانند هارتلند و کانتینمنت در پیریزی استراتژیها و کشف تأثیر رسانههای فرهنگی مانند فیلم، ادبیات، گزارشهای خبری و کارتون در دانش ژئوپلیتیک همت گمارد.
امروزه علاوه بر بعد فرهنگی، بعد فمنیسم نیز تحت تأثیر تئوری های فمنیستی گسترش یافته است. برخی تلاشها برای جغرافیای سیاسی فمنیستی صورت گرفته است، اما تعاملات با فمنیستها ماهیت مردانه جغرافیای سیاسی سنتی را روشن کرده است و راههایی را برای بهبود این وضع پیشنهاد میکند.
[ویرایش] سیر تکوین جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در ایران
[ویرایش] قبل از انقلاب
وجود تاریخ یک صد ساله جغرافیای سیاسی در جهان، در ایران مدت زیادی از تاریخ آن نمیگذرد. اولین متخصص در جغرافیای سیاسی در ایران دکتر دره میر حیدر فارغ التحصیل از دانشگاه ایندیانا آمریکاست که در سال ۱۳۴۲ به گروه جغرافیای دانشگاه تهران پیوست و زمینه برای توسعه این شاخه از جغرافیا بیشتر فراهم گردید.
با تصویب پذیرش دانشجو در دوره کارشناسی ارشد جغرافیا از سال ۱۳۴۳ در دانشگاه تهران، چند واحد درسی در زمینه جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک نیز در نظر گرفته شد.
در مقطع کارشناسی ارشد جغرافیای دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۳ دو درس تحت عنوان «ژئوپلیتیک» و «مسائل جغرافیای سیاسی جهان» ارائه شد که درس «ژئوپلیتیک» آن را دکتر دره میرحیدر و «مسائل جغرافیای سیاسی جهان» را دکتر مستوفی تدریس میکردند.
آموزش جغرافیای سیاسی در دورهای به ایران راه یافت که بخش ژئوپلیتیک آن در اثر جریانهای جنگ جهانی دوم و ظهور ژئوپلیتیک خاص آلمان تحریم شده بود.
روند رو به گسترش علمی این رشته در دهه ۱۳۵۰ به دلایل شرایط حاکم در ایران تا انقلاب اسلامی با وقفه مواجه گردید.
[ویرایش] پس از انقلاب
تألیفات و ترجمهها در زمینه جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک پس از انقلاب اسلامی ادامه یافت و با توجه به شرایط گسترش جهانی این علم و نیز جنگ عراق علیه ایران توسعه گستردهای یافت. دانشگاه تربیت مدرس با پذیرش اولین دانشجویان دوره دکتری با گرایش جغرافیای سیاسی در سال ۱۳۶۶ این رشته را به صورت علمی - آکادمیک به جامعه علمی ایران عرضه کرد. دهه ۱۳۷۰ و اوایل دهه ۸۰ را باید انقلاب علمی جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در ایر ان دانست. تهیه و تصویب برنامه رشته مستقل جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در مقطع کارشناسی ارشد در سال ۱۳۷۱ در دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه امام حسین موجب نگرشهای جدیدی به این رشته در ایران گشت.
بر اساس این برنامه دانشگاههای امام حسین، تهران، تربیت مدرس و آزاد اسلامی اقدام به پذیرش مستمر دانشجو نمودند. برنامه مقطع دکتری جغرافیای سیاسی به عنوان یک رشته مستقل آکادمیک را دانشگاه تربیت مدرسدر سال ۱۳۷۷ پیشنهاد کرد و به تصویب شورای عالی برنامهریزی رسید و از همان سال دانشگاههای تربیت مدرس ، تهران و آزاد اسلامی اقدام به پذیرش دانشجو در مقطع دکتری کردند.
[ویرایش] اساتید برجسته رشته جغرافیای سیاسی در ایران
اولین استاد جغرافیای سیاسی در ایران با تحصیلات آکادمیک، دکتر دره میرحیدر است. در زیر نام تعدادی از اساتید برجسته جغرافیای سیاسی ایران آمده است :
- دکتر دره میرحیدر/ دانشگاه تهران /
- دکتر محمدرضا حافظ نیا / دانشگاه تربیت مدرس / استاد
- دکتر پیروز مجتهدزاده / دانشگاه تربیت مدرس /
- دکتر یداللَّه کریمی پور /دانشگاه تربیت معلم /
- دکتر حسن کامران/ / دانشگاه تهران /
- دکتر زهرا احمدی پور / دانشگاه تربیت مدرس/
- دکتر زهرا پیشگاهی فرد / دانشگاه تهران /
- دکتر حمیدرضا محمدی / دانشگاه شهید بهشتی /
- دکتر محمد باقر قالیباف / دانشگاه تهران /
- دکتر مرجان بدیعی / دانشگاه تهران /
- دکتر هادی اعظمی / دانشگاه فردوسی مشهد /
- دکتر سید هادی زرقانی / دانشگاه فردوسی مشهد /
[ویرایش] گروههای جغرافیای سیاسی در دانشگاههای ایران
[ویرایش] دانشگاه تربیت مدرس
خواستگاه جغرافیای سیاسی در ایران به عنوان یک گرایش یا رشته را میبایست فعالیت گروه جغرافیای دانشگاه تربیت مدرس دانست. دانشگاه تربیت مدرس بر اساس برنامه دوره دکتری جغرافیا که در تاریخ ۲۷/۴/۱۳۶۶ به تصویب شورای عالی برنامهریزی رسیده بود در همان سال اقدام به برگزاری آزمون دوره دکتری نمود. در حقیقت دانشگاه تربیت مدرس برای اولین بار در کشور رشته جغرافیای انسانی با گرایش سیاسی را تأسیس کرد. در این دوره جغرافیای سیاسی به عنوان گرایشی از جغرافیای انسانی محسوب میشد که دانشجوی پذیرفته شده پس از گذراندن دروس مشترک و در صورت علاقهمندی میتوانست این گرایش را انتخاب کند. در اولین دوره پذیرش دانشجو در این دانشگاه، آقای محمدرضا حافظ نیا و آقای یدالله کریمی پور به عنوان اولین دانشجویان این دوره شروع به تحصیل نمودند و آقای دکتر محمدرضا حافظ نیا به عنوان اولین فارغ التحصیل جغرافیای انسانی با گرایش سیاسی در ایران، در بهمن ماه ۱۳۶۹ توانست از رساله دکتری خود دفاع کند.
[ویرایش] دانشگاه تهران
با وجود سابقه بیشتر دانشگاه تهران در زمینه جغرافیای سیاسی و وجود متخصص جغرافیای سیاسی (دکتر دره میرحیدر)، اولین دوره پذیرش دانشجوی دکتری در این دانشگاه در سال ۶۹ - ۷۰ با پذیرش دو دانشجو ( بهرام امیراحمدیان و غلامحسن حیدری) آغاز شد. بر اساس برنامه مستقل رشته کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی نیز که دانشگاه تربیت مدرس در سال ۱۳۷۱ پیشنهاد کرد و در تاریخ ۸/۶/۱۳۷۱ به تصویب شورای عالی برنامهریزی رسید و جهت اجرا به دانشگاههای کشور ابلاغ گردید، دانشگاه تهران نیز در سال تحصیلی ۷۵ - ۷۴ اولین دوره کارشناسی خود را به رشته جغرافیای سیاسی ارائه نمود.
[ویرایش] دانشگاه فردوسی مشهد
با موافقت شورای گسترش وزارت علوم و تحقیقات و فناوری گروه جغرافیای دانشگاه فردوسی مشهد از سال تحصیلی ۱۳۸۸-۱۳۸۷اقدام به دایر نمودن رشته جغرافیای سیاسی در مقطع کارشناسی ارشد نموده است و در حال حاضر شش دانشجو در این رشته در حال تحصیل هستند.
[ویرایش] دانشگاه امام حسین
دانشگاه امام حسین بر اساس برنامه مصوب فوق الذکر, اولین دانشجویان دوره کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی را در قالب دورههای معادل پذیرش کرد که تمامی دانشجویان آن از نیروهای رسمی سپاه پاسداران بودند. در اولین دوره کارشناسی ارشد مزبور که در سال ۱۳۷۱ آغاز گردید، آقایان سید یحیی صفوی ، محمد اخباری و سه دانشجوی دیگر به عنوان اولین دانشجویان دوره کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی در این دانشگاه پذیرش شدند.
[ویرایش] دانشگاه آزاد اسلامی
دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران نیز از سال ۱۳۶۸ در مقطع دکتری اقدام به پذیرش دانشجو نمود که دکتر زهرا پیشگاهی فرد به عنوان اولین فارغ التحصیل این دانشگاه در مقطع دکتری در سال ۱۳۷۱ از رساله خود دفاع کرد. در مقطع کارشناسی ارشد نیز این دانشگاه از سال تحصیلی ۸۰ - ۱۳۷۹ اقدام به پذیرش هفت دانشجو نمود که این روند گسترش یافته و واحد تهران مرکز این دانشگاه نیز در سالهای اخیر اقدام به پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ارشد نموده است. از جمله واحد های دانشگاهی فعال در زمینه آموزش رشته جغرافیای سیاسی در ایران ، دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی است که عمر فعالیت آن به بیش از یک دهه میرسدو تاکنون بیش از ۲۰۰ نفر متخصص جغرافیای سیاسی در مقطع فوق لیسانس از این دانشگاه فارغ التحصیل گردیده اند . هم اکنون آقایان دکتر محمد اخباری و دکتر غلامحسن حیدری بعنوان اعضای هیئت علمی تمام وقت و نیز آقای دکتر عزت الله عزتی بعنوان استاد نیمه وقت در این واحد دانشگاهی به تدریس دروس مختلف جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک اشتغال دارند. همچنين دانشگاه آزاد اسلامي واحد رشت از سال 1383 نسب به برقراري اين رشته در واحد خود اقدام و آقاي دكتر يوسف زين العابدين به عنوان تنها دكتراي تخصصي اين رشته و عضو هيات علمي در اين واحد مشغول تدريس مي باشد. از سال بدو تشكيل اين رشته در دانشگاه آزاد اسلامي واحد رشت تا كنون بيش از 100 نفر در اين رشته فارغ التحصيل شده اند.
[ویرایش] کتب و نشریات در زمینه جغرافیای سیاسی در ایران
اولین مؤلف کتابهای جغرافیا به منظور تدریس در دانشگاه آقای مسعود کیهان بود که در سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ جغرافیای مفصل ایران مشتمل بر سه بخش طبیعی، سیاسی و اقتصادی را در سه جلد تألیف کرد. جلد دوم این کتاب مربوط به جغرافیای سیاسی بود که با بیش از ۵۵۰ صفحه و ۲۸ نقشه و ۷۳ گراور در سال ۱۳۱۱ منتشر شد.
جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک تا ورود دکتر میر حیدر به دانشگاه تهران به مفهوم علمی در دانشگاههای ایران مطرح نبود و تألیف کتاب اصول و مبانی جغرافیای سیاسی در سال ۱۳۴۷ گامی بلند در اعتلای علمی جغرافیای سیاسی ایران و نقطه عطفی در روند تفکرات جغرافیای سیاسی در ایران محسوب میشود.
جدول زیر فهرست بیش از پنجاه اثر منتشره در ایران در زمینه جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک را نشان میدهد.
۱- جغرافیایمفصلایران(جلددوم جغرافیای سیاسی ایران) مسعود کیهان ۱۳۱۱
۲ سلسله کتابهای جغرافیای نظامی ایران(بیشاز۱۵ جلد) حاجعلی رزمآرا ۱۳۱۵
۳ مرزهای ایران محمدعلی مخبر ۱۳۲۴
۴ کشورهای توسعه نیافته (ترجمه) دکتر هوشنگ نهاوندی ۱۳۴۰
۵ انسان گرسنه یا ژئوپلیتیک گرسنگی منیره مهران (جزنی) ۱۳۴۱ امیرکبیر
۶ اصول و مبانی جغرافیای سیاسی دکتر دره میرحیدر ۱۳۴۷ سیمرغ
۷ جهان و کشورهای پیشرفته (ترجمه) دکتر دره میرحیدر ۱۳۴۹
۸ ژئوپلیتیک (ترجمه) حسنعلی رکنی ۱۳۴۹
۹ شیخنشینان خلیج فارس دکتر پیروز مجتهدزاده ۱۳۴۹
۱۰ ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک (ترجمه)حسنعلی رکنی ۱۳۵۱
۱۱ ژئوپلیتیک سعدالدین رشدیه دهه ۵۰
۱۲ بنیاد استراتژی در شاهنشاهی هخامنشی نصراللَّه بختور تاس ۱۳۵۱
۱۳ خلیج فارس دکتر پیروز مجتهدزاده ۱۳۵۴
۱۴ جغرافیای سیاسی و اقتصادی ایران دکتر عزتی و دکتر مشیری ۱۳۵۷
۱۵ گرایشهای تازه در جغرافیای سیاسی (ترجمه) دکتر دره میرحیدر ۱۳۵۸ دانشگاه تهران
۱۶ ژئوپلیتیک اطلاعات (ترجمه) فریدون شیروانی ۱۳۶۴ سروش
۱۷ اوضاع کلی جهان اسلام دکتر محمدرضا حافظ نیا ۱۳۶۵ دفتر آموزش
۱۸ وطن سرزمینی با جغرافیای سیاسی جهان اسلام عباسعلی عمید زنجانی ۱۳۶۴ دفترنشر فرهنگاسلامی
۱۹ جغرافیا نخست در خدمت جنگ (ترجمه) ابوالحسن سرو قد مقدم ۱۳۶۷ آستان قدس
۲۰ مسائل ژئوپلیتیک اسلام دریا و آفریقا(ترجمه) عباس آگاهی ۱۳۶۸ دفترنشر فرهنگاسلامی
۲۱ جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا(ترجمه) دکتر دره میرحیدر ۱۳۶۹ دفترمطالعات سیاسی و بین المللی
۲۲ ژئوپلیتیک دکتر عزت اللَّه عزتی ۱۳۷۱ سمت
۲۳ مبانی جغرافیای سیاسی (با تجدید نظر کامل) دکتر دره میرحیدر ۱۳۷۱ سمت
۲۴خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز دکتر محمدرضا حافظ نیا ۱۳۷۱ سمت
۲۵ کشورها و مرزها در منطقه ژئوپلیتیک خلیج فارس دکتر پیروز مجتهدزاده ۱۳۷۲ دفترمطالعات سیاسی و بین المللی
۲۶ ژئواستراتژی دکتر عزت اللَّه عزتی ۱۳۷۳ سمت
۲۷ قبله عالم یا ژئوپلیتیک ایران(ترجمه) عباس مخبر ۱۳۷۳ نشر مرکز
۲۸ استراتژی و تحولات ژئواستراتژی پس از دوران عباس مخبر ۱۳۷۳ دفتر مطالعات سیاسی جنگ سرد و بین المللی
۲۹ نگاهی به مسائل ژئوپلیتیک جهان معاصر (ترجمه) دکتر علی پورفیکویی ۱۳۷۴ واقفی
۳۰ ژئوپلیتیک اقلیت ها (ترجمه) دکتر سیروس سهامی ۱۳۷۴ واقفی
۳۱ جغرافیای کاربردی و مکتب های جغرافیایی دکتر حسین شکویی ۱۳۷۴ آستان قدس رضوی
۳۲ عوامل و اندیشهها در ژئوپلیتیک (ترجمه) دکتر علی فراستی ۱۳۷۸ امن
۳۳ جغرافیای سیاسی جهان اسلام دکتر عزت اللَّه عزتی ۱۳۷۸ سازمان مدارس خارج از کشور
۳۴ امیران مرزدار و مرزهای خاوری ایران دکتر پیروز مجتهدزاده ۱۳۷۸ شیرازه
۳۵ ژئوپلیتیک شیعه (شیعه) علیرضا قاسمزاده ۱۳۷۹ امن
۳۶ مبانی مطالعات سیاسی و اجتماعی جلد ۱ دکتر محمدرضا حافظ نیا ۱۳۷۹ سازمان مدارس خارج از کشور
۳۷ مبانی مطالعات سیاسی و اجتماعی جلد ۲ دکتر محمدرضا حافظ نیا ۱۳۷۹ سازمان مدارس خارج از کشور
۳۸ وضعیت ژئوپلیتیک پنجاب در پاکستان دکتر محمدرضا حافظ نیا ۱۳۷۹ الهدی
۳۹ ایدههای ژئوپلیتیک و واقعیتهای ایران دکتر پیروز مجتهدزاده ۱۳۷۹ نشر نی
۴۰ خلیج فارس - کشورها و مرزها دکتر پیروز مجتهدزاده ۱۳۷۹ عطایی
۴۱ درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی دکتر دره میرحیدر ۱۳۷۹ سازمانجغرافیایی باهمکاری سید یحیی صفوی
۴۲ ایران و همسایگان دکتر یدالله کریمی پور ۱۳۷۹ جهاد دانشگاهی تربیت معلم
۴۳ جغرافیای سیاسی ایران دکتر محمدرضا حافظ نیا ۱۳۸۰ سمت
۴۴ مقدمهای بر جغرافیای فرهنگی (ترجمه) دکتر سیمینتولایی ۱۳۸۰ فرهنگ، ارتباطات و دکترمحمدسلیمانی و هنر
۴۵ کلیدهای ژئوپلیتیک (ترجمه) دکتر صدوق ونینی ۱۳۸۱ دانشگاه شهید بهشتی
۴۶ تحلیلی بر ژئوپلیتیک ایران و عراق دکتر عزت الله عزتی ۱۳۸۱ دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی
۴۷ جغرافیای نظامی جزایر دکتر حسن کامران ۱۳۸۱ انجمنجغرافیاییایران
۴۸ مقدمهای بر تقسیمات کشوری در ایران دکتر یداله کریمیپور ۱۳۸۱ انجمن جغرافیایی ایران
۴۹ جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی دکتر پیروز مجتهدزاده ۱۳۸۱ سمت
۵۰ جغرافیای فرهنگی دکتر مهدی قراخلو ۱۳۸۳ سمت
۵۱ خلیج فارس و مسائل آن دکتر بیژن اسدی ۱۳۸۳ سمت
۵۲ ژئوپلیتیک شیعه (ترجمه) کتایون باصر ۱۳۸۳ انتشارات ویستار
۵۳ خراسان ژئوپلیتیک و توسعه دکتر پاپلی یزدی ۱۳۸۳ پژوهشکده امیرکبیر و دکتر فاطمه وثوق
۵۴ افقهای جدید در جغرافیای سیاسی دکتر محمدرضا حافظ نیا ۱۳۸۳ سمت و مراد کاویانی
۵۵ ژئوپلیتیک در جهان متغیر (ترجمه) دکتر زهرا احمدیپور ۱۳۸۴ بلاغ دانش و عطااله عبدی
۵۶ هیدروپلیتیک رودهای مرزی ایران دکتر یارمحمد بای ابرار معاصر۱۳۸۴
۵۷ ژئواستراتژی ایالات متحده دکتر یارمحمد بای عابد تهران ۱۳۸۳
۵۸ ژئوپلیتیک ایالات متحده دکتر یارمحمد بای عابد تهران ۱۳۸۴
۵۹ ژئوپلیتیک تاریخی ایران دکتر یارمحمد بای دفتر پژوهشهای فرهنگی تهران
۶۰ ژئوسایکولوژی ایالات متحده دکتر یارمحمد بای طلوع سبز ۱۳۸۷
۶۱ چشم جهانی دکتر یارمحمد بای حوزه هنری تهران ۱۳۸۵
۶۲ مقدمهای بر شناخت مرزهای بین المللی. دکتر سید هادی زرقانی. انتشارات دانشگاه علوم انتظامی .۱۳۸۶
63. مقدمه اي بر قدرت ملي(مباني، عناصر و سنجش) ، دكتر سيد هادي زرقاني. انتشارات پژوهشكده مطالعات راهبردي. 1388
مجلات مهم مربوط به جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک در ایران :
- فصلنامه ژئوپلیتیک
- فصلنامه تحقیقات جغرافیایی
- فصلنامه پژوهشهای جغرافیایی
- فصلنامه جغرافیا و توسعه
- مجله فضای جغرافیایی
- مجله رشد آموزش جغرافیا
- فصلنامه سیاست دفاعی
- فصلنامه مطالعات ملی
- فصلنامه مطالعات خاورمیانه
- فصلنامه مطالعات راهبردی
- مجله مطالعات دفاعی و استراتژیک
- فصلنامه مطالعات ناحیهای
[ویرایش] انجمنهای علمی جغرافیای سیاسی در ایران
تاریخ انجمنهای جغرافیایی در ایران، از سال ۱۳۲۶ شروع شد.در سالهای پس از آن، پیگیری جامعه جغرافیای ایران موجب تشکیل انجمن جغرافیا در نیمه دوم دهه ۱۳۲۰ گردید که این انجمن متشکل از نه شعبه بود و شعبه دوم آن شامل جغرافیای سیاسی بود که به بحث تقسیمات کشوری، مرزها و آمار جغرافیایی میپرداخت. همچنین شعبه ششم آن نیز، شعبه جغرافیای نظامی نام داشت.
این روند ادامه یافت تا این که بروز انقلاب اسلامی انجمن علمی ژئوپلیتیک در ایران تأسیس گردد. این انجمن نهایتاً در سال ۱۳۸۱ با کمک اساتید برجسته علمی در دانشگاههای تربیت مدرس، تهران، امام حسین و آزاد اسلامی در کشور تأسیس گشت تا ابعاد علمی جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک را تعمیق و گسترش دهد و زمینه را برای نیاز کشور در زمینههای سیاست داخلی و خارجی، امنیت ملی و به طور کلی استراتژیهای ژئوپلیتیک مناسب در روابط بین المللی فراهم نماید. در حال حاضر این انجمن با حدود ۱۳۰ عضو یکی از انجمنهای علمی معتبر فعال کشور میباشد.
[ویرایش] پیوند به بیرون
- انجمن ژئولیتیک ایران
- خبرگزاری فارس, ۲۹/۶/۸۵
- وبلاگ تخصصی ژئوپلیتیک
- نشریه الکترونیکی جغرافیای ایران
- وبلاگ ژئوپلیتیک - آزاد
[ویرایش] منابع
- دره میرحیدر ، «قابلیتها و کاربردهای جغرافیای سیاسی»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ش۱۲۸-۱۲۷، (۱۳۷۷)، ص ۹۰.
- محمدحسن گنجی ، جغرافیا از دارالفنون تا انقلاب اسلامی، (مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷)، ص ۶۱, ۲۰۹, ۲۱۲, ۲۱۷.
- ابراهیم رومینا، چگونگی شکلگیری جغرافیای سیاسی در دانشگاه تربیت مدرس، (تحقیق کلاسی منتشر نشده، ۱۳۸۴).
- دره میرحیدر ، «قابلیتها و کاربردهای جغرافیای سیاسی»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ش ۱۲۴ - ۱۲۵، (۱۳۷۶)، ص ۹۶.
- عزت اللَّه عزتی ، ژئوپلیتیک در قرن ۲۱، (تهران: سمت، ۱۳۸۰)، ص ۲۳۱.
- محمدرضا هیودی، چگونگی شکلگیری جغرافیای سیاسی در دانشگاه تهران، تحقیق کلاسی منتشر نشده، ۱۳۸۳، ص ۳.
- افشین، نیکجو، چگونگی شکلگیری جغرافیای سیاسی در دانشگاه آزاد اسلامی، تحیق کلاسی منتشر نشده، ۱۳۸۳، ص ۳.
- محمدرضا حافظ نیا، افقهای جدید در جغرافیای سیاسی، (تهران: سمت، ۱۳۸۳).
