بته جقه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زربفت اطلسی، بته‌جقهٔ متمایل به راست
شابلون چاپ پارچه‌های قالمکار
با طرح بته جقه، اصفهان

بُته‌جـِقّه یکی از نقش‌های تزئینی ایرانی است. در آمریکا این نقش را «Persian pickles» به معنی «خیار شور ایرانی» می‌نامند.[۱]

بته جقه نقشی است جذاب که در تاریخ هنرهای سنتی همیشه مورد توجه بوده و در تزیین انواع صنایع دستی به ویژه پارچه، قالی و گلیم، کاشی سفال، شال‌بافی، نساجی، خاتم، تشعیر و زربافی در اندازه‌ها و اشکال گوناگون سهم زیادی دارد.

تاریخچه[ویرایش]

بته جقه نقش از سرو ایرانی که از نمادهای زرتشتی بوده سرچشمه گرفته و بعدها در شرق رواج زیادی گرفته و طغراهای سلطان‌های عثمانی هم در همین نقش طراحی شده است. سرو نشانه آزادگی ایرانیان است و از سر فروتنی سر خود را خم نموده است. عده‌ای دیگر آن را به عنوان سرو می‌دانند که در دوران مزدکیان نشانه آزادگی آنان بوده و پس از شکست مزدک سر خود را از شرمساری به زیر انداخته است. سر آغاز آن هنر ایلامی–آشوری و سرانجام آن هنر هخامنشی است.[۲]

دهخدا بته جقه را ساخته شده از پر پرندگان می‌داند که بر بالای کلاه پادشاهان ایران نصب می شده است. بته جقه تصویر کوچک شده سرو سرافکنده است که نشان ایران و ایرانیان و حکایت کننده از راستی و تواضع ایشان است. سال هاست اصل و منشاء طرح ایرانی بته جقه را به آتش مقدس، به کاج، به نخل، به بادام، به گلابی همچنین به کیسه چرمی، به شکل باسمه‌ای مشت بسته و حتی به شیارهایی که برحسب اتفاق رودخانه جومنا در مسیر خود از دره کشمیر به جلگه هندوستان ایجاد می‌کند، تشبیه کرده‌اند. در حفاری‌های دره پازیریک در سال ۱۹۴۹ میلادی توسط باستان شناسان روسی در کنار قالی پازیریک و سایر اشیاء، یک قمقمه چرمین به دست آمده که روی آن را با نقش بته آراسته‌اند، تاریخ آن با آزمایش‌های علمی قریب به۲۵۰۰ سال تخمین زده‌اند. این تنها سند قدیمی موجود از این نقش است که تاریخ آن را نشان می‌دهد.

بته[ویرایش]

بته را بیشتر به درخت و گیاه ربط داده‌اند و تمام موارد مذکور طرح‌هایی هستند که جزئی از اسطوره‌ها و اعتقادات ایرانیان قدیم بوده و تحت تاثیر فرهنگ و شرایط اجتماعی قرن‌ها بعد تغییر فرم و شکل داده است. اخیراً برخی به این نتیجه رسیده‌اند که این نقش مایه تجسم گیاهی هندی است و به تبع آن یقین کرده‌اند که بته جقه از هند به ایران آمده است اما شواهد تاریخی بسیاری در دست است که بته در اصل سرو بوده است.[۳]

اما در جاهای بیشتری به سروی که تارک آن از باد خم شده و نماد رمزی شعله مذهب زرتشت، ذکر گردیده است و بر خلاف تصور رایج (بیشتر به حکم فراوانی این نقشمایه در شال کشمیر) از ایران به هند رفته است.

ایرانیان این طرح را بته (بوته) می‌نامند که معنی لغوی آن یک دسته برگ است و ساده‌ترین شکل آن شباهت زیاد به برگ دندانه دار دارد. مردم ایران با عشقی که به اختراع انواع مختلف اشکال هنری و پیچیده دارند، اشکال گوناگون بوته را به وجود آورده‌اند و بر آن‌ها نام‌های مخصوص گذاشته‌اند، مثل بوته میری (کاج کوچک)، بوته ترمه‌ای (کاج متوسط)، بوته خرقه‌ای (کاج بزرگ)، بوته بادامی (کاج بادامی شکل) و بوته جقه‌ای (کاج بزرگی که یک کاج کوچک از آن بیرون آمده).

بته‌ای که از هزاره هشت قبل از میلاد تا دوره هخامنشی درهنرها به کار برده می‌شود، بیشتر بته بادامی بود و تعداد کمی از آنها خمیده هستند. از نمونه‌های یافته شده که شاید اولین بته مشاهده شده در تاریخ هنر ایران است، نمونه‌ای که یافته شده در پیکر کنده‌های آشوری ایلامی متعلق به سه هزار فبل از میلاد است و گلدانی دیده می‌شود که دو عدد برگ بته مانند از آن آویزان است. این بته‌ها ساده و عاری از تزئین هستند. نقشه برجسته مذکور هم اکنون در موزه بغداد است. سیر و تحول و سرو به صورت نگاره بته‌ای فرایندی است بسیار طولانی قابل تفکیک به مراحل قبل از اسلام و بعد از اسلام است. وجه تمایز مرحله یکم در منزلت خاص سرو بوده به عنوان درخت مفدس و یک مظهر رمزی، مذهبی و نشانه‌ای ازخرمی و همیشه بهاری و نیز مردانگی است اما در ادوار پس از اسلام مفهوم مقدس خود را از دست داده و صرف یک نقش سنتی در هنرها به کار می‌رود و صرفاً مداومت یک نقش مایه سنتی است وحتی ادامه حیات درخت سرو در بقاع زیارتگا هها و قدمگاهای عصر اسلامی تداعی کننده مفهوم مذهبی سرو پیشینیان نیست.

به هر رو بته جقه یکی از نگاره‌ها و ارائه‌هایی است که در طول هزاره تا امروز به روش‌های گوناگون زینت بخش آثار هنری ایران (پته دوزی، قالی، ظروف و...) بوده است. البته هنرشناسان تاکنون در چگونگی پیدایش، ماهیت و رمز و راز آن اختلاف نظر دارند. این نقش جاویدان در طول زندگی هزار ساله اش به قدری تحول و تطور یافته که هیچ ارائه‌ای در عالم هنر ایران و سایر اقوام تا به این حد متحول نشده است. هیچکدام ازاینها باعث نمی‌شود صورتهای نخستین بته جقه ساده ونزدیک به طبیعت به حیات خودادامه دهد. در میان نمونه‌های منسوج دوره صفوی دو تکه پارچه زری بافی سده یازدهم که تجسم مراحل اساسی دگردیسی سرو وبه بته تبدیل شدن آن اهمیت به سزایی دارد. در نمونه اول که سرو منقوش شده آن که تارک برگشتهٔ آن دوشاخه می‌باشد که با گل وگیاه پرشده است.[۴]

ساختار[ویرایش]

اساس شکل گیریه نقش بته گردش پاره خطی است که نقطه آغاز آن کمی خمیده (سر کج) است و پس از یک گردش منحنی در همان نقطه شروع به هم پیوسته وگردش ان متوقف می‌شود. در این گردش شکلی به دست می‌آید از یک سر باریک و در نقطه میانی شکم دار است. تشبیهات دیگری نیز بر شکل آن قائل اند، آن را به شکل میوهٔ درخت کاج، بادام، میوه صنوبر، یا خمیدگی درخت سرو در مقابل نسیم ملایم، قطرهٔ باران و اشک چشم و حتی اندام نوعی طوطی ماده هندی به نام سوگی تشبیه کرده‌اند.

کاربرد[ویرایش]

نقش بته یکی از عناصر زینتی است که به صورت غالب و مغلوب در هنر نگارگری (مینیاتور)، ترمه دوزی، قلمکار، زری بافی، پارچه بافی، قلم زنی، کاشی، چوب و قالی به کار می‌رود.

انواع‌بته[ویرایش]

بته با عناوینی چون بته جقه‌ای، بادامی، میری، خرقه‌ای، ترمه ای، قلمکار، کاجی، هشت پر کردستانی یا قهرو آشتی، بته افشاری یا قباد خانی، مادر و بچه و بته شاخ گوزنی شناخته می‌شود.[۵] انواع واقسام بته‌جقه که در متن وحاشیه فرش بکارمی‌رود که هر یک به گونه‌ای شیوه یافته‌اند که عبارتنداز۱-بته میری۲-بته قلمکار۳-بته خرقه‌ای۴-بته کردستانی دکترسیروس پرهام درکتاب دستبافته‌های عشایری وروستایی فارس می‌نویسد. این نقش از رایج ترین نگاره‌های ایرانی در روزگارقدیم تقریبا در همه دستبافتها بخصوص ترمه وقالی قلمکار رایج بودهاست. که در دراز مدت شکل وحالت بته دستخوش تحول ودگرگونی قرار گرفته که به شصت صورت متفاوت درآمده که معروف ترین آن (بته جقه‌ای) که درموردریشه ومنشاآن اختلاف نظرهای شده گروهی آن راتمثیل بادام و گلابی می‌دانستند.[۶]

همانطورکه گفته شدشکل بته‌جقه بدست آمده بروی قمقمه دره پازیریک حالت زیورونگاره زینتی ندارد. وتنهاتفاوت آن باسرو واقعی درشیوه (نگارگری) مقطعی است. که برش عمودی درخت سرورا با ساقه‌های افقی مجسم می‌سازد. درهنر پارتی وساسانی سرو دیگر یگانه درخت مقدس نیست ورفته رفته جای خود رابه‌دیگردرخت هانیز می‌دهد. پیکرهاش تقریبا محومی‌شود.[۷]

هم چنین به دلیل فراوانی نگاره‌های سروی درقالیبافی ایل بختیاری وطوایفی از لرهای فارس باوجودازبین رفتن دستبافته‌های لرهای عهدباستان منزلت آن همچنان مستدام می‌ماند. واین منزلت دیگر بارمذهبی ورمزی ندارد. ویک نقش مایهٔ سنتی که حتی درادامه‌حیات درخت سرو در بقاع زیارتگاهها قدمگاههای عصراسلامی تداعی کنندهمفهوم مذهبی سروپیشینیان نمی‌باشد. آغاز دومین مرحلهٔ بعد از اسلام و جداشدن سرو از ریشه باستانی است. بعداز اسلام وجداشدن سرو ازریشه باستانی است. بعدازاسلام‌سروبه نگاره‌های تزیینی تبدیل می‌شود. وهم‌چنین‌ازهاهیت وبارمذهبی خود تن‌رهامی‌کند. که تنهابادوخط منحنی پیوسته به‌هم کشیده‌می‌شود. کم‌کم تارک آن‌به یک سوخمیده‌می‌شود. ودراینجاست که نطفه بته‌جقه بسته می‌شود. که شاخه‌هایش به نقش ونگاره‌های تبدیل می‌شود که‌جزو طبیعت سرو نیست.[۸]و نقشمایه به یک نگارهٔ زینتی تبدیل می‌شود و از صورت طبیعی خود دور می‌شود این مهمترین تغییر سرو در سفالینه‌های سده های(۳تا۷ه. ق) در گرگان، نیشابور، کاشان و ری نشان داده شده است در دیگر هنها اثری ازآن نیست قدیمی ترین نمونه سرو خمیده از باد متعلق به سده ۵ه. ق است. بر روی آب خوری آبگینه از نیشابور کنده شده، به دلیل آن که تارک خمیده سروهای این جام آبگینه دو شاخه است. و نباید نخستین سرو خمیده تلقی شود زیرا دو شاخک شدن تارک تکامل یافته تزیینی است که از پی مرحله ایی می‌آید که درآن سرو در یک خط منحنی ساده خم شده باشد.[۹] پس باید یقین کرد که سروقرنها پیش از آن خمیده شده ولی نمونه‌های آن ازبین رفته یاهمچنان نمونه‌های ان دردل خاک نهفته است. یک نمونهٔ مختلف آن کاسه لعابداری که نقش آن مربوط به سده (سوم-چهارم ه. ق) باقی مانده است. ازسده شش به بعدنگاره سرو از حالت ساده‌نخستین بیرون میآیدوبته‌جقه‌شکل شیوه یافته کامل ونهایی خود راپیدا می‌کند. وریزه کاریهای که به آن اضافه شده تشیخیص سرو بودن آن را مشکل می‌سازد. جز فالب مخروطی شکل چیزی به سرو نمی‌ماند. با این همه بابه وجود آمدن نقش مایه‌های بته‌ای جدیدکه با پرشدن بطن سرو بانقش ونگارهای مختلف می‌باشد.[۱۰]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. نصیری، محمدجواد. سیری درهنرقالیبافی ایران. صفحه55. 
  2. ژوله، تورج. پژوهشی درفرش ایران. صفحه33. 
  3. ژوله، تورج. پژوهشی درفرش ایران. صفحه33. 
  4. ژوله، تورج. پژوهشی در فرش ایران. صفحهٔ 33. 
  5. شناخت طرح‌ها و نقشه‌های فرش ایران و جهان/ نویسنده:ابو الفضل وکیلی
  6. ژوله، تورج. پژوهشی درفرش ایران. 
  7. ژوله، تورج. پژوهشی درفرش ایران. 
  8. ژوله، تورج. پژوهشی در فرش ایران. 
  9. پرهام، سیروس. دستبافته‌های عشاییری و روستایی فارس. صفحه 124. 
  10. پرهام، سیرویس. دستبافته‌های عشایری روستایی فارس. صفحه 124. 
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بته جقه موجود است.