بته جقه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زربفت اطلسی، بته‌جقهٔ متمایل به راست

بُته‌جـِقّه یکی از نقش‌های تزئینی ایرانی است.

این نقش از سرو ایرانی که از نمادهای زرتشتی بوده سرچشمه گرفته و بعدها در شرق رواج زیادی گرفته و طغراهای سلطان‌های عثمانی هم در همین نقش طراحی شده است.

در آمریکا این نقش را "Persian pickles" به معنی "خیار شور ایرانی" می‌نامند.

عده‌ای این نقش را سرو که نشانه آزادگی ایرانیان است می‌دادند که از سر فروتنی سر خود را خم نموده است. عده‌ای دیگر آن را به عنوان سرو می‌دانند که در دوران مزدکیان نشانه آزادگی آنان بوده و پس از شکست مزدک سر خود را از شرمساری به زیر انداخته است.[نیازمند منبع]

علامه دهخدا بته جقه را ساخته شده از پر پرندگان می داند که بر بالای کلاه پادشاهان ایران نصب می شده است. بته جقه تصویر کوچک شده سرو سرافکنده است که نشان ایران و ایرانیان و حکایت کننده از راستی و تواضع ایشان است.

سال هاست اصل و منشاء طرح ایرانی بته جقه را به آتش مقدس، به کاج، به نخل، به بادام، به گلابی همچنین به کیسه چرمی، به شکل باسمه‌ای مشت بسته و حتی به شیارهایی که برحسب اتفاق رودخانه جومنا در مسیر خود از دره کشمیر به جلگه هندوستان ایجاد می‌کند، تشبیه کرده‌اند. به هر حال بته را بیشتر به درخت وگیاه ربط داده‌اند تمام موارد مذکور طرحهایی هستند که جزئی از اسطوره‌ها و اعتقاذات ایرانیان قدیم بوده و تحت تاثیر فرهنگ و شرایط اجتماعی قرنها بعد تغییر فرم و شکل داده است اخیراً برخی به این نتیجه رسیده‌اند که این نقش مایه تجسم یا فته گیاهی هندی است وبه تبع آن یقین کرده‌اند که بته جقه از هند به ایران آمده است اما شواهد تاریخی بسیاری دردست است که بته دراصل سرو بوده، اما در جاهای بیشتری به سروی که تارک آن از باد خم شده و نماد رمزی شعله مذهب زرتشت، ذکر گردیده است و بر خلاف تصور رایج (بیشتربه حکم فراوانی این نقشمایه در شال کشمیر) از ایران به هند رفته است.

ایرانیان این طرح را بته (بوته) می‌نامند که معنی لغوی آن یک دسته برگ است و ساده ترین شکل آن شباهت زیاد به برگ دندانه دار دارد. مردم ایران با عشقی که به اختراع انواع مختلف اشکال هنری و پیچیده دارند، اشکال گوناگون بوته را به وجود آورده‌اند و بر آنها نام‌های مخصوص گذاشته‌اند، مثل بوته میری (کاج کوچک)، بوته ترمه‌ای (کاج متوسط)، بوته خرقه‌ای (کاج بزرگ)، بوته بادامی (کاج بادامی شکل) و بوته جقه‌ای (کاج بزرگی که یک کاج کوچک از آن بیرون آمده). پس از بررسی ریشه و وجه تسمیه بوته بی ربط نمی‌باشد که سیر و تحول و تطورآن را دنبال کنیم.

بته‌ای که ازهزاره هشت قبل از میلاد تا دوره هخامنشی درهنرها به کار برده می‌شود، بیشتر بته بادامی بود و تعداد کمی از آنها خمیده هستند. از نمونه‌های یافته شده که شاید اولین بته مشاهده شده در تاریخ هنر ایران است، نمونه‌ای که یافته شده در پیکر کنده‌های آشوری ایلامی متعلق به سه هزار فبل از میلاد است و گلدانی را می‌بینیم که دو عدد برگ بته مانند از آن آویزان است.

این بته‌ها ساده و عاری از تزئین هستند. نقشه برجسته مذکور هم اکنون در موزه بغداد است سیر وتحول و تطور سرو به صورت نگاره بته‌ای فراینده‌ای است بسیار طولانی و پر پیچ وخم که قابل تفکیک به مراحل قبل از اسلام و بعد از اسلام است. وجه تمایز مرحله یکم در منزلت خاص سرو بوده به عنوان درخت مفدس و یک مظهر رمزی، مذهبی و نشانه‌ای ازخرمی و همیشه بهاری و نیز مردانگی که سر آغاز آن هنر ایلامی - عاشوری و سرانجام آن هنر هخامنشی است اما در ادوار پس از اسلام مفهوم مقدس خود را از دست داده و صرف یک نقش سنتی در هنرها به کار می‌رود و صرفاً مداومت یک نقش مایه سنتی است وحتی ادامه حیات درخت سرو در بقاع زیارتگا هها و قدمگاهای عصر اسلامی تداعی کننده مفهوم مذهبی سرو پیشینیان نیست.

به هر رو بته جقه یکی از نگاره‌ها و ارائه‌هایی است که در طول هزاره تا امروز به روش‌های گوناگون زینت بخش آثار هنری ایران (پته دوزی، قالی، ظروف و...) بوده است. البته هنرشناسان تاکنون در چگونگی پیدایش، ماهیت و رمز و راز آن اختلاف نظر دارند. این نقش جاویدان در طول زندگی هزار ساله اش به قدری تحول و تطور یافته که هیچ ارائه‌ای در عالم هنر ایران و سایر اقوام تا به این حد متحول نشده است.

بته[ویرایش]

شابلون چاپ پارچه‌های قالمکار
با طرح بته جقه، اصفهان

نقشی است بسیار جذاب که در تاریخ هنرهای سنتی همیشه مورد توجه بوده ودر تزیین انواع صنایع دستی به ویژه پارچه، قالی و گلیم، کاشی سفال، شال بافی، نساجی، خاتم، تشعیر و زر بافی در اندازه‌ها و اشکال گوناگون سهم زیادی دارد.

اساس شکل گیریه نقش بته گردش پاره خطی است که نقطه آغاز آن کمی خمیده (سر کج) است و پس از یک گردش منحنی در همان نقطه شروع به هم پیوسته وگردش ان متوقف می‌شود. در این گردش شکلی به دست می‌آید از یک سر باریک و در نقطه میانی شکم دار است.

در حفاری‌های دره پازیریک در سال ۱۹۴۹میلادی توسط باستان شناسان روسی در کنار قالیچه پازیریک و سایر اشیاء یک قمقمه چرمین به دست امده که روی ان را با نقش بته اراسته‌اند، تاریخ ان با آزمایش‌های علمی قریب به۲۵۰۰ سال تخمین زده‌اند. این تنها سند قدیمی موجود از این نقش است که تاریخ ان را نشان می‌دهد.

در رابطه با فلسفه وجودی آن سخنان مختلفی گفته‌اند، عده هی بر این قول اند که نقش بته نمادی از شکل و حالت شعله‌های آتش آتشکده‌های زرتشت در ایران است. تشبیهات دیگری نیز بر شکل آن قائل اند، آن را به شکل میوهٔ درخت کاج، بادام، میوه صنوبر، یا خمیدگی درخت سرو در مقابل نسیم ملایم، قطرهٔ باران و اشک چشم و حتی اندام نوعی طوطی ماده هندی به نام سوگی تشبیه کرده‌اند.

نقش بته یکی از عناصر زینتی است که به صورت غالب و مغلوب در هنر نگارگری (مینیاتور)، ترمه دوزی، قلمکار، زری بافی، پارچه بافی، قلم زنی، کاشی، چوب و قالی به کار می‌رود.

بته با عناوینی چون بته جقه‌ای، بادامی، میری، خرقه‌ای، ترمه ای، قلمکار، کاجی، هشت پر کردستانی یا قهرو آشتی، بته افشاری یا قباد خانی، مادر و بچه و بته شاخ گوزنی شناخته می‌شود.[۱]

بته جقه[ویرایش]

بته جقه را به درخت سرو تشبیه می‌کنند، درخت سرو در ایران باستان مقدس شمرده می‌شد. از بته جقه جواهر نشان برای تاج پادشاهان و نیم تاجه بانوان به عنوان سمبل و نشان سلطنتی استفاده می‌کردند. در زمان صفویان با توجه به تأثیر هنر ایران بر هنر هندی، نگاره بته جقه همراه نقش‌های قالی و شال ایرانی به هند رفت و بافندگان شال در کشمیر از این نگاره برای آرایش بافتهٔ خود بهره گرفتند و شال کشمیر با نقش بته جقه به ایران آمد و بته جقه ایرانی به بته کشمیری و بته ترمه معروف شد.

خط‌های نگاره بته جقه بیشتر کمانی است و گاهی نیز با خط‌های راست و خط پیرامون ان با دو خط مانند هاشیه رسم می‌شود، دم بته بیشتر به نگاره اسلیمی برگی متناسب با طرح اصلی می‌پیوندد. درون بته جقه را با نگاره‌های گوناگون مانند گل، اسلیمی، خطایی، بته جقه کوچک و حاشیهٔ آن را (که کمتر خالی است) با اسلیمی و نگاره‌های دیگر آرایش می‌کنند و گاه وسط بته، ساقه با گل وبرگ نقش می‌شود. (بته جقه گونه‌هایی دارد که ویژه هر کانونی باشد به نام همان کانون نامیده می‌شود.)[۲]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. شناخت طرح‌ها و نقشه‌های فرش ایران و جهان/ نویسنده:ابو الفضل وکیلی
  2. بته جقه جیست؟/ نویسنده: طاهره عطروش

ویکی‌پدیای انگلیسی، نسخهٔ ۳ نوامبر ۲۰۰۶.

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بته جقه موجود است.