مردم بختیاری

برای دیگر کاربردها، بختیاری (ابهام‌زدایی) را ببینید.

بختیاری ها
ردیف اول: علیقلی سرداراسعد , ثریا اسفندیاری , کریم خان زند , بابا طاهر ردیف دوم: شاپور بختیار , یاس (خواننده) , آریوبرزن , قیصر امین پور ردیف سوم: میلاد میداوودی , رودابه بختیار , رسول نجفیان , حمید گودرزی
کل جمعیت
حدود ۵،۰۰۰،۰۰۰ نفر مجموع تقریبی جمعیت سرزمین‌های بختیاری
نواحی با بیشترین جمعیت
زبانهای رایج
فارسی، گویش بختیاری
ادیان و مذاهب
شیعه

مردم بختیاری یا لرهای بختیاری جزئی از مردم لر بشمار می‌آیند و در جنوب غربی ایران ساکن هستند. بختیاری‌ها به گویش بختیاری که یکی از شاخه‌های گویش‌های لری است تکلم می‌کنند.

تاریخچه

برای نخستین بار حمدلله مستوفی در شمارش تبارهای لر بزرگ از بختیاری‌ها نام برده‌است. تباری که پس از نیرومند شدن آوازه بیشتری یافت و سرانجام به بیشتر سرزمین‌هایی که امروزه محل سکونت لر بزرگ است چیره شد. حمدلله مستوفی بختیاری‌ها را از تبارهای بزرگ ایران می‌داند که به لر بزرگ نیز شناخته شده‌اند. تقسیم‌بندی مردم لر به لربزرک و کوچک به زمان حکومت هزاراسپیان در منطقه لرستان بازمی‌گردد. نام لر کوچک نیز به مردمان استان لرستان و ایلام امروزی داده شده بود.
احتمال می‌رود واژه بختیاری دگرگون شده واژه باختـری باشد و بختیاری به معنی باختری‌ها باشد. برخی نیز بر این باورند که ریشه تباری لرها از سکاها می‌باشد. رومن گیرشمن باستان‌شناس سرشناس فرانسوی می‌نویسد :

«

من جای جای این سرزمین (بختیاری) پا نگذاشته‌ام مگر اینکه عیلامی را یافته‌ام

»

این نشان از این دارد که پیش از چیرگی مردمان هند و اروپایی تبار سرزمینی که هم‌اکنون مردم بختیاری در آن سکونت دارند جزئی از کشور عیلام بوده‌است. در آغازه پادشاهی فتحعلی‌شاه قاجار، بختیاری بخشی از خاک استان فارس بود و رود کارون جداکنندهٔ فارس و "عراق عجم" به‌شمار می‌آمد.از سال ۱۲۵۲ قمری بختیاری گاهی بخشی از اصفهان و گاهی بخشی از خوزستان بود. نخستین کسی که برآن شد تا تاریخ بختیاری‌ها را به نگارش درآورد سردار اسعد بختیاری بود که در نگاشته‌های او به نام تاریخ بختیاری به دانسته‌های ارزشمندی درباره بختیاری‌ها بر می‌خوریم.

محل سکونت

بختیاری‌ها در بخشی از استان‌های چهارمحال و بختیاری و خوزستان، اصفهان و قسمتی از شرق لرستان ساکن هستند. چهارمحال و بختیاری شامل چهار محل به نام لار، کیار، میزدج، گندمان و سرزمینهای بختیاری می‌باشد و از این رو نام آن را چهار محال و بختیاری نامیده‌اند.
سرزمین‌های بختیاری از طرفی شهر سمیرم در استان اصفهان تا شهر دورود در استان لرستان و از طرفی دیگر از شهرستان رامهرمز در استان خوزستان تا شهر داران در استان اصفهان را در بر می‌گیرد. این سرزمین‌ها به دو بخش ییلاقی و قشلاقی تقسیم می‌شود. محل سکونت ییلاق و قشلاق ایل چهارلنگ به دو بخش تقسیم می‌گردد.

• بخش ییلاقی یکی در محدوده شهرستان فریدن تا شهرستان دورود و دیگری از شهرستان سمیرم تا لردگان می‌باشد.
• بخش قشلاقی نیز یکی در محدوده شهرستان دزفول و دیگری در محدوده شهرستانهای ایذه و رامهرمز می‌باشد.
  

محل سکونت ایل هفت لنگ نیز به دو بخش تقسیم می‌گردد :

• بخش ییلاقی در محدوده شورآب، تنگه گزی و دامنه‌های زردکوه تا اَردَل به مرکزیت شهرستانهای کوهرنگ و چلگرد می‌باشد.
• بخش قشلاقی نیز در محدوده اندیکا و مسجد سلیمان می‌باشد.

فرهنگ

کوچ ایل بختیاری

اگر چه در دهه‌های آغازین قرن حاضر گروه‌های بسیاری از ایل بختیاری نیز همانند سایر ایل‌ها و عشایر ایران یکجانشین شدند، اما هنوز هم بخشی از ایل‌های بختیاری، کوچ‌رو هستند. کوچ‌روهای بختیاری زمستان را در دشت‌های شرق خوزستان و تابستان را در بخش‌های غربی چهارمحال و بختیاری به سر می‌برند. به مسیرهای کوچ در اصطلاح ایل راه می‌گویند.

شیرهای سنگی

شیرهای سنگی از نمادهای فرهنگ مردم بختیاری است که در گویش لری، برد شیر گفته می‌شود. بختیاری‌ها معمولاً بر سر مزار جوانان، پهلوانان و بزرگان خود شیر سنگی قرار می‌داده‌اند.

موسیقی

موسیقی مردم بختیاری را می‌توان شاخه‌ای از موسیقی لری دانست.این موسیقی به وسیله سازهایی مانند سرنا و کرنا و کوس و سازهای بادی کوچکتر از سرنا و کرنا نواخته می‌شود. توشمال که سرپرستی موسیقی را در ایل بر عهده دارند اکنون هم در مجالس عروسی و مراسم سوگواری وظیفه اجرای موسیقی‌های محلی مردم بختیاری را بر عهده دارد.

گویش بختیاری

نوشتار اصلی: گویش بختیاری

گویش بختیاری یا گویش لری بختیاری گویش مردم بختیاری است. گویش بختیاری از جمله گویش‌های جنوب غربی ایران و یکی از شاخه‌های گویش لری به شمار می‌رود.این گویش تفاوت‌های اندکی با سایر شاخه‌های گویش لری از جمله لری خرم‌آبادی و لری بویراحمدی دارد. گویش بختیاری به طور کلی به چهار دسته تقسیم می‌شود:

• گویش بخش خاوری که تحت تأثیر لری کهگیلویه است.
• گویش منطقه جنوبی که تحت تأثیر گویش طایفهٔ بهمئی بوده‌است.
• گویش منطقه چهارلنگ
• گویش بخش میانی

تن پوش

پوشش زنان

۱. پوشش سر لچک و می‌نا: لچک کلاهی است که زیر مینا استفاده و با انواع سکه‌های قدیمی، مروارید، سنگ و پولک تزیین می‌شود و انواع گوناگون دارد. سیخکی، ریالی، صدف، که رایج‌ترین آن ریالی می‌باشد که از سکه‌های قدیمی استفاده می‌شود.

۲. می‌نا: روسری از جنس حریر و ابعاد بسیار زیاد به شکل مستطیل است که به‌صورت بسیار ویژه‌ای به سر می‌کنند. مینا را با سنجاق محکم توسط بندی از یک‌سوی لچک به‌سوی دیگر آن از پشت سرشان می‌آویزند که به آن سیزن گفته می‌شود و بعد موهای جلوی سر را تاب می‌دهند و از زیر لچک بیرون می‌آورند و در پشت مینا پنهان می‌کنند وآن موها را ترنه می‌نامند و با مهره‌هایی با رنگ‌های گوناگون آن را تزئین می‌کنند که جلوه‌ای خاص به زیبایی مینا می‌دهد.

۳. تن‌پوش زنان بختیاری پیراهنی است به نام جومه یا جوه این پیراهن معمولاً دو چاک در اطراف کمر دارد و تا پایین کمر می‌رسد و زیر آن دامن بسیار پرچینی به نام شولارقری می‌پوشند که برای تهیه آن گاه از ۸ تا ۱۰ متر پارچه استفاده می‌شود.

۴. جلیقه (جلیزقه) روی پیراهن پوشیده می‌شود که از جنس مخمل است. همچنین زنان بازوبندی (بازی‌بند) نیز بدست می‌کنند که با مهره‌های رنگی و سنگ تزیین می‌شود. البته استفاده از آن خیلی عام نیست و بیشتر در عروسی پوشیده می‌شود.

۵. پوشش پایین تنه از شلواری معمولی و گیوه استفاده می‌شود.

رنگ لباس زنان بختیاری الهام گرفته از طبیعت است. زنان و دختران جوان در رخت‌های خود از رنگ‌های روشن استفاده می‌کنند و رنگ لباس خانم‌های مسن به دلیل احترام به سن و سال آن‌ها تیره‌است.

پوشش مردان

۱. سرپوش مردان بختیاری کلاهی نمدی است به رنگ‌های مشکی، قهوه‌ای روشن و تیره و سفید که به آن کلاه خسروی هم گفته می‌شود. در ابتدا خوانین کلاه سفید رنگ خسروی بسر می‌گذاشتند اما بعد از اینکه رضا شاه آنان را تخت قاپو کرد آنان را نیز از پشیدن لباس بختیاری نیز منع کرد، به همین دلیل به مرور زمان کلاه سفید جای خود را به کلاه سیاه مردم عادی داد. امروزه دیگر کودکان کلاه سفید خسروی بسر می‌گذارند. کلاه خسروی همانطور که از نامش پیداست، طرحش از کلاه خسروان، پادشاهان ساسانی است که این خود نشان دهندهٔ قدمت تاریخی فرهنگ منطقه می‌باشد.

۲. در ابتدا مردان بختیاری بالاپوشی به نام قـَبا داشتند که از کنار چاک داشت و هینطور از آستینهای فراخی برخوردار بود، اما بعد منع لباس توسط رضاشاه، بالا پوشی بنام چوقا که راعیت آنرا می‌پوشید متداول شد که دست باف زنان عشایر است. چوقا از پشم بز به دو رنگ سیاه و سفید تهیه می‌شود و خاصیت ضد باران دارد، گرما را در زمستان نگه‌می‌دارد و در تابستان رطوبت و خنکی را حفظ می‌کند. نقش‌های چوقا، ستون‌هایی کوتاه و بلند هستند و طرح این ستون‌ها رااز ساختمان‌های دوره هخامنشی می‌دانند. قبا برگرفته از طراحی اشکانی است.

۳. برای پوشش پایین تنه از شلواری به رنگ مشکی استفاده می‌گردد که شلواری گشاد و بسیار آزاد است. در این سالهای اخیر به دلیل استفاده از محصولات پارچه‌ای کارخانه دبیت منچستر انگلستان به آن شلوار دبیت نیز گفته می‌شود. پوشش پا گیوه‌است که در تابستان رطوبت و خنکی را حفظ می‌کند و در زمستان گرما را نگه می‌دارد. از مجسمه برنزی که در ایذه مالمیر بختیاری کشف گردیده مجسمه مردشمی درموزه ایران باستان ، چنین به‌نظر می‌رسد که این شلوار نیز از البسهٔ دوران اشکانی باشد. مهرزادقنبری سرداراکبری تاریخچه ومنشأ لباس مردان بختیاری راچنین تفسیر میکند: جامه ی مردان بختیاری اصیلترین نوع پوششی است که پیشینه آن به دوران باستانی ایران باز می گردد این جامه دیرینه از چهار بخش تشکیل شده که نام و تاریخچه هر کدام بدین شرح است.الف:کلاهی سیاهرنگ و استوانه ای شکل که(کیخسروی)نامیده میشود. این کلاه نخستین بار در نقوش حجاری شده در کاخهای تخت جمشید دیده شده است که سربازان و بزرگان مادی بر سر می گذاشتند و نیز در نقوش بازمانده از عهد باستان(حجاریهای تنگ چوگان کازرون و مرودشت و نقش رستم فارس)کلاهی با همین مشخصات بر سر بزرگان نمایان است. ب:تن پوش دیگر مردان بختیاری ردایی بلند است که آن را چوقا(چوخا)مینامند که بر اساس تحقیقات جدید نقوشی که در پس و پیش آن ترسیم شده الهام گرفته شده از زیگوارات چغازنبیل است که در واقع نام چوقا از واژه چغازنبیل گرفته شده است.این ردای بلند اولین بار مورد استفاده مادها قرار گرفت(که تصاویر آن بر گور دخمه های مادی موجود است)همچنین در بعضی از حجاریهای عهد ساسانی بر تن بزرگان دیده می شود.ج:شلوار بختیاری که بسیار گشاد است از پارچه ای موسوم به دبیت سیاه رنگ است از نوع این شلوار نیز بر نقوش باقیمانده از بابک پدر اردشیر ساسانی مشاهده شده است(واقع در مرو دشت فارس)که مشخصات آن منطبق است با شلوار بختیاری.د:گیوه یا کفش بختیاری:بر تصاویر بازمانده از پادشاهان هخامنشی این نوع کفش بر پای پادشاهان پارسی نمایان است.بطور کلی پوشش مردان بختیاری بیش از دو هزار و هفتصد سال قدمت دارد که این بیانگر انست که بختیاریان همان طور که زبان،نژاد و فرهنگ خود را از اختلاط و دست اندازی مصون داشته پوشش و لباس خود را نیز محفوظ و اصیل نگاه داشته است.

سرشناس‌ها

• صمصام السلطنه نجفقلی خان زراسوند بختیاری نخست وزیر دولت مشروطه
• شاپور بختیارزراسوند آخرین نخست وزیر ایران در دوره پهلوی
• ثریا اسفندیاری زراسوندبختیاری ملکه سابق ایران
• تیمور بختیارزراسوند اولین رئیس ساواک در حکومت پهلوی
• تاجمیرخان بهرامسری آسترکی فرزند بابک شاه نخستین ایلخان بختیاری در زمان شاه تهماسب صفوی
• میرجهانگیرخان بهرامسری آسترکی فرزند تاجمیرخان دومین ایلخان بختیاری در زمان شاه عباس
• میرخلیلخان بهرامسری آسترکی فرزند میرجهانگیرخان سومین ایلخان بختیاری در زمان صفویه
• بی بی ترخون بهرامسری آسترکی همسر میرخلیل خان از زنان نامدار بختیاری در زمان صفویه
• مسعود بختیاری خواننده بختیاری
• بهرام مشیری نویسنده، محقق و مورخ ،ایشان گلپایگانی می باشد و بختیاری نیست.
• محسن رضایی سیاستمداروفرمانده سپاه پاسداران
• جعفر خان سردار بهادرزراسوند از فرماندهان جنبش مشروطه و وزیر جنگ قاجاریه
• ابوالفتح خان بختیاری آسترکی حاکم اصفهان و بختیاری درسلسله افشاریه
• علیمردان خان بختیاری محمودصالح مرد استبداد ستیز بختیاری
• حسینقلی خان ایلخانی رئیس ایل هفت لنگ
• علیقلی خان زراسوندسردار اسعدرهبرمشروطه
• محمدتقی خان چهارلنک رئیس ایل بختیاری
• اسدخان بختیاروندپهلوان وسرداربختیاری
• خلیل اسفندیاری زراسوند پدر ثریا اسفندیاری
• اسفندیار خان اسفندیاری
• سهراب بختیاری زاده بازیکن سابق تیم ملی فوتبال ایران
• میلاد میداوودی مهاجم تیم ملی فوتبال ایران
• هدایت ممبینی داوربین المللی فوتبال
• امیدعلی شهنی کرم‌زاده ریاضی دان برجسته ایرانی
• علی بهرامی آسترکی(بهرامسری)نویسنده و مورخ معاصر
• پژمان بختیاری زراسوند شاعر
• قیصر امین پور گتوندی شاعر
• جمشید چالنگی مجری تلویزیون
• رودابه بختیار زراسوند مجری فاکس‌نیوز
• محمدکاسبی بازیگر سینما
• بهنوش بختیاری بازیگر سینما و تلویزیون
• علیمرادخان ممیوند چهارلنگ رهبر انقلاب بختیاری علیه نادرشاه
• علیمردان خان چهارلنگ نایب السلطنه ایران پس ازنادرشاه
• نسرین مقانلوبازیگرسینما و تلویزیون

پانویس

تاریخ مفصل کردستان، امیرشرف خان بدلیسی

منابع

• مهرزادقنبری سرداراکبری(خرادآذر)بختیاری ونادرشاه
• آعلی بهرامی آسترکی، "بُنه وارمن ایل من"
• عبدالعلی خسروی ، تاریخ و فرهنگ بختیاری
• موسی حاجت پور ، جامعه‌شناسی عشایر بختیاری
• دکتر منصورامانی ، تاریخ ایذه وقوم بختیاری

جستارهای وابسته

• فهرست مشاهیر بختیاری
• طوایف ایل بختیاری
• ضرب‌المثل‌های بختیاری

پیوندبه بیرون

• Bakhtiari Language at Ethnologue
• داریوش رجبیان، «روایت کوچ بختیاری ها»، جدید آنلاین، ۱۱ آبان ۱۳۸۹. گزارش مصور: (با سرعت بالا)، (با سرعت پائین).
  پیوند به تارنمای فیلم مستند «الفبای بختیاری» ساختۀ دکتر سیما صدیق، استاد دانشگاه Sacred Heart. پیوند مستقیم به عکسهای مربوط به فیلم مستند.