مجموعه باغ صفوی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
مجموعه باغ صفوی
نام مجموعه باغ صفوی
کشور  ایران
استان استان قزوین
شهرستان قزوین
اطلاعات اثر
نام‌های دیگر باغ سعادت آباد، باغ فرهنگی قزوین، دولتخانه صفوی
نام‌های قدیمی ارگ تهماسبی
کاربری باغ، موزه، زیارتگاه
دیرینگی دوره صفوی
دورهٔ ساخت اثر دوره صفوی، دوره قاجار
بانی اثر شاه تهماسب صفوی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۲۲۶۸۰
تاریخ ثبت ملی ۲۷ اسفند ۱۳۸۶
اطلاعات بازدید
امکان بازدید دارد

مجموعه باغ صفوی (باغ سعادت آباد، باغ فرهنگی قزوین، دولتخانه صفوی یا ارگ تهماسبی) مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در قزوین، مابین خیابان هلال احمر و پیغمبریه، سبزه میدان و خیابان سپه واقع شده است. مجموعه باغ صفوی دارای بیش از ۶ هکتار وسعت می‌باشد و از سردر عالی‌قاپو در شمال و ابتدای خیابان سپه قزوین آغاز شده و در انتها به محوطه کاخ چهل‌ستون قزوین اتصال می‌یابد و در طول مسیر خود با گذشتن از چندین حیاط و محوطه باز، می‌توانید از آثار و بقایای به‌جا مانده از دوره‌های مختلف صفوی، افشاریه، زندیه و قاجاریه را یکجا مشاهده نمایید[۱] شهر قزوین در عصر صفویان، به علت قرارگیری بر سر راه جاده ابریشم و شرایط جغرافیایی و سیاسی آن زمان، حایز اهمیت شد. به همین دلیل، توانست تا مدتی عنوان پایتختی صفویان را نصیب خود کند. انتقال پایتخت از تبریز به قزوین باعث شد تا بناها و عمارتهایی با شکوه و در شان پایتختی آن، در این شهر بنا شود. از جمله این عمارتها و بناها می‌توان باغ صفوی را نام برد؛ که مجموعه‌ای از چند بنا می‌باشد.

شاه طهماسب پس از استقرار در قزوین (به عنوان پایتخت جدید خود) دستور داد تا تل باغی بسازند و عمارتی را در آن بنا کنند؛ بنا بر دستور شاه، معماران برجسته ایران گرد آمدند و باغی را طراحی کردند؛ این باغ باغ صفوی نام گرفت. عمارتی نیز، بنا به خواست شاه، در آن بنا شد و کاخ چهل ستون یا عمارت کلاه فرنگی نام گرفت.

به طور کلی این مجموعه از چند بنا تشکیل شده است که اکثراً تخریب شده‌اند و تعدادی از آنها در حال حاضر در دست مرمت هستند.

محدوده اصلی باغ دارای ۷ در وروردی بوده است که فقط یک در از آنها به نام سردر عالی قاپو باقی‌مانده است.

محل دقیق باغ را به علت تخریب و ساخت و سازهای اطراف نمی‌توان تعیین کرد. در حال حاضر، محوطه محصور خیابانهای هلال احمر و پیغمبریه را باغ صفوی می‌نامند.

سازمان میراث فرهنگی در صدد است بناهایی را که به حریم باغ تجاوز کرده‌اند و باعث تخریب و نابودی تدریجی این مجموعه گشته‌اند، خریداری کرده و این مجموعه را بازسازی نماید. در حال حاضر مدرسه‌هایی که بین عمارت پهلوی و گراند هتل (دو بنا از این باغ) واقع شده‌اند خریداری شده است.

مجموعه‌ها[ویرایش]

مجموعه باغ صفوی متشکل از چند بنا است که به معرفی هر یک از آنها می‌پردازیم:

سر در عالی قاپو[ویرایش]

SardarAlighapu.jpg

سر در عالی قاپو یکی از ۷ دروازه باغ صفوی بوده است.

این سردر در زمان شاه طهماسب ساخته و در زمان شاه عباس دچار تغییراتی شد؛ که از جمله این تغییرات می‌توان به کوچکتر شدن طاق ورودی‌ها اشاره کرد.

در زمان قدیم، در مقابل این سردر خیابان سپه -اولین خیابان ایران-قرار داسته است، می‌توان تصور کرد که رفت‌وآمد و هیاهوی بسیاری در مقابل این سر در وجود داشته است.

سر در تشکیل شده است ار قوسی پنج او هفت و هشتی بسیار زیبا همراه با تزیینات -که اکثراً تخریب شده‌اند- و گنبدی که بر روی هشتی قرار گرفته است.

در دو طرف هشتی، پلکانهایی به سمت اتاقهای بالا که محل استقرار نگهبانان و نقاران بوده است، ختم می‌شوند.

جنس کف سردر سنگفرش و پایین‌تر از سطح خیابان کنونی و دارای شیبی کم به سمت داخل باغ می‌باشد، که انسان را به داخل باغ هدایت می‌کند.

متأسفانه تزیینات سردر مخصوصاً نقاشی‌ها و دیگر تزیینات هشتی آن بطور کل تخریب شده‌اند و در حال حاضر تنها کاشیکاریهای معرق را در ورودی سر در:بالای قوس؛ به عنوان ازاره در پایین بنا؛ و در ردیفی در بدنه بنا که خطی روی آن نوشته شده است می‌بینیم.

این کتیبه خود از تزیینات سردر محسوب می‌شود. خط آن را علیرضا عباسی به خط ثلث جلی نوشته است و مضمون آن، تقدس و تکریم شاهان و آرزوی نابودی دشمنان آنهاست.

در دو سمت شرقی و غربی بنا نیز ساختمانهای دیگری قرار دارد. قسمت غربی را به عنوان چاپخانه تا سالهای اخیر استفاده می‌کرده‌اند که در ابتدا محل نگهداری ستوران بوده است.

قسمت شرقی که بعدها به بنا افزوده شده است نیز در ابتدا رختشویخانه بوده است و بعدها تبدیل به مدرسه‌ای به سبک اروپایی به نام امید شاه شد.

این بنا خشتی و بر روی پی سنگی قرار دارد.

عمارت نادری[ویرایش]

عمارت نادری در ضلع غربی حیاط بسیار وسیعی به نام قلعه بیگی و در سمت شرقی سر در عالی قاپو واقع شده بود و از سمت شمال به چهلستون و اداره پست و تلگراف و از جنوب تا انتهای دیوار سالن فعلی تربیت بدنی ادامه داشت و یکی از قصرهای مهم شاه طهماسب صفوی بوده است و پس از دوره صفویه رو به ویرانی می‌نهد و زمانی که نادرشاه افشار برای ضبط موقوفات به نفع سپاهیان مملکت به قزوین می‌آید، دستور به مرّمت آن می‌دهد ولی پس از گذشت چندین سال به حیاط قلعه بیگی معروف شد و به محل سربازگیری و ژاندرمری مبدل می‌گردد بنا دوباره در دوره پهلی اول مورد بازسازی قرار می‌گیرد ولی مدتی بعد، بار دیگر مورد بی‌توجهی قرار گرفت و در حالی که مجدداً رو به ویرانی گذاشته بود در سالهای پایانی حاکمیت رضا خان به طور کامل تخریب می‌شود.[۱] این بنا کاملاً تخریب شده است و هیچ اثری از آن باقی نمانده است، و تنها نقشه‌های موجود در میراث فرهنگی حاکی از وجود این بنا در قدیم است.

عمارت نادری

احتمالاً عمارت نادری، از مهمترین عمارتهای این باغ محسوب می‌شده است. این بنا در داخل باغ، و در سمت شرق سردر عالی قاپو قرار داشته است. در اسفند ماه ۹۲، مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان قزوین اعلام نمود: در بررسی‌های باستان‌شناسسی و آواربرداری در ضلع شرقی مجموعه دولتخانه صفوی، ورودی عمارت «نادری» ـ یکی از کاخ‌های صفوی ـ پیدا شد؛ که وی بنای مزبور را متعلق به دوره صفوی و و ورودی عمارت «نادری» است که پس از تخریب و ساخت‌وسازهای جدید به‌عنوان زورخانه (ورزش باستانی) از آن استفاده می‌شد.[۲]

عمارت پهلوی و عمارت قاجاری[ویرایش]

Qazvin-shahrbany.JPG

این دو بنا که در کنار یکدیگر قرار دارند، در دوره متفاوت ساخته شده‌اند:

عمارت قاجاری که دارای تزیینات و سرستونهای زیبایی است و در حال حاضردر حال مرمت و بازسازی است. در جلوی این عمارت حوضی قرار دارد که فضای زیبایی را ایجاد کرده است.

عمارت پهلوی، در زمان پهلوی ساهته شد و دارای تزیینات خاصی نمی‌باشد. این بنا در دو طبقه ساخته شده است.

بعدها هر دو بنا به عنوان شهربانی استفاده می‌شده است. طبقه پایین نقش بازداشتگاه را داشته است و طبقات فوقانی کاربرد اداری داشته‌اند. حیاط پشت این دو بنا نیز به عنوان حیاط زندان استفاده می‌شده است.

گراند هتل[ویرایش]

W86412.jpg

بعد از حیاط به محوطه گراند هتی وارد می‌شویم که در حال حاضر، محصور و در حال بازسازی می‌باشد.

این هتل، از اولین و قدیمی‌ترین هتلهای ایران است.

این بنا از داخل باغ ۳ طبقه و از خیابان ۲ طبقه دیده می‌شود و این امر به دلیل اختلاف سطح باغ و خیابان است. طبقات این هتل تشکیل شده است از ایوانهایی ستوندار و اتاقهایی برای استقرار مهمانان. در مقابل این هتل سینمایی به نام گراند سینما وجود داشته است که اکنون اثری از آن نمی‌بینیم-از داخل هتل به سینما راهی وجود داشته است-این سینما دوبار دچار سانحه آتش‌سوزی شد؛ بار اول آن را بازسازی کردند اما بار دوم سینما به کلی از بین رفت.

کاخ چهلستون[ویرایش]

Chehelsotoon qazvin 17.JPG

کاخ چهلستون (عمارت کلاه فرنگی) به دستور شاه طهماسب ساخته شد و از مهمترین بناهای این مجموعه و کلاً، شهر قزوین به حساب می‌آید. این عمارت بین باغی با درختان بلند و فضایی سر سبز قرار گرفته است که در حال حاضر سبزه میدان نام داردو محل تفریح و گذران اوقات فراغت مردم قزوین می‌باشد.

این بنا با تقلید از بناهای تبریز و با استفاده از مکتب اصفهانی ساخته شده است. با توجه به عمارتهای تبریز، شاه دستور داد این بنا را نیز مزین به نقاشی کنند تا تداعی کننده کاخهای تبریز باشد؛ در نتیجه، بهترین و زبده‌ترین نقاشان جمع شدند و چهلستون را به نقاشی‌هایی با مضامین:قصه‌های شیرین و فرهاد، لیلی و مجنون، صحنه‌های رزم و مسابقات چوگان و شکار و… مزین کردند. از مهمترین ویژگی‌های این کاخ همین نقاشی‌های دیواری است.

متأسفانه به دلیل تغییر کابری بنا به ساختمانی نظامی و نیاز به فضایی خشک و به دور از تزیینات، تمامی نقاشی‌ها تخریب یا روی آنها را با گچ پوشانده‌اند.

یکی دیگر از دلایل تخریب نقاشی‌ها، تغییر حکومتهاست؛ زیرا هر حکومتی با روی کار آمدن خود برای نشان دادن اقتدار خود و از بین بردن آثار حکومت سابق، نقاشی‌های قدیم را تخریب یا روی همانها نقاشیهای دیگری را ترسیم می‌کرده‌اند.

این بنا در حال حاضر، به عنوان موزه خوشنویسی قزوین محل نگهداری آثاری ارزشمند از خطاطی‌ها و کتابهای قدیمی و… است.

موزه قزوین[ویرایش]

Qazvin museum.JPG

موزه قزوین در شرق مجموعه باغ صفوی قزوین قرار دارد. اشیای این موزه به چند گروه تقسیم می‌شوند. برخی از این اشیاء که بیشتر ظروف سفالی و اشیای مفرغی است، به هزاره‌های سوم و اول پیش از میلاد تعلق دارند. سایر اشیای این موزه مربوط به دوران اسلامی از قرون اولیه تا عهد معاصر است.[۳][۴] یکی از جذابیت‌های این موزه به دلیل داشتن مهره‌های آن است.[۵]

بقعه پیغمبریه[ویرایش]

Peighambariyeh Qazvin.jpg

این بقعه آرامگاه چهار تن از پیامبران مسیحی به نامهای سلام، سلوم، القیا، سهولی می‌باشد علاوه بر این پیامبران امامزاده صالح بن حسن نیز در این مکان مدفون است و همچنان دایر و محل زیارت مریدان آنان است.[۶]

مدرسه امید[ویرایش]

Madresey omid.jpg

مدرسه امید اولین مدرسه نوین ساخته شده در قزوین می‌باشد که مربوط به دوره پهلوی است و در خیابان سپه، جنب سر درعالی قاپو قرار دارد.[۱] در آبان ماه سال ۱۳۹۱، این مدرسه به عنوان مرکز اسناد و کتابخانه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قزوین معین گشت و با نام کتابخانه دکتر دبیر سیاقی و مرکز اسناد مدرسه امید نام‌گذاری شد.[۷]

وصف مجموعه باغ صفوی[ویرایش]

از اشعار عبیدی بیک شیرازی:

عرصه این روضهٔ عشرت مدارتختهٔ نردیست به نقش و نگار
گشته دو سطح متقاطع دو چارچار خیابان ز دو سطح آشکار
فاصلهٔ نظم خیابان درودیدهٔ عقل آمده حیران درو
شکل خیابان ز یمین و یسارحاشیه اش گشته بنقش و نگار
جوی ز هر سو شده زنجیره اشدیده ادراک شده خیره اش
پهلوی هم عرعرو بید و چنارسایه فکن بر گل نازک عذار
از در این روضه جنه نشانتا بسر حوض خیابان کشان
راست رهی از پی کسب کمالآمده از قبله بحد شمال
تا بسر حوض خطی مستقیمکرده بعرضش خط دیگر دو نیم
گشته خیابان دگر زان عیانازحد مغرب سوی مشرق کشان
در وسط باغ به وضعی سعیدگشته یکی سطح مربع پدید
قایمه تاک سر افراختهسایه به هر کنج وی انداخته

در بخش دیگری از اشعار عبیدی بیک شیرازی:

جویش ز دو سوی در رواروبر رسته زجوی سبزهٔ نو
بر جو ز دو سوی بید عرعرافراخته تا بکهکشان سر
مابین دو سر بلند دیواربر سبزهٔ دلپسند هموار
سایه ز درخت و گل فتادهکمخای زمردی گشاده
یکسوی در سعادت آبادکز باغ بهشت می‌دهد یاد
یکسوی در سرای شاهیمنزلگه رحمت الهی

ثبت ملی[ویرایش]

این اثر در تاریخ ۲۷ اسفند ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۲۶۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۸]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

پانویس[ویرایش]