سنگ‌نگاره‌های تیمره

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سنگ‌نگاره‌ها کهن‌ترین آثار تاریخی و هنریِ به‌جامانده از بشر هستند.

سنگ‌نگاره‌های تیمره پیشینهٔ وجود تمدن در این منطقه را نشان می‌دهد. سنگ‌نگاره‌های بی‌شماری در منطقه بین گلپایگان و خمین یافت شده‌است. این سنگ‌نگاره‌ها گویای دورانی است که بشر به ابزار نخستین شکار (سنگ‌های تیز) و رام کردن حیوانات و پس از آن کشاورزی و کاشت گیاهان روی آورد.[۱]

آثار بسیار متنوع و فوق‌العاده جالبی از این هنرها در سرتاسر ایران شناسایی شده است. برای مثال: بیرجند (لاخ مزارخراسان (نهبندانیزد (ارنانسیستان و بلوچستان (نیک شهر و سراواناصفهان (غرقاب و کوچری گلپایگان و ویست خوانسارلرستان (همیان کوهدشت، خمه الیگودرز، میهد بروجرداراک (ابراهیم‌آباد، یساول کمیجان، احمدآباد خنداب و خمینهمدان (دره شهرستانه الوند، دره گنجنامه، مهرآباد و خوشیجان ملایر)، کرمان (میمند و شاه فیروز)، آذربایجان شرقی (ارسبارانکردستان (دهگلان و سارال)، تهران (روستای دولت‌آباد شهریار، کوه کفترلو) قم (کهک).[۲]

بزرگ‌ترین مجموعه سنگ نگاره‌های کشورشامل بیش از ۲۱ هزار قطعه، در تیمره بین روستاي مزاين در شهرستان خمین و گلپایگان قرار دارد که به بهشت سنگ نگاره‌های ایران مشهور است و تاریخ خط، زبان، نمادها، آیین‌ها و حتی محیط اقلیمی را از منظر سنگ نگاره‌ها می‌توان مورد مطالعه قرار داد.[۳]

در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۴ همایش تخصصی سنگ‌نگاره‌های تیمره در اراک برگزار شد. «محمد ناصری‌فرد» پژوهشگر سنگ‌نگاره‌های ایران با اشاره به اینکه ایران از نظر فرهنگی و تاریخی دارای قدمت بسیار طولانی بوده که در بعضی قسمت‌ها مغفول مانده اظهار داشت: بزرگترین تابلوی سنگی کشوردرمنطقه تیمره شهرستان خمین به مساحت ۴۰ متر مربع تصویر شده که به کتیبه بزرگ معروف است و در این تابلوی سنگی بیش از ۱۵۰ نقش یک جا جمع شده است.[۳]

در یکی از سنگ‌نگاره‌ها مردی، دست فرزند خود را گرفته و با شکار یک مار به او آموزش می‌دهد. در یکی دیگر از این سنگ‌نگاره‌ها، مردانی سوار بر اسب، به شکار قوچ‌ها پرداخته‌اند که نشان می‌دهد این منطقه در دوره‌های مختلف پیش از تاریخ، محل سکونت انسان بوده‌است.

در سنگ‌نگاره‌های جدید، نشانه‌هایی از زبانهای باستانی که بر پایه نمادنگاری و ایده نگاری است، دیده می‌شود. همچنین برخی از حروف نگاریهایی که تاکنون کارشناسان معنی آنها را در نیافته‌اند، در آثار به‌دست‌آمده مشاهده شده‌است.[۴]

سنگ‌نگاره‌ها از لحاظ قدمت و تنوع نقوش در دوره‌های تاریخی ایران براستی بی‌نظیر است و سیر تکاملی خط مانند خط سطری، هندسی، پهلوی، عربی، فارسی و عبری در این سنگ‌نگاره‌ها وجود دارد.

کناره‌های رودخانه گلپایگان در تنگه غرقاب تا روستای مزاين در خمین، نقوش صخره‌ای بسیاری شمارش شده و نقوش مختلفی بر سنگهای مزبور جلب نظر می‌کند.[۵]

روی سنگ‌نگاره‌ها تصاویری چون بزکوهی، قوچ کوهی، آهو، انسان (در حالات گوناگون و با ابزارهای متفاوت)، اسب، گرگ، شیر، شتر یک کوهان و دو کوهان، پلنگ، گراز، گوزن (مارال، شوکا، زرد ایرانی)، یوز پلنگ، گور، مار، لاک پشت و بسیاری از حیوانات ناشناخته دیگر مشاهده می‌شود که از این میان حدود ۷۵ درصد نقوش به بز کوهی و قوچ اختصاص دارد که نماد سرزندگی، آبادانی و برکت است.

بزرگ‌ترین نقش برروی سنگ‌نگاره‌ها بزکوهی‌ای است که ۱۱۲ سانتیمتر ارتفاع و ۹۰ سانتیمتر عرض دارد. سنگ‌نوشته‌ها با خطوط تصویری، ایدئوگرام، سطری، ایلامی (هندسی)، پهلوی، کوفی، کلیمی و عربی و خط فارسی، سیر تکاملی خط را نشان می‌دهد.

جدا از تنگه غرقاب، در کوچری، تیمره (بزرگترین منبع سنگ نگاره‌ها که در حد فاصل روستاي مزاين در خمین تا گلپایگان قرار دارد)، هورستانه، هاجیله و منطقه تیکن (گلپایگان) هم سنگ‌نگاره‌های جدید پیدا شده‌است. گفته می‌شود در گلپایگان در اطراف قلعه جمال و حاجی قارا هم، سنگواره‌ها و فسیل‌هایی پیدا شده‌است.

پانویس[ویرایش]

  1. روش‌های علمی مانند آزمایش موسوم به نیمه عمر کربن، پتاسیم آرگون (potassium argon) و تعیین جهت قطب مغناطیسی (magnetic polarity chronology) و یا مقدار اورانیوم توریوم (Uranium Thorium) که برای تعیین تاریخ دوره‌های پارینه سنگی به کار می‌رود، هنوز بر روی آثار به‌دست‌آمده از تیمره انجام نشده‌است، و به همین دلیل نمی‌توان به‌طور دقیق سابقهٔ سکونت در خمین را مشخص نمود.
  2. "موزه‌های سنگی یا هنر صخره‌ای". 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ خبرگزاری تسنیم٫ اردیبهشت ۹۴
  4. کشف منطقهٔ جدید باستان‌شناسی در گلپایگان
  5. بر روی یکی از سنگ‌نگاره‌ها نوشته شده‌است: این سه چیز را همیشه مقدس بشمار: راغ آب، دریای آب و آتش هیزم از سنگ‌نگاره‌های تیمره درمی یابیم که این منتطقه یکی از مراکز مهم شکار در دوران ماقبل کشاورزی بوده است. سنگواره‌ها و فسیل‌هایی که در اطراف قلعه جمال و حاجی قارا پیدا شده، نشانگر این است که در طول دوران‌های زمین‌شناسی این قسمت در زمان‌هایی زیر آب بوده است. پژوهشهای زمین‌شناسی این نکته را تأیید می‌کنند.

منابع[ویرایش]

  • فرهادی، مرتضی، موزه‌هایی در باد
  • اشراقی، فیروز، گلپایگان در آینهٔ تاریخ
  • افشار، محمود، «گزارش سنگ‌نبشته‌های تنگ غرقاب گلپایگان»، نامواره، جلد نهم، ۱۳۷۵
  • جمالی، محسن، «سنگ نگاره‌های گلپایگان؛ گذرگاه تاریخ»