آسیاب بادی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
یک آسیاب بادی در آلمان
آسیاب بادی در استونی

آسیابِ بادی یا به عبارت صحیح تر آس‌باد گونه‌ای آس[۱] است که نیروی جنبشی آن با وزش باد فراهم می‌گردد. در گذشته آس‌باد را همچون دیگر انواع "آس" برای آرد کردن و یا بلغور کردن غلات و حبوبات (بُنشَن) به کار می‌بردند با این تفاوت که آس‌باد بسته به نیاز باد و سرعت مناسب آن برای گرداندن چرخ‌پره هایش رواج محدودتری از "آس‌آب" یا همان آسیاب داشته است. در ایران این کاربرد بیشتر محدود به منطقه سیستان بوده‌ که از بادهای همیشه وزان با سرعت مناسب بهره‌مند بوده‌است. وانگهی در اروپا آس‌باد رواج به مراتب بیشتری داشته و کاربردهای متنوع تری نیز پیدا کرده است که از آن جمله استفاده برای تلمبه آب را می‌توان برشمرد. اوج این رواج در سده 15 میلادی بوده است. با این حال "آس‌باد" در ایران از دیرینگی بسیار بیشتری برخوردار بوده‌است. تفاوت مهمی که آس‌باد‌های ایرانی را از نمونه اروپایی اشان متمایز می‌کند تفاوت در محور گردش است که در نوع ایرانی همواره عمودی و در نوع اروپایی افقی بوده است.

واژه شناسی[ویرایش]

«آس‌باد» برآمده از دو بخش «آس» و «باد» است. «آس» دو سنگ گرد و پَخ برهم نهاده است که سنگ زِبَرین گردان و سنگ زیرین ایستان است و از گردش سنگ زبَرین بر روی سنگ زیرین با نیرویی دیگر که یا آب است یا باد یا چهارپا و یا در نهایت نیروی برق انواع مختلف غلات چون گندم و جو و انواع مختلف حبوبات (بُنشَن) خُرد و آرد می‌شود.[۲][۳] ازین‌رو «آس» به معنای بخش اصلی وسیله آرد کننده است که خواه با آب به جنبش در می‌آید که نتیجه «آس‌آب» یا همان «آسیاب» است و یا با نیروی باد به گردش در می‌آید که نتیجه «آس‌باد» است و همچنین گاه با نیروی دست گردانده می‌شود که می‌شود «دست‌آس» یا «دستاس». در حقیقت بخش افزوده شده اشاره به نیرو و انرژی ای دارد که آس را می‌جنباند. چنانکه پیداست در زبان فارسی امروزه به همه انواع آس‌ها آسیاب گفته می‌شود که خود در واقع از نگاه کاربردی نوع خاصی از «آس» است که با آب کار می‌کند؛ همچنین است که برای مشخص کردن نوع "آس" جزء مشخص کننده به جای افزوده شدن به تکواژ «آس» به صورت اضافه ترکیبی به «آسیاب» افزوده می‌شود و واژگانی چون «آسیاب بادی» و «آسیاب دستی» و «آسیاب برقی» و حتی با شگفتی «آسیاب آبی» برمی‌کشد. در واقع با جابجایی ای که رخ داده «آسیاب» به عنوان زیرمجموعه‌ای از «آس» خود جانشین معنای کلی و کلیدی «آس» شده و اکنون تبادری که از واژه «آسیاب» به ذهن می‌رسد همانی است که می‌باید از کلید واژه «آس» برآید. در چرایی این جابجایی و انتقال معنایی می‌توان عمومیت کاربرد نوع آبی «آس» یا همان «آسیاب» را تنها دلیل برشمرد گو اینکه کاربرد آس‌باد بیشتر محدود به مناطق بادخیزی چون سیستان بوده که از منابع آبی محدودی نیز به نسبت برخوردار بوده‌است وانگهی در بیشتر مناطق ایران زمین به دلیل آسانی و در دسترس بودن آب به میزان بسنده کاربرد آس‌یاب رواج به مراتب گسترده‌تری داشته است.

تاریخچه[ویرایش]

طرحی از آس‌باد ایرانی
یک آسیاب بادی در سال ۱۷۹۲ در فرانسه

پیشینه آسیابهای بادی را به ۱۳۰۰ سال پیش گمانه می‌زنند. نخستین آسیابهای بادی دارای پره‌های عمودی بودند و بر پایه گزارش‌های نزدیک به سده هفتم میلادی درسیستان ایران[۴] و همچنین در دهستان باستانی نشتیفان خواف ساخته شده بودند. آن‌ها میان شش تا دوازده پره داشتند که پره‌هایشان با پارچه یا برگ درخت خرما پوشانده شده بودند. کاربرد آن‌ها آسیاب کردن دانه‌های خوراکی یا آبکشی بوده‌است. نمونه دیگری از آسیابهای عمودی در سده ۱۳ (میلادی) در چین ساخته شد. ساعت آبی و آسیاب آبی -آسیاب بادی در ایران از قدمت تاریخی کهنی برخوردار است اما تحقیق مستقلی در این موضوع نشده‌است. بعضی اعتقاد دارند آسیاب بادی نخستین بار در ایران بکار گرفته شده‌است امروزه هنوز بقایای چندین آسیاب بادی در شهر کوچک نشتیفان خواف خراسان وجود دارد و تا چند سال قبل از انقلاب فعال بود. watermills.[۵] همچنین در سیستان و در نزدیکی شهرسوخته زابل نیز بقایای نخستین آس بادها وجود دارد و حتی در شهر زابل محله‌ای به نام آس باد وجود دارد بنیادنیمروز کانون جهانی سیستانیان ازسال۱۳۹۰شمسی تلاش دارد که نمادی از آسیاب بادی در یکی از میادین زابل ویا منطقه سیستان نصب شود.

اگرچه کتاب اصطخری که در آن اشاره به ساخت آسیاب بادی شده‌است مربوط به پیش از سال سال ۳۳۰ هجری خورشیدی (۳۴۰ هجری قمری) بوده‌است، ولی در یکی از کتاب‌های مسعودی که چند سال بعد نوشته‌شده‌است، به داستانی اشاره می‌شود که در آن یک ایرانی به نزد خلیفهٔ دوم، عمر، (سال ۱۳ هجری خورشیدی و قمری، سدهٔ هفتم میلادی) ادعا می‌کند که می‌تواند یک آسیاب بادی بسازد، و عمر نیز برای ثابت شدن این ادعا از او می‌خواهد تا این کار را انجام دهد، و او نیز موفق می‌شود.[۶] اشاره تاریخ نویسان به داستان کشته شدن یزدگرد ساسانی بدست آسیابان و اشاره به کشتار ایرانیان یک بار در الیس به فرماندهی خالد پسر ولید و یک بار در زمان امویان در گرگان به فرماندهی یزید بن مهلب از روایتهایی است که در آن‌ها به آسیاب آبی و بادی اشاره شده‌است.[۷]

پمپ بادی[ویرایش]

یک پمپ بادی

پمپ‌های بادی معمولاً در مزارع و زمین‌های کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرند. پمپ‌های بادی دارای پره‌های بزرگی هستند که با انرژی جنبشی باد حرکت می‌کنند.

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. لغت نامه دهخدا، "آس"
  2. لغت نامه دهخدا
  3. فرهنگ عمید
  4. http://isna.ir/fa/news/92110503095/نگذارید-سنگک-و-لواش-به-نام-دیگران-شود
  5. Confrence of Qanat in Iran - water clock in Persia 1383, in Persian
  6. Donald Routledge Hill, A History of Engineering in Classical and Medieval Times, 1996, ISBN: 0-415-15291-7, Page 173.
  7. پیرامون آسیاب گردانیدن به خون در گرگان رجوع کنید به طبری، «ذکر وقایع سال ۹۸»، تاریخ رسل و ملوک ج ۹، ۳۹۴۰. و نیز گردیزی، «در ذکر امرای خراسان»، زین‌الاخبار، ۲۵۱ و همچنین فامی هروی[؟]، تاریخ هرات (دستنوشتی نویافته) ۷ر.

منابع[ویرایش]

  • شواهد، احتمال وجود آسیاب بادی در ارومیه را به یقین نزدیک می‌کند، آفرینش، (۲۰ بهمن ۱۳۸۱): ص ۷.
  • نوری، فرشته، آسیاب‌های بادی و بادگیرها، اعتماد، (۲۰ خرداد ۱۳۸۲): ص ۸.
  • نویسندگان ویکی‌پدیای انگلیسی؛‎ http://en.wikipedia.org/wiki/Windmill،Windmill ‏؛ (نسخه۲۰ دسامبر ۲۰۰۶)
  • دهکده توس و قنات گنابادو آسیاب‌های بادی نشتیفان ثبت یونسکو می‌شود [۱]