داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی

داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAID) یکی از پرکاربردترین داروهای پزشکی هستند. این داروها باعث مهار سیکلواکسیژناز میشوند و سه خاصیت مهم کاهش التهاب، ضد درد و تب بر دارند .این گروه از داروها در دوزهای بالا اثرات ضد التهابی دارند.NSAIDها از این‌رو منحصر به فرد هستند که غیر مخدر می‌باشند و اعتیادی ایجاد نمی کنند. ناپروکسن، آسپیرین و ایبوبروفن از جملهٔ این داروها محسوب می شود.

دسته‌بندی

داروهای ضد التهاب غیر استروئید از دید ماده و ساختار پایه به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند:

سالیسیلات‌ها

• آسپرین(Aspirin)
• متیل سالیسیلات(Methyl salicylate)

آلکانوئیک اسیدها

• دیکلوفناک(Diclofenac)
• تولمتین(Tolmetin)

مشتقات پروپیونیک اسید

• ایبوبروفن(Ibuprofen)
• ناپروکسن(Naproxen)
• فنوپروفن(Fenoprofen)
• کتوپروفن(Ketoprofen)
• فلوربیپروفن(Flurbiprofen)
• اکساپروزین(Oxaprozin)

سایر گروهها

• فنامیک اسیدها مانند مفنامیک اسید
• مهارکننده های اختصاصی Cox-۲ مانند سلکوکسیب
• پیروکسیکام
• فنیل بوتازون

عملکرد

آنزیم سیکلواکسیژناز باعث تبدیل اسید آراشیدونیک به پروستاگلاندینH2 می‌شود که پیش‌‌ساز سایر پروستاگلاندین‌ها است . پروستاسایکلین و ترومبوکسان نیز از همین محصول سنتز میشوند. حداقل دو ایزوفرم سیکلواکسیژناز وجود دارد: Cox-۱ و Cox-۲

این داروها همچنین با تخفیف التهاب مسکنهای غیرمخدر بسیار خوبی هستند . مکانیسم اثرضد درد NSAIDها بخوبی شناخته نشده است . سنتز پروستاگلاندین‌ها در دستگاه عصبی مرکزی توسط پیروژنها تحریک می‌شود که نتیجه آن بالارفتن درجه حرارت بدن می باشد. NSAIDها با مهار سنتز پروستاگلاندینها در دستگاه عصبی مرکزی باعث کاهش تب (antipyretic action) می شوند.

تفاوت بین آسپرین و سایر NSAIDها در این است که آسپرین بطور غیر قابل برگشت سیکلواکسیژناز را مهار می‌کند، در حالیکه NSAIDهای دیگر بطور برگشت پذیر سیکلواکسیژناز را مهارمی کنند . مهار غیر قابل برگشت سیکلواکسیژناز توسط آسپرین دورهٔ اثر طولانیتر ضدپلاکتی این دارو را توجیه می کند. از این خاصیت آسپرین در پیشگیری از سکته قلبی و سکته مغزی استفاده می‌شود .

این داروها در درمان بسیاری از بیماریها مانند استئوآرتریت، آرتریت روماتوئید، دیسمنوره، نقرس، آرتریتها، دردهای مختلف اندامها، تب و غیره به کار می روند و فرمهای خوراکی، تزریقی، پماد و شیاف دارند . شایع‌ترین عوارض جانبی این داروها عوارض گوارشی آن می‌باشد ولی عوارض کلیوی نیز دارند . مفنامیک اسید، ناپروکسن و سالیسیلات نیز از این گروه هستند .

فرضیه‌ی ‍Cox-2

Cox-۱ عمدتاَ درسلولهای غیرالتهابی مانند سلولهای معده یافت می شوند، درحالی که Cox-۲ در سلولهای التهابی و گلبولهای سفید یافت می شود. مهار Cox-۱ باعث اختلال در انعقاد خون می‌شود . داروهای قدیمی این گروه مانند آسپرین، بروفن، دیکلوفناک، پیروکسیکام و ایندومتاسین هر دو ایزوفرم آنزیم سیکلواکسیژناز را مهار می کنند ( البته Cox-۲ را بیشتر مهار می کنند ) لذا هرچند کمی اختلال در انعقاد خون ایجاد می کنند ولی بیشتر اثرات ضدالتهابی و تب بر دارند . داروهای جدید این خانواده مانند سلکوکسیب و رافلوکسیب مهارکننده اختصاصی Cox-۲ هستند .

طیف فعالیت NSAID ها، بازتابی از توانایی آن ها در سركوب هر دو ایزوفورم Cox-1 و ‍Cox-2 آنزیم سیكلو اكسیژناز است كه به‌طور كلی محصولات آبشار آراشیدونیك اسید را كاهش می‌دهد. مشاهده‌ی این مطلب كه Cox-1 در تمام بدن وجود دارد ولی بروز Cox-2 محدود به تعدادی از بافت‌های تخصصی شده است و طی التهاب القا می‌شود منجر به ایجاد این فرضیه شد كه Cox-1 عمدتا مسوول اثرات ناخواسته‌ی گوارشی مهاركننده‌های توام Cox-1 و Cox-2 است. و Cox-2 سنتز پروستانوئید ها را در طی پروسه‌های پاتولوژیك به عهده دارد. این فرضیه حاكی است كه مهاركننده‌های توام Cox-1 و Cox-2 نظیر ایبوپروفن در دوز‌های درمانی هم اثرات درمانی و هم اثرات سمی دارند. در حالی‌كه مهاركننده‌های انتخابی Cox-2 باید اثرات درمانی بدون سمیت NSAIDs را داشته باشند. در حال حاضر در ایران سلکوکسیب دارویی است که در بازار وجود دارد و به شدت برای Cox-2 اختصاصی است و حد اقل تاثیر روی فعالیت Cox-1 را دارد.این داروها هرچند عوارض گوارشی کمتری دارند ولی عوارض کلیوی آنها مشابه مهارکننده‌های غیراختصاصی Cox-۲ بوده و عوارض قلبی عروقی آنها حتی ممکن است بیشتر باشد.

منابع

کاتزونگ، اصول فارماکولوژی پزشکی