ایرج بسطامی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ایرج بسطامی
Iraj bastami.jpg
اطلاعات هنرمند
نام اصلی ایرج بسطامی
نام مستعار .
زادروز ۱ آذر ۱۳۳۶
بم
اهل کشور Flag of Iran.svg ایران
درگذشت ۵ دی ۱۳۸۲
بم، طی حادثه زمین‌لرزه بم
در سن ۴۶ سالگی
سبک‌ها موسیقی سنتی ایرانی
کار(ها) خواننده
مدت کار از زمستان ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۲
آلبوم سرشناس رقص آشفته، وطن من
وب‌گاه http://www.iraj-bastami.com
اعضای پیشین
گروه عارف (به عنوان خواننده)

ایرج بسطامی (۱ آذر ۱۳۳۶ بم - ۵ دی ۱۳۸۲ بم)، خواننده موسیقی سنتی ایرانی بود.

وی از شاگردان محمدرضا شجریان بود و پس از پیگیری آواز نزد او با پرویز مشکاتیان آشنا شد و اولین آثارش را با آهنگ سازی پرویز مشکاتیان به بازار عرضه کرد. تصنیف گل پونه‌ها معروف ترین اثر ایرج بسطامی است که مربوط به آهنگی از حسین پرنیا بر روی شعری از هما میر افشار می‌باشد و پس از مرگ ایرج بسطامی آوازه ملی یافت. از دیگر آثار معروف او می‌توان به تصنیف وطن من اشاره کرد که مربوط به آهنگی از پرویز مشکاتیان بر روی شعری از ملک الشعرا بهار است و از طرف سازمان یونسکو سرود ملی اعلام شد.[۱]

ایرج بسطامی در روز ۵ دی سال ۱۳۸۲ طی حادثه زمین‌لرزه بم در سن ۴۶ سالگی بدرود حیات گفت.

مروری بر زندگی ایرج بسطامی[ویرایش]

زندگی نامه و آغاز فعالیت هنری[ویرایش]

ایرج بسطامی در سال ۱۳۳۶ در شهرستان بم از خانواده‌ای هنرمند متولد شد. هر یک از اعضای خانواده او، از جد پدری گرفته تا پدربزرگ و پدر در زمینه خواندن آواز و نواختن سازهای مختلف تجربه داشتند. تولد و رشد ایرج در چنین خانواده‌ای به همراه استعداد ذاتی اش موجب گردید که او از پنج سالگی به خواندن آواز علاقه نشان دهد. این علاقه و پیگیری موجب شد که پدر بزرگ به استعداد شگرف وی در زمینه فراگیری آواز پی برده و بارها به دیگران تأکید کند «او در آینده خواننده بزرگی خواهد شد». از این رو، پدر ایرج کمر همت بست تا این کودک مستعد را در مسیر صحیح آموزش قرار دهد و اینگونه شد که ایرج نخستین معلم آواز خویش را در خانه و در هیئت پدر یافت. ایرج در این سال‌ها ردیف‌های آوازی در مکتب تهران سبک استاد عبدالله خان دوامی را نزد عمویش یدالله بسطامی فرا گرفت و در ادامه و در سن ۲۲ سالگی به جرگه شاگردان استادان آواز ایران پیوست.[۲]

فعالیت حرفه‌ای[ویرایش]

وی در سنین نوجوانی مجذوب عمویش یداله بسطامی بود که مردی مهربان و از نوازندگان چیره‌دست بم و معلم موسیقی بود. در همین ایام گروهی با همکاری برادران بسطامی (ایرج، عباس و محمدعلی) و محمدجواد خداوردی (شوهر خواهر ایرج) و نادعلی بنی اسدی و با سرپرستی یداله بسطامی تشکیل شد که در رادیو و تلویزیون آن زمان و اردوهای رامسر اجرای برنامه داشتند.[۳] پس از آن ایرج با کمک زنده یاد حسین سالاری (از نوازندگان نامدار کرمانی) به کلاس آواز استاد محمدرضا شجریان راه پیدا کرده و به فراگیری آواز و ردیف‌های آوازی پرداخت.[۴] در آن زمان او علی‌رغم مشکلات راه و مسافت زیاد، هفته‌ای یک بار به عشق فراگیری آواز از بم به تهران می‌آمد.[۲]

ایرج بسطامی پس از چندی اتاقی در محله پامنار تهران اجاره کرد. به دلیل وقایع انقلاب تمرین‌های آواز برای او بسیار دشوار بود. اما وی تا آن جا که می‌توانست به این تمرین‌ها ادامه داد. بسطامی مدت‌ها بعد در منزل استاد شجریان با پرویز مشکاتیان (آهنگ ساز و نوازندهٔ نامی سنتور) آشنا شد و این آشنایی منجر به شروع همکاری‌های بسطامی و گروه عارف شد.

پرویز مشکاتیان درباره آشنایی خود با ایرج بسطامی گفته است: اولین بار ایرج بسطامی را در خانه محمدرضا شجریان دیدم. در آن زمان ما چاووش را داشتیم. به خاطر شرایط اجتماعی آن زمان به خواننده‌های بیش تری با صداهای متفاوت نیاز داشتیم. من پشت در کلاس آواز استاد شجریان نشسته بودم تا هنرجوها مرا نبینند. از آن جا بود که از صدای بسطامی خیلی خوشم آمد. ایشان صدای خوبی داشتند و مثل همه آدم‌های کویر نشین آدم خیلی مهربان و خوبی بود، بعد از کلاس مدتی با او صحبت کردم تا با نقطه نظراتش راجع به هنر و آواز و انگیزه خواندش آشنا شوم. ولی آن قدر ساده یافتمش که مصمم شدم تا با او یک سالی در مورد قضایای پیرامونی سوای موسیقی به گپ و گفت وگو بنشینم.[۵][۶]

ایرج بسطامی پس از ۷ سال، کلاس‌های استاد شجریان را رها کرد و به فراگیری مبانی موسیقی نزد پرویز مشکاتیان پرداخت و کم‌کم نخستین آلبوم‌های خود را با مشکاتیان منتشر کرد. آلبوم‌های "افشاری مرکب "، "مژده بهار"، "افق مهر" و "وطن من" در همین دوره به بازار عرضه شدند.[۴] افشاری مرکب نخستین اثر ایرج بسطامی بود که در سال ۱۳۶۸ منتشر شد.

در واقع پرویز استاد مشکاتیان افشاری مرکب را ساخت و بسطامی در اوج آمادگی آن را اجرا کرد. قرار بود که این برنامه پنج شب در تالار رودکی اجرا شود اما به علت استقبال گسترده مردم، اجرا دو شب دیگر تمدید شد. بعد از آن نوار افشاری مرکب به بازار آمد. صدای بسطامی با استقبال مردم روبه رو شده بود. گروه عارف به سرپرستی پرویز مشکاتیان و آواز بسطامی برای اجرای کنسرت به اروپا رفت. در آن زمان بسطامی حدود ۳۳ سال داشت و اجرای این کنسرت‌ها شروعی برای موفقیت‌های بعدی او به شمار می‌آمد. بدین ترتیب محمدرضا شجریان و پرویز مشکاتیان، بسطامی را به جامعه معرفی کردند و این گونه فعالیت حرفه‌ای ایرج بسطامی به صورت رسمی آغاز شد.[۷][۸]

یکی دیگر از آثار ایرج بسطامی "بوی نوروز" است که حاصل همکاری او با گروه دستان و آهنگ سازی حمید متبسم می‌باشد و از کارهای به یادمادنی موسیقی ایران است.

ایرج بسطامی با همکاری کیوان ساکت "آلبوم فسانه" و بی کاروان کولی و با کورش متین، "سکوت" و با حسین پرنیا "خانه بوی گل گرفت"، "رقص آشفته" و حال آشفته را خلق کرد.

البته آلبوم حال آشفته شامل دو بخش می‌باشد: بخش اول مربوط به کنسرت ایرج بسطامی و گروه همایون در تابستان ۱۳۷۸ در ارگ بم می‌باشد و بخش دوم با صدای رضا رضایی پایور پس از درگذشت بسطامی اجرا شده است.

تصنیف گل پونه‌ها (که بسطامی آن را در آلبوم رقص آشفته منتشر کرد اما پس از مرگ بسطامی نسخه‌های دیگری از آن در آلبوم‌های حال آشفته و کنسرت بسطامی و گروه همایون منتشر شد) پس از مرگ وی در ایران آوازه ملی یافت. تصنیف گل پونه‌ها، معروف ترین اثر با صدای ایرج بسطامی است.

همچنین آلبوم "موسم گل" حاصل همکاری او با محمدرضا درویشی بود و در آن برخی از تصانیف قمرالملوک وزیری را بازخوانی کرد. این آلبوم تنهاترین اثر ایرج بسطامی است که در آن بیش تر سازهای استفاده شده سازهای غربی می‌باشند. در این مجموعه پرویز مشکاتیان کار نظارت بر اجرا و نوازندگی سه تار را بر عهده داشت.

ایرج بسطامی در سن ۴۰ سالگی به اوج فعالیت خود رسید و در طول ۱۴ سال فعالیت ۱۱ کاست ماندگار، به یادگار گذاشت. آوازهای ایرج بیش تر بر پایه سنتور بود و در گام‌های بلند هیچ کس به مهارت وی نرسید، همچنین آوازهای دشتی و محای او نیز در کرمان و کل ایران دارای شهرت بسیاری است.

به دلیل مشکلات معیشتی ایرج بسطامی از سال‌های پایانی دهه ۷۰ دیگر کار جدی نکرد. با این همه پرویز مشکاتیان یادآور می‌شود که او یکی از پرتیراژترین آلبوم‌های موسیقی را به بازار عرضه کرد، آلبومی که "وطن من" نام دارد و روی شعری از ملک الشعرا بهار ساخته شده است که چنین آغاز می‌شود: ای خطه ایران مهین ای وطن من[۹]

این مطلب هم ناگفته نماند که بیش تر آثار ایرج بسطامی (به عنوان مثال بی کاروان کولی، خزان و آرزو و بداهه خوانی و بداهه نوازی) پس از مرگ او انتشار یافتند. او بیش تر شهرتش را پس از مرگش به دست آورد و علت این موضوع همان چیزی است که در بخش ویژگی‌های شخصیتی او ذکر شده است، تواضع او. بسطامی تا جای امکان اجازهٔ این که تصویری از او روی آلبوم‌هایش چاپ شود را نمی‌داد.

برخی از آثار بسطامی که پس از مرگش انتشار یافته‌اند مربوط به اجراهای خصوصی و ضبط‌های خارج از استودیوی او هستند (مثل خزان و آرزو) و طبق آن چه روی جلد آلبوم خزان و آرزو نوشته شده است، نباید انتظار داشت که از کیفیت استاندارد برخوردار باشند. هر چند این آثار پیش از انتشار پالایش و تصحیح شده‌اند.

ویژگی‌های شخصیتی و زندگی شخصی[ویرایش]

ایرج بسطامی در اوج فعالیت هنری خود با مرگ برادر رو به رو می‌شود و از این رو برای سرپرستی خانواده برادرش به بم بازمی گردد. او علاقه زیادی به برادر از دست رفته اش داشت. زمانی که برای تحصیل آواز به تهران رفته بود، برادر مخارج زندگیش را تقبل کرده بود و این بار نوبت ایرج بود که به بازماندگان برادرش ادای دین کند.

بسطامی هرگز ازدواج نکرد و با وجود این که در فقر شدید به سر می‌برد، سرپرستی خانوادهٔ برادر مرحومش را بر عهده گرفت. بسطامی بسیار فروتن بود و شاید این تواضع یکی از علت‌های کم تر شناخته شدنش تا قبل از خاموشی بود. او اجازه نمی‌داد عکسش بر روی نوارهایش درج شود و یا مقاله‌ای در موردش نوشته شود.

او به دور از جنجال و هیاهوی هنری در شهرستان بم و استان کرمان، به تدریس آواز برای جوانان محروم و مستعد بم و سرپرستی خانواده برادر مرحومش پرداخت.

وی که در اواخر عمر کوتاهش، به زادگاهش بم پناه آورده بود و در خانهٔ کاهگلی پدر زندگی می‌کرد، سرانجام در سحرگاه پنجم دی ماه ۱۳۸۲، و در پی زلزله بم زیر آوار ماند و به زرق و برق جهان و تمام متعلقاتش وداعی بلند گفت. در طی این زمین لرزه، ایرج بسطامی به همراه تمام اعضاء خانواده برادرش (به جز خاطره، دختر برادر ایرج) درگذشتند.[۲]

پس از مرگ ایرج بسطامی[ویرایش]

پس از زمین لرزه بم فاطمه بسطامی (خواهر ایرج) و محمدعلی بسطامی (برادر ایرج) بنیاد فرهنگی هنری ایرج بسطامی را تاسیس کردند و از فعالیت‌های این بنیاد می‌توان به برگزاری تلاش برای معرفی افراد به جامعه، برگزاری مراسم نکوداشت زنده یادان استاد پرویز مشکاتیان و ایرج بسطامی اشاره کرد.[۱۰][۱۱]

محمدعلی بسطامی در گزارشی از نشست مطبوعاتی نخستین جایزه آوازی ایرج بسطامی درباره معرفی جوانان اهل موسیقی به جامعه با بیان این که شجریان و مشکاتیان، ایرج را به جامعه شناساندند، گفت: به یقین ما در تمام مراحل کاری مدیون این دو استاد بزرگ هستیم.[۷][۸]

همچنین کتابی تحت عنوان سکوت گویا وجود دارد که در آن مجموعه نوشته‌های درباره ایرج بسطامی و تمامی آثار خوانده شده توسط وی گرد آمده و از سوی انتشارات آتنا به بازار کتاب عرضه شده است. مسعود زرگر این کتاب را از مقالات و نوشته‌های علی شیرازی گردآوری کرده است.[۱۲]

آثار[ویرایش]

آلبوم‌ها
نام آلبوم سال انتشار آهنگ‌ساز نوازندگان / گروه خواننده ناشر توضیحات
افشاری مرکب زمستان ۱۳۶۸ پرویز مشکاتیان گروه عارف ایرج بسطامی چهار باغ بانگ نخستین اثر با صدای ایرج بسطامی، کنسرت گروه عارف به سرپرستی پرویز مشکاتیان در تالار رودکی
افق مهر ۱۳۶۹ پرویز مشکاتیان گروه عارف ایرج بسطامی سروش کنگره بین‌المللی بزرگ داشت خواجوی کرمانی، تصنیف مست و خراب (از معروف ترین آثار ایرج بسطامی) در این مجموعه انتشار یافته است.
مژده بهار زمستان ۱۳۷۱ پرویز مشکاتیان گروه عارف ایرج بسطامی چهار باغ بانگ مربوط به کنسرت بسطامی با گروه عارف در اروپا و شرکت در فستیوال جهانی موسیقی روح زمین
بوی نوروز زمستان ۱۳۷۱ حمید متبسم گروه دستان ایرج بسطامی ایران گام در دستگاه سه گاه و همایون، از نخستین آثار گروه دستان، مربوط به کنسرتی در زمستان سال ۱۳۷۱ در مجموعه فرهنگی آزادی، میدان آزادی
خانه بوی گل گرفت انتشار اول در ۱۳۷۲ و تصحیح در ۱۳۸۷ حسین پرنیا گروه همایون ایرج بسطامی نواگر این آلبوم ابتدا با نام تحریر خیال در سال ۱۳۷۲ انتشار یافت و در سال ۱۳۷۸ تصحیح شد و با کیفیتی بهتر با این نام (خانه بوی گل گرفت) به بازار عرضه شد، در دستگاه‌های شور و همایون
وطن من پاییز ۱۳۷۶ پرویز مشکاتیان گروه عارف ایرج بسطامی هم آواز آهنگ تصنیف وطن من در این آلبوم از طرف سازمان یونسکو سرود ملی اعلام شده است،[۱] در این آلبوم اشعار ملک الشعرا بهار و حافظ شیرازی به اجرا شده است
موسم گل محمدرضا درویشی ارکستر سمفونیک تهران ایرج بسطامی ماهور اجرای تصانیفی از عارف قزوینی و علی اکبر شیدا توسط ارکستر سمفونیک تهران، در این آلبوم پرویز مشکاتیان نظارت و نوازندگی سه تار را بر عهده داشته‌اند
فسانه کیوان ساکت گروه وزیری ایرج بسطامی نواگر کنسرت در دستگاه راست پنجگاه و آواز ابوعطا
سکوت انتشار اول در پاییز ۱۳۷۸ و انتشار دوم در بهار ۱۳۸۳ محمد میرنقیبی، کوروش متین گروه نیستان ایرج بسطامی چهار باغ بانگ اجرای تصانیفی از زنده یاد محمد میرنقیبی در دستگاه شور، آواز دشتی، بیات ترک و دستگاه سه گاه، به همراهی تار استاد جلیل شهناز، تنظیم کوروش متین
رقص آشفته ۱۳۸۱ حسین پرنیا گروه همایون ایرج بسطامی آواز بیستون در آواز ابوعطا، دستگاه شور، دستگاه چهارگاه و همایون، نسخهٔ استودیویی معروف ترین اثر ایرج بسطامی، تصنیف گل پونه‌ها (آهنگی از حسین پرنیا بر روی شعری از هما میر افشار) در این آلبوم منتشر شده است
ظهور ۱۳۸۳ اصغر محمدی گروه اشراق ایرج بسطامی آوای نوین انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، در دستگاه شور، آواز دشتی و دستگاه چهارگاه، طبق آن چه بر روی جلد اثر نوشته شده است این اثر زمانی که ایرج بسطامی در زنجان بوده در بهار ۱۳۸۲ ضبط شده است
خزان و آرزو ۱۳۸۳ همایون خرم، پرویز یاحقی حسین مجیدیان، محمدجواد خداوردی و محمود فرهمند ایرج بسطامی نواگر انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، بداهه خوانی ایرج بسطامی به همراه بداهه نوازی تار و سه تار حسین مجیدیان، اجرای تصانیفی از ساخته‌های همایون خرم و پرویز یاحقی در آواز دشتی و بیات اصفهان، مقدمه براساس ساخته استاد جلیل شهناز
کنسرت راست پنجگاه پاییز ۱۳۸۳ پرویز مشکاتیان گروه عارف ایرج بسطامی چهار باغ بانگ انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، حاصل کنسرت بسطامی با گروه عارف به سرپرستی و آهنگ سازی استاد پرویز مشکاتیان در دستگاه راست پنجگاه، انتشار در دو لوح فشرده، پیش از این مشکاتیان لوح فشردهٔ اول را با صدای علی رضا افتخاری در آلبوم به نام مقام صبر منتشر کرده بود و قطعاتی از لوح دوم نیز در آلبوم افق مهر بسطامی منتشر شده بودند
بی کاروان کولی پاییز ۱۳۸۳ کیوان ساکت ایرج بسطامی نواگر انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، در این آلبوم اشعار وحید موحد، ه. ا. سایه، مهدی اخوان ثالث به اجرا شده است
حال آشفته زمستان ۱۳۸۳ حسین پرنیا گروه همایون ایرج بسطامی، رضا رضایی پایور آواز بیستون انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، شامل دو بخش می‌باشد: بخش اول مربوط به کنسرت ایرج بسطامی و گروه همایون در تابستان ۱۳۷۸ در ارگ بم می‌باشد (که در آن نسخهٔ دیگری از تصنیف گل پونه‌ها اجرا شده است) و بخش دوم با صدای رضا رضایی پایور که پس از درگذشت بسطامی اجرا شده است
بداهه‌خوانی و بداهه‌نوازی ۱۳۸۶ روح‌الله خالقی، اکبر محسنی بهداد بابایی، محمدجواد خداوردی و کوشان یغمایی ایرج بسطامی نواگر انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، گزیده‌ای از دو کنسرت خصوصی ایرج بسطامی (با سه تار نوازی بهداد بابایی) که در بین سال‌های ۷۳ تا ۷۵ ضبط شده است.[۱۳] این اثر شامل تصنیف‌های معروفی چون خوشه چین و یار بیگانه نواز می‌شود
کنسرت ایرج بسطامی و گروه همایون (گل‌پونه‌ها ۱) حسین پرنیا گروه همایون ایرج بسطامی آواز بیستون انتشار پس از مرگ ایرج بسطامی، آلبوم تصویری شامل یکی از کنسرت‌های بسطامی و گروه همایون، همان طور که می‌دانیم نسخه ضبط شده در استودیوی تصنیف گل پونه‌ها در آلبوم رقص آشفته منتشر شد و در آلبوم حال آشفته و این آلبوم نسخه‌های کوتاهی از اجراهای زندهٔ این تصنیف انتشار یافتند
  • همچنین پرویز مشکاتیان منتخب ساخته‌های خودش را که با صدای ایرج بسطامی اجرا کرده بود را یک بار دیگر در آلبوم‌های بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان ۲ و بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان ۳ منتشر کرد. مجموعه ۳ آلبوم بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان شامل آهنگ‌های ساخته شده توسط استاد مشکاتیان است که با خوانندگان مختلف اجرا کرده و در هر یک از این ۳ آلبوم از اجراهای چند خواننده استفاده کرده است. علاوه بر ایرج بسطامی در این مجموعه آثاری از خوانندگانی چون استاد محمدرضا شجریان و شهرام ناظری به چشم می‌خورد.

نقل قول‌ها دربارهٔ ایرج بسطامی[ویرایش]

شهرام ناظری :[۹]

"اگر بنا باشد از بهترین خوانندگان پس از انقلاب مثالی بیاورم ایرج بسطامی را نام می‌برم. او از ذوق ذاتی خاصی بر خوردار بود و نقطه امیدی در عرصه آواز بعد از انقلاب محسوب می‌شد."

پرویز مشکاتیان:[۱]

"تنها افتخارم در زندگی این است که ترانه وطن من با صدای ایرج، از طرف سازمان یونسکو سرود ملی اعلام شد."

عبدالحسین مختاباد :[۹]

"وی تنها خواننده چپ کوک زمان خود بود (قدرت خواندن گام‌های بالا را داشت) و به لحاظ جنس و طعم ویژه‌ای که صدایش داشت در سه یا چهار دهه گذشته بی مانند بود." مختاباد، معتقد است خواندن مجموعه "موسم گل" که عموماً شامل آهنگ‌های چپ کوک (گام بالا) است تنها از عهده بسطامی بر می‌آمد.

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ مشاهده ویدئوی سخنان استاد مشکاتیان درمورد بسطامی (تصویری) در وب سایت آپارات - مشاهده ویدئو در وب سایت رسمی بنیاد فرهنگی هنری ایرج بسطامی (بخش فیلم‌ها)
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ زندگی نامه ایرج بسطامی (وب سایت رسمی بنیاد زنده یاد ایرج بسطامی)
  3. آلبوم تصاویر اجراهای ایرج بسطامی (شامل اجراهای خانوادگی و کنسرت‌ها بسطامی) (وب سایت رسمی بنیاد زنده یاد ایرج بسطامی)
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ همه شاگردان شجریان (1)، برگرفته از سایت www.aftabir.com (در این صفحه فهرستی شاگردان سرشناس استاد محمدرضا شجریان به علاوه زندگی نامه مختصری از آن‌ها آمده است.)
  5. موسیقی ایرانی - وب سایت تبیان
  6. متن آوازها و تصنیف‌های زنده یاد ایرج بسطامی
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ گزارشی از نشست مطبوعاتی نخستین جایزه آوازی ایرج بسطامی - محمدعلی بسطامی: شجریان و مشکاتیان، ایرج را به جامعه شناساندند، به یقین ما در تمام مراحل کاری مدیون این دو استاد بزرگ هستیم.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ گزارش فارس: نشست نخستین جایزه آواز بسطامی؛ جایزه آوازی «ایرج بسطامی» آذرماه برگزار می‌شود - خبرگزاری فارس (www.farsnews.com)
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ایرج بسطامی، مشاهیر ایران زمین - برگرفته از سایت iranpedia.ir.
  10. درباره بنیاد زنده یاد ایرج بسطامی - وب سایت رسمی بنیاد زنده یاد ایرج بسطامی
  11. آلبوم تصاویر مراسم نکوداشت زنده یادان استاد پرویز مشکاتیان و ایرج بسطامی (وب سایت رسمی بنیاد زنده یاد ایرج بسطامی)
  12. سکوت گویا؛ کتابی کامل درباره بسطامی، وب سایت همشهری آنلاین
  13. بر روی جلد آلبوم بداهه خوانی و بداهه نوازی (بخش سخن ناشر) ذکر شده است که آلبوم بداهه خوانی و بداهه نوازی گزیده‌ای از دو کنسرت خصوصی ایرج بسطامی در بین سال‌های ۷۳ تا ۷۵ می‌باشد