محمدرضا درویشی

محمدرضا درویشی
محمدرضا درویشی و حاج قربان سلیمانی
اطلاعات هنرمند
نام اصلی	محمدرضا درویشی
زادروز	۲۵ مهر ۱۳۳۴ (سن: ۵۷ سال) شیراز
اهل کشور	ایران
سبک‌ها	موسیقی بومی، موسیقی سنتی، موسیقی فیلم
کار(ها)	آهنگ‌ساز، رهبر ارکستر، پژوهش‌گر
تحصیلات	آهنگسازی
دانشگاه	دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران
وب‌گاه	Dravishi.com

محمدرضا درویشی. (زادهٔ ۲۵ مهر ۱۳۳۴) در شیراز. آهنگ‌ساز، پژوهشگر موسیقی و مؤلف دایرةالمعارف سازهای ایران است.

وی در سال ۱۳۵۷ در رشته آهنگسازی از دانشکده هنرهای زیبای تهران فارغ‌التحصیل شد. او علاوه بر آهنگسازی، از بیست سال پیش پژوهش در موسیقی نواحی مختلف را با سفر به شهرها و روستاهای ایران آغاز کرده‌است.

موسیقی کلیدر

موسیقی کلیدر که بر اساس رمان کلیدر محمود دولت آبادی ساخته شده‌است، یکی از شاهکارهای درویشی است. این قطعه بر اساس فواصل نوا نوشته شده و در جاهایی مدلاسیون‌هایی به شور، دشتی، بیات اصفهان و... اتفاق می‌افتد؛ اما بخش آغاز و پایان در پرده‌های نوا نوشته شده‌است. سوییت کلیدر دارای موومان‌های هشتگانه با عناوین سوگنامهٔ دشت نیشابور، پگاه نیشابور، درو زمین دیمی سوزن ده، پشت دروازهٔ بیهق، رویارویی سیدشرضا تربتی با گل‌محمد، وداع گل‌محمد، نعش کشتگان و خاتمه است. درویشی درباره این قطعه می‌گوید:

کلیدر یکی از تلخ‌ترین و سیاه‌ترین کارهایی است که در زندگی هنری خود نوشته‌ام. در خود رمان هم چنین است که هرچه داستان جلوتر می‌رود، نسبت‌های بیشتری با تاریکی پیدا می‌کند. نوشتن این قطعه مثل سیاه‌چاله‌ای بود که هر چه در آن جلوتر می‌رفتم، تلخ‌تر می‌شد. من تاکنون قطعه‌ای به این تلخی ننوشته‌ام. این موسیقی برایم عزیز است و آن را با همهٔ جانم نوشته‌ام.

موسیقی فیلم

درویشی موسیقی متن فیلم‌های زیر را ساخته‌است:

سال	فیلم	کارگردان	توضیحات
۱۳۷۵	کیسه برنج	محمدعلی طالبی
۱۳۷۸	تخته سیاه	سمیرا مخملباف
۱۳۷۹	قطعه ناتمام	مازیار میری
	روزی که زن شدم	مرضیه مشکینی
	سفر قندهار	محسن مخملباف
۱۳۸۰	بمانی	داریوش مهرجویی
۱۳۸۱	دو فرشته	محمد حقیقت
۱۳۸۲	بر بوم زمان (اپیزود اول)	محمدتقی راوندی
	بر بوم زمان (اپیزود دوم)	محمدتقی راوندی
	بر بوم زمان (اپیزود سوم)	محمدتقی راوندی
	پنج عصر	سمیرا مخملباف	انتخاب موسیقی
۱۳۸۳	اسامه	صدیق برمک
۱۳۸۴	شهرآشوب	یدالله صمدی
	شاعر زباله‌ها	محمد احمدی
	به آهستگی	مازیار میری
۱۳۸۶	حقیقت گمشده	محمد احمدی
	آتش سبز	محمدرضا اصلانی
۱۳۸۷	وقتی همه خوابیم	بهرام بیضائی
۱۳۸۸	کشتزارهای سپید	محمد رسول‌اف
۱۳۸۹	پریناز	بهرام بهرامیان
	باد و مه	محمدعلی طالبی

آلبوم‌های «گنبد مینا» و «جان عشاق» حاصل همکاری وی با پرویز مشکاتیان است.

کتاب‌شناسی

بيست ترانه محلى فارس

تاریخ انتشار: ۱۳۶۳

هفت اورنگ

تاریخ انتشار: ۱۳۷۰

نگاه به غرب

نگاه به غرب

تاریخ انتشار: ۱۳۷۳

درباره هنر و ادبيات

درباره هنر و ادبيات

تاریخ انتشار: ۱۳۷۳

مقدمه‌ای بر شناخت موسيقى نواحى ايران

تاریخ انتشار: ۱۳۷۳

نوروزخوانى

تاریخ انتشار: ۱۳۷۶ پژوهش: محمدرضا درویشی
ناشر: آروین
تاریخ انتشار: چاپ اول، ۱۳۷۶
تعداد صفحات: ۶۲
كتابى متفاوت و با قطع كوچك‌تر از جيبى كه شايد كمى عجيب به نظر آيد. اما اين نكته كتاب را نامتعارف و قابل توجه نموده است. كتاب نوروزخوانى گلچينى است از بيست و پنج نغمه بهارى و نوروزى از نواحى مختلف ايران.

فهرست کتاب:
ديباچه
جشن نوروز
نوروز خوانی و نغمه‌هاى نوروزى
آئين نوروز خوانی
ترانه‌هاى بهاری
رديف دستگاهی
نمايش‌ها و خرده‌نمايش‌هاى منسوخ شده
جدول آوانگارى
ترانه‌هاى نوروزى و بهارى (ترانه‌هاى مناطق گيلان، تالش، مازندران، جنوب خراسان و بستک هرمزگان)

در بخش جشن نوروز و نوروز خوانی، مؤلف به اجمال به شرح آئين‌ها، جشن‌ها و ترانه‌هاى نوروزى پرداخته و به تفكيك و مختصر موضوعات را بررسى نموده است.
در بخش ترانه‌ها، ۲۰ ترانه آوانويسى گرديده و ضمن نوشتن اشعار در زير آوانويسی‌ها، اصل اشعار و ترجمه آن‌ها در صفحه مقابل آمده است.
همان‌گونه كه در ديباچه كتاب آمده است:
نوروزخوانى دربرگيرنده بخشى از فرهنگ گرانبهاى موسيقى نواحى ايران است، سبزدرسبز و تِذكارگونه از جشن بزرگ و آئين كهن ايرانيان، رستاخيز طبيعت و آفرينش حيات، زندگى و انسان. (صفحه ۵)
اين كتاب به خاطر قطع متفاوت و موضوع آن، كتابى قابل توجه براى پژوهشگران، علاقه‌مندان به فرهنگ و ادبيات ايران و دانشجويان و محققان موسيقى به‏ شمار مى ‏آيد.

موسیقی و خلسه

موسیقی و خلسه

ذکرهای مراسم گواتی بلوچستان
پژوهش: محمدرضا درویشی
ناشر: موسسه فرهنگی و هنری ماهور
تاریخ انتشار: چاپ اول، ۱۳۷۸
تعداد صفحات: ۵۵
كتابى كم‏ حجم كه به زبانى ساده روايتى از مراسم گواتی بلوچستان و موسيقى آن را ارائه مى‏ دهد.

فهرست کتاب:
مقدمه
یادها و خاطره‌ها
قصيده شيخ عبدالقادر گیلانی
ذكرهاى مراسم گواتى بلوچستان (كليات)
ذكرهاى مراسم گواتى بلوچستان (آوانويسى و متن)
ذكرهاى مراسم گواتى بلوچستان (تصاوير)
نويسنده در مقدمه به انگيزه نگارش كتاب پرداخته و روش تدوين كتاب را تشريح نموده است.
در بخش يادها و خاطره‌ها، با روايتى توصيفى از يكى از سفرهاى مؤلف به بلوچستان و برخورد او با مراسم گواتی مواجه می‌شویم: شبى بود فراتر از نيمه بر ساحل دریای عمان و بندر خموش كه از روز زيباتر می‌نمود، زيرا دردها در هجوم تاريكى خاموش گشته و در انتظار فردايى دگر بودند. فردايى شايد بسان ديروز براى بيابان‌نشين‌های بلوچ.
(از فصل يادها و خاطره‌ها صفحه ۱۴)
در بخش كليات، مؤلف به تشريح مراسم گواتى به زبانى ساده و روان پرداخته و نحوه انجام مراسم، مراحل آن و موسيقى و سازهاى مورد استفاده در آن را بيان نموده است.
متن ذكرها و آوانويسى آن‌ها به روش خاص، از ذكرهاى اجرا شده توسط خليفه شهمير بلوچ مالدارى در چابهار بخش ديگر اين كتاب را تشكيل مى ‏دهد.
پايان بخش كتاب، تصاويرى از مراسم گواتى است كه بر جذابيت كتاب و ارتباط با محتواى آن افزوده است.

از ميان سرود‌ها و سكوت‌ها

از میان سرودها و سکوت ها

گزیده‌ی نوشتار و گفتار محمدرضا درویشی
ناشر: موسسه فرهنگی و هنری ماهور
تاریخ انتشار: چاپ اول، ۱۳۸۰
تعداد صفحات: ۲۹۶

اين كتاب گزيده مقاله‌ها، سخنرانی‌ها و گفت‌گوهايى است كه محمدرضا درويشى طى سال‌های ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۹ در مطبوعات، همايش‌ها و كنفرانس‌ها با موضوعات گوناگون پيرامون موسيقى ارائه داده است.
خواستم فرازهايى از آنچه انديشيده‌ام و تابلوهايى از آنچه در طول بيست سال در آن‌ها زيسته‌ام را به تماشا بگذارم. اين نوعى فرافكنى است و نوعى خلاص شدن از انگاره‌های موزون و گاه ناموزون كه خود پاره‌هایی از زندگى فكرى و هنرى يك انسان است.
(از مقدمه مؤلف در ابتداى كتاب)

كتاب از سه بخش اصلى تشكيل يافته است:
مقاله (مقاله‌های منتشر شده در مطبوعات و جرايد از ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۹)
سخنرانى (سخنرانى در همايش‌ها، جشنواره‌ها و سمينارها)
گفت‌وگو و اظهارنظر (گفت‌وگو با خبرنگاران، روزنامه‌نگاران و منتقدين)

كتاب از ميان سرودها و سكوت‌ها از جنبه‌هاى مختلف حائز اهميت است. از سويى مى‌توان با مجموعه‌اى از آثار منتشرشده مؤلف طى ۱۵ سال گذشته در مطبوعات روبرو گرديد. دغدغه‌ها، گرايش‌ها و سمت و سوى فكرى محمدرضا درويشى از جمله مسايل ديگرى است كه در اين كتاب می‌توان به‌خوبى با خط سير مشخص و روشن آن‌ها آشنا شد. مباحثى از قبيل هويت، فرهنگ، لزوم شناخت و تفكر در عرصه موسيقى ايران مطالبى است كه در اين نوشتارها روى آن‌ها تأكيد شده است.

عناوين برخى مقالات:
موسيقى محلى ايران، سنت يا نوآورى
آواز داد اختر، بس روشن است امشب
ريشه در زخمه‌هاى نهان
مجنون مائيم و ليلى معنويت فراموش شده

عناوين برخى از سخنرانی‌ها:
حماسه و حماسه‌سرايى در موسيقى ايران
سازى كه مقدس شمرده مى ‏شود
آئين خنياگرى و نغمه‌های نوروزى

عناوين برخى گفت‌وگوها:
زمستان؛ تلخ و يخ‌زده، يك موسيقى خاكسترى
نياز امروز و هويت ديروز
پوشالِ لاى ظروف چينى
موسيقى ايرانى و هويت ملى

براى من پرداختن به موسيقى به منزله پرداختن به يك حرفه نيست، پرداختن به يك هنر به مفهوم مصطلح آن نيز نيست. يكى دانستن يا همسو پنداشتن هنر و حرفه نيز مورد نظر نيست. موسيقى براى من ابزارى نيست كه بتواند صرفاً احساس را بيان كند و ابزارى نيست كه بتواند صرفاً انديشه را انتقال دهد. زيرا به گمان من بيان احساس و بيان انديشه به تنهايى قلمروهاى محدودى هستند كه از پهنه بی‌پايان حيات. موسيقى براى من مهم‌ترين انگيزه براى تداوم زندگى است با همه ابعاد آن و شايد بدانيم كه ابعاد زندگى - و نه‏ تنها زنده بودن - بسيار پيچيده و رنگارنگ است.
... وقتى به گذشته می‌نگرم، می‌بينم كه با وجود فراز و نشيب‌ها توانسته‌ام زندگى كنم و فقط زنده نباشم و تلاش من در راستاى دستيابى به انعكاس‌ها و جنبه‌هاى متنوع وجود انسانى بوده است.
(از متن كتاب، صفحه ۴۴)

دایرةالمعارف سازهای ایران (۱)

دایرةالمعارف سازهای ایران (۱).jpg

سازهای زهی، مضرابی و آرشه‌ای نواحی ایران
تاریخ انتشار: ۱۳۸۰

دایرةالمعارف سازهای ایران (۲)

دایرةالمعارف سازهای ایران (۲)

پوست‌صداها و خودصداهای نواحی ایران
تاریخ انتشار: ۱۳۸۴

سازشناسی ایرانی

سازشناسی ایرانی

نویسندگان: ارفع اطرایی٬ محمدرضا درویشی
تاریخ انتشار: ۱۳۸۸
تعداد صفحات: ۲۵۶
این کتاب که به مطالعه ی سازهای ایران می‌‍پردازد٬ براساس سطح نیاز و برنامه‌ی دوره‌ی متوسطه‌ی هنرستان‌های موسیقی کشور طراحی و تالیف شده است و از این رو در همه‌ی موارد سعی در ایجاز و حتا حذف پاره‌ای مسایل فراتر از سطح و نیاز هنرجویان دارد. کتاب سازهای ایران در دو فصل تنظیم شده است. فصل اول به مطالعه‌ی سازهای مورد استفاده در موسیقی کلاسیک ایرانی ـ یا مبتنی بر موسیقی کلاسیک ایرانی ـ اختصاص دارد و فصل دوم به مطالعه‌ی اجمالی سازهای مورد استفاده در موسیقی اقوام و نواحی مختلف ایران می‌پردازد. هدف این کتاب آشنایی با سازهای ملی و نواحی ایران از طریق مطالعه‌ی خصوصیات ظاهری٬ تکنیک‌های اجرایی٬ کوک٬ دستان‌بندی٬ جنس مواد به‌کاررفته در ساختمان ساز و موقعیت‌های اجرایی سازها به منظور درک بخش مهمی از سنت موسیقی ایرانی است.

پیوند به بیرون

• وب‌گاه رسمی محمدرضا درویشی
• محمدرضا درویشی در بانک اطلاعات اینترنتی سینمایی سوره
• محمدرضا درویشی در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)

• کوشش محمدرضا درویشی در بازخوانی تصنیف‌های عبدالقادر مراغی