کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۶°۱۷′۲۱٫۲۴″ شمالی ۵۹°۳۶′۵۶٫۶۳″ شرقی / ۳۶٫۲۸۹۲۳۳۳°شمالی ۵۹٫۶۱۵۷۳۰۶°شرقی / 36.2892333; 59.6157306

کتابخانهٔ آستان قدس رضوی یکی از بزرگترین کتابخانه‌های ایران و خاورمیانه است که در شهرمشهد قرار دارد. این کتابخانه متعلق به آستان قدس رضوی می‌باشد. این کتابخانه زیر مجموعه سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی[۱] است.

پیشینه[ویرایش]

تاریخ آغاز فعالیت این کتابخانه را ۳۶۳ هجری قمری برآورد کرده‌اند.

تاریخچه کتابخانه آستان قدس[ویرایش]

تصویری از ساختمان قدیمی کتابخانه آستان قدس رضوی

کتابخانه آستان قدس یکی از کهن‌ترین کتابخانه‌های ایران است که به‌واسطه مجموعه‌های غنی آن، به‌ویژه گنجینه‌های خطی، آوازه جهانی یافته است. برای تاسیس این کتابخانه تاریخ مشخصی نمی‌توان تعیین کرد. برخی بر این باورند که از زمان عزیمت امام هشتم علی بن موسی‌الرضا (علیه‌السّلام) در قرن دوم ق. به خراسان، و به‌ویژه پس از شهادت ایشان، مهاجرت علما و دانشمندان شیعه به جوار مدفن او آغاز شد. به‌دنبال آن در کنار اماکن و ابنیه‌ای که برای رفاه و اقامت زائران در جوار مدفن امام بنا شد، مجموعه‌های کتاب نیز شکل گرفت. بعضی، وجود کتابخانه در آستان قدس را سال ۳۹۳ق. ذکر کرده‌اند که مصادف است با وقف نسخه قرآن متعلق به ابوعلی سیمجور، امیر خراسان در زمان نوح بن منصور سامانی، به آستان قدس. اما بر این مبنا نمی‌توان با اطمینان گفت که در آن زمان کتابخانه مستقلی وجود داشته است. استناد گزارش‌های فوق به وقف‌نامه‌های موجود در نسخه‌های خطی بازمانده از آن زمان است. سندی که بیش از همه به واقعیت نزدیک است، نسخه خطی تفسیر ابوالفتوح رازی مربوط به قرن نهم هجری است که در آن این عبارت نقش بسته است: "چون در روضه... رضویه مطهره جوامع کلام‌الله و مصاحف بسیار بود اما تفسیری که همه طوایف استفاده معانی قرآن توانند، نبود بنابراین... مشارالیه این مجلد تفسیر را با سه مجلد دیگر بر روضه شریفه وقف کرد به تاریخ سنه ۸۶۱ ق. از این یادداشت چنین برمی‌آید که در آن زمان مکانی وجود داشته که در آن مصاحف و تفاسیر مختلف نگهداری شده و مورد استفاده عموم واقع می‌شده است. نخستین شواهد وجود کتابخانه‌ای مستقل در آستان قدس به اوایل قرن دهم ق. باز می‌گردد و آن را در متن وقفنامه کتاب غایة الوصول مورخ ۹۲۵ می‌توان دید که در آن ترکیب "خزانه‌الکتب" به‌کار رفته است. پس از آن، شواهد نشان می‌دهد که در حدود ۱۱۵۰ق. کتابخانه و قرآن‌خانه آستانه در یکجا در گوشواره جنوبی ایوان بلند صحن عقیق به‌نام قرآن‌خانه مبارکه حضرتی وجود داشته است. کتابخانه آستان قدس فراز و نشیب‌های گوناگونی طی کرده و حوادث و رخدادهای تلخی بر آن رفته است. از آن جمله می‌توان به حمله ازبک‌ها در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم اشاره داشت که طی آنعبدالمؤمن‌خان ازبک کتابخانه را تاراج کرد.سال‌ها پس از تهاجم ازبک‌ها، شاه عباس صفوی و شیخ بهاءالدین عاملی به گردآوری کتاب‌های تاراج رفته و تشکیل مجدد کتابخانه اقدام کردند. از کتابخانه‌ای که ایشان تاسیس کردند با عنوان کتابخانه سرکار فیض آثار مشهد یاد کرده‌اند.

تعیین نخستین کتابدار نیز در همین سال‌ها صورت گرفت. از آن پس به فرمان شاه همواره یکی از علمای برجسته به‌عنوان خازن‌الکتب منصوب می‌شد و هم در این دوران کتاب‌های بسیاری از دارالسلطنه اصفهان به کتابخانه مشهد ارسال می‌شد.

نخستین فهرست کتابخانه را میرزا سعیدخان مؤتمن‌الملک متولی‌باشی در ۱۲۹۶ق. تهیه کرد و در آن کتاب‌های کتابخانه ۲۰۶۹ جلد ذکر شده است. کتابخانه به‌طور دائم باز بوده و مورد استفاده عموم قرار داشته است.

بین سال‌های ۱۲۸۹-۱۲۹۰ ق. کتابخانه به طبقه فوقانی کشیک‌خانه خدام منتقل شد و هفتاد و سه سال در این مکان باقی ماند. در مهر ۱۳۲۳ بر اساس طرح آندره گدار (۱۸۸۱- ۱۹۶۵) معمار و باستان‌شناس فرانسوی و رئیس وقت اداره باستان‌شناسی، ساختمانی در سه طبقه به‌وسعت ۱۰۳۴ مترمربع برای کتابخانه بنا شد. این بنا در ۱۳۵۳ به تصمیم مقامات وقت تخریب و منابع آن در ۱۳۵۶ به ساختمان جدید کتابخانه (با ۲۰۰۰ مترمربع مساحت) انتقال یافت.

گسترش روزافزون منابع و افزایش مراجعان، مقامات آستان قدس را در ۱۳۵۹ به احداث ساختمان فعلی واداشت. وسعت ساختمان فعلی ۳۰۰۰۰ مترمربع است و در سه طبقه و طی پانزده سال ساخته شده است. این ساختمان در ۱۳۷۴ رسمآ گشایش یافت. در حال حاضر، کتابخانه در هفت اداره اصلی سامان یافته که عبارتند از: اداره مخطوطات، اداره خدمات کتابداری، اداره کتابخانه عمومی، اداره کتابخانه‌های وابسته، اداره اسناد، اداره موزه‌ها، و اداره امور عمومی.

معرفی کتابخانه دیجیتال[ویرایش]

علیرغم فراگیر شدن مجازی، کتابخانه های سنتی همچنان بیشترین استقبال را دارند. شاید به این دلیل که مخاطبان با مراجعه به کتابخانه های سنتی، می توانند کتاب مورد نظر خود را در دست بگیرند و با ورق زدن صفحات آن لذت بیشتری از خواندن کتاب ببرند. اما کتابخانه های دیجیتال نسبت به کتابخانه های سنتی مزیت بیشتری دارند؛ زیرا نیاز به مراجعه حضوری استفاده کننده نیست و در واقع کتابخانه نزد کاربر می آید. همچنین در این کتابخانه ها استفاده از رایانه برای جست وجوی اطلاعات امکان پذیر است.

اشتراک اطلاعات، امکان روز آمدسازی اطلاعات، قابل دسترس بودن اطلاعات در هر زمان، کم بودن هزینه آن و ارزان بودن ذخیره سازی اطلاعات، از جمله برتری کتابخانه های دیجیتال نسبت به کتابخانه های سنتی به حساب می آید. به همین دلیل درهای کتابخانه دیجیتال همیشه به روی مخاطبان باز است.

کتابخانه دیجیتالی سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی نیز یکی از کتابخانه هایی است که برای نخستین بار طرح ایجاد آن در سال 1380 توسط مشاور علمی سازمان مطرح شد و با انجام مطالعات و نگارش طرح مطالعاتی (فاز اول) به طور رسمی از فروردین ماه 1383 با بهره گیری از 35 منبع خارجی و شش منبع داخلی آغاز به کار کرد.

در کتابخانه الکترونیکی آستان قدس رضوی، پایگاه مولتی مدیای نسخه های خطی و پایگاه کتاب های فارسی در منابع این کتابخانه موجود است و محققان و پژوهشگران می توانند از طریق مراجعه به قسمت جست وجو در منابع کتابخانه درصفحه اول وب سایت سازمان به منابع مورد نظر دست پیدا کنند.

حجم منابع[ویرایش]

تعداد کتاب‌های خطی موجود در آن تا سال ۱۳۹۰ بالغ بر ۸۱٬۰۰۰ نسخه بوده‌است که ۱۱٬۰۰۰ نسخه آن اهدایی از جانب سید علی خامنه‌ای بوده‌است. [نیازمند منبع] زاهدی رئیس سابق سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با اشاره به این که اسناد نفیس موجود در این سازمان تنها اسنادی است که ثبت جهانی شده‌است، مطرح کرد: در حال حاضر بیش از ۱۵۵ هزار نسخه کتاب خطی و چاپ سنگی نفیس و نایاب در گنجینه مخطوطات آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود. زاهدی ادامه داد: یک میلیون و ۷۵۰ هزار نشریه و روزنامه در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی موجود است که پژوهشگران با بهره‌مندی از خدمات تالار محققان می‌توانند از منابع این مجموعه استفاده کنند. زاهدی یادآور شد: قدمت کتابخانه آستان قدس رضوی مربوط به ۱۱ قرن قبل است، که در گذشته تعداد منابع ۸۰ هزار جلد بوده و امروز به سه میلیون و ۶۰۰ هزار جلد کتاب افزایش یافته‌است. منبع خبرنیوز۹۴/۸/۲۴

معاونت‌ها و ادارات کل وابسته[ویرایش]

  • معاونت هماهنگی و رئیس کتابخانه مرکزی
  • معاونت امور موزه‌ها
  • مدیریت امور اسناد و مطبوعات
  • معاونت کتابخانه‌های وابسته
  • معاونت فضای مجازی
  • اداره فناوری اطلاعات
  • اداره مخطوطات و نفایس خطی
  • اداره حفاظت و مرمت منابع
  • اداره کتابخانه عمومی
  • اداره خدمات کتابداری
  • اداره پژوهش و معرفی آثار
  • اداره گنجینه ها
  • اداره اسناد
  • اداره مطبوعات

کتابخانه‌های وابسته[ویرایش]

این کتابخانه دارای بیش از ۵۱ کتابخانه وابسته در این شهر و سایر شهرهای ایران و یک کتابخانه در کشور هند است.

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]