علی امینالدوله
میرزا علی خان امینالدوله | |
|---|---|
 میرزا علی خان امینالدوله | |
| رئیسالوزرا/وزیر اعظم/صدراعظم ایران[پانویس ۱] | |
| دوره مسئولیت سهشنبه ١٧ فروردینماه ١٢٧۶ – یکشنبه ۱۵ خردادماه ١٢٧٧ | |
| پادشاه | مظفرالدین شاه |
| پس از | میرزا علیاصغر خان امینالسلطان |
| پیش از | میرزا علیاصغر خان امینالسلطان |
| رئیس دارالشورای کبرای دولتی | |
| دوره مسئولیت ١٢۶٠ – ١٢٧۴ ه.خ | |
| پادشاه | ناصرالدین شاه |
| پیشکار آذربایجان | |
| دوره مسئولیت ١٢٧۴ – ١٢٧۵ ه.خ | |
| پادشاه | مظفرالدین شاه |
| اطلاعات شخصی | |
| زاده | ۱۲۲۲ه.ش تهران |
| درگذشته | ۱۲۸۳ه.خ لشت نشا، گیلان |
| ملیت |  ایران |
| فرزندان | محسن امینالملک (سپستر امینالدوله) |
| پیشه | سیاستمدار |
| لقب(ها) | امینالملکامینالدوله |
میرزا علی خان امینالدوله (۱۲۲۲ – ۱۲۸۳ ه.خ) از رجال برجسته، دیوانسالار اصلاحطلب و صدراعظم ایران در دوران قاجاریه بود.
او فعالیت سیاسی خود را در دربار ناصرالدین شاه آغاز کرد و به دلیل دانش، تحصیلات مدرن و تسلط بر زبان فرانسه، به سرعت رشد کرد و مناصبی چون وزارت رسائل، ریاست پست و ضرابخانه را بر عهده گرفت. امینالدوله به دلیل افکار نوگرایانه و ارتباط با چهرههای روشنفکر مانند سید جمالالدین اسدآبادی، در دوران مظفرالدین شاه و پس از برکناری امینالسلطان، به صدارت رسید.
صدارت کوتاه او (۱۲۷۶–۱۲۷۷ ه.خ) با تلاشهای گستردهای برای مدرنسازی کشور همراه بود؛ از جمله اصلاح نظام مالی و گمرک با استخدام مستشاران بلژیکی، تلاش برای تدوین قانون، ساماندهی درآمدها و هزینهها، و گسترش آموزش نوین از طریق حمایت قاطع از حسن رشدیه و مدرسه رشدیه.
با این حال، اصلاحات سریع او با مقاومت شدید درباریان سنتی، متنفذین دربار و بخشی از علما روبرو شد. این مخالفتها منجر به بدگمانی شاه، عزل امینالدوله پس از حدود یک سال و تبعید او به ملک شخصیاش در لشت نشا شد. اقدامات اصلاحی او، هرچند نافرجام، به عنوان یکی از زمینههای مهم فکری و عملی جنبش مشروطه شناخته میشود. از او آثاری چون خاطرات امینالدوله بر جای مانده است.
زندگی
[ویرایش]
سالهای آغازین و دربار ناصری
[ویرایش]علیخان امینالدوله فرزند محمد خان مجدالملک سینکی، در ۱۸ ذیقعده ۱۲۵۹ در تهران به دنیا آمد. پس از انجام تحصیلات معمول نزد پدر دانشمند و اصلاحطلب خود، به آموختن زبان فرانسوی و معلومات جدید پرداخت و نوشتههای نویسندگان و دانشمندان غرب را مطالعه کرد.[نیازمند منبع]
در اوایل عهد ناصرالدین شاه منشی حضور بود و بیشتر رسائل شاه به قلم و انشای او تحریر میشد. در سال ۱۲۹۰ لقب امینالملک و منصب وزارت رسائل به او داده شد. در همان اوقات ادارهٔ پست به او سپرده شد و یک سال بعد ضرابخانهٔ دولتی نیز به او واگذار گردید. در سال ۱۲۹۷ وزارت وظایف و اوقاف که شغل پدریاش بود به دیگر مشاغل او افزوده شد.[نیازمند منبع] در سال ۱۲۹۹ لقب امینالدوله گرفت، و در سال ۱۳۰۴ به ریاست مجلس وزرا و دارالشورای کبری انتخاب شد.
در سفرهای ناصرالدین شاه به فرنگ، امینالدوله ملتزم رکاب بود، و شاه پس از بازگشت از سفر سوم فرنگ در سال ۱۳۰۶ قمری امر تدوین قانون را به عهدهٔ او گذاشت. امینالدوله یک کتابچهٔ قانون تنظیم کرد و فرمان اجرای آن صادر شد، اما حکومتیان و درباریان سنتی از اجرای آن جلوگیری کردند.[نیازمند منبع]
پیشکاری آذربایجان
[ویرایش]امینالدوله در سال ۱۳۱۳ در زمان صدراعظمی امینالسلطان به پیشکاری آذربایجان منصوب شد، و این انتصاب در حکم تبعید او از پایتخت بود.[نیازمند منبع] او در تبریز دست به اقدامات فرهنگی زد؛ از جمله حاجی میرزا حسن رشدیه را که پس از هجوم روحانیان و بستن مدرسه رشدیه به قفقاز فرار کرده بود، با تلگراف به تبریز خواست و به دست او دبستان باشکوهی بنیاد نهاد و همهٔ هزینههای آن را شخصاً پرداخت کرد.[۱]
دوران صدارت و اصلاحات
[ویرایش]مظفرالدین شاه در سال دوم سلطنت خود (اواخر ۱۳۱۴ قمری)، امینالسلطان را از صدارت برداشت و امینالدوله را از تبریز به تهران فراخواند و او را به عنوان صدراعظم منصوب کرد.
امینالدوله بلافاصله مجموعهای از اقدامات اصلاحی را آغاز کرد. مهمترین این اقدامات عبارت بودند از:
اصلاح مالیه و گمرکات: او برای سامانبخشی به درآمدها و هزینههای کشور و مبارزه با فساد، اقدام به استخدام مأموران متخصص گمرک از بلژیک (به ریاست مسیو نوز) کرد.[نیازمند منبع]
گسترش آموزش نوین: او از حامیان جدی مدارس جدید بود و از حسن رشدیه برای تأسیس مدرسه رشدیه در تهران حمایت کرد.
توسعهٔ فرهنگی و مطبوعات: در زمان زمامداری او، آزادی نسبی برای مطبوعات فراهم گشت.[۲]
توسعهٔ صنعتی: او در ترویج صنایع نوین نیز کوشید و اولین کارخانهٔ قند با سرمایهٔ داخلی را با همکاری مهندسان بلژیکی در کهریزک و کارخانهٔ کبریتسازی را در الهیه شمیران (که ملک او بود) تأسیس کرد.[نیازمند منبع]
مجدالاسلام کرمانی که خود از مشروطهخواهان بود، این گونه اعمال اصلاحی او را مقدمهای مهم بر جنبش مشروطیت خواندهاست.[۳]
سقوط و سالهای پایانی
[ویرایش]اقدامات اصلاحی امینالدوله، بهویژه اصلاح گمرکات که دست بسیاری از متنفذین را از درآمدهای دولتی کوتاه میکرد، و همچنین حمایت او از مدارس نوین، مخالفتهای گستردهای را برانگیخت. درباریان سنتی (به رهبری رقیب او، امینالسلطان) و بخشی از علما که مدارس جدید را مروج افکار غربی میدانستند، علیه او متحد شدند.[نیازمند منبع]
این مخالفتها موجب شد که مظفرالدین شاه از او بیمناک شده و نهایتاً در سال ۱۳۱۶ قمری (خرداد ۱۲۷۷ ه.خ) او را از صدارت معزول کرد.
امینالدوله پس از عزل، به ملک شخصی خود در لشت نشای گیلان رفت و عملاً در تبعید قرار گرفت. او پس از سفری به مکه و سفر دیگری به اروپا برای معالجه، سرانجام در سال ۱۳۲۲ قمری (۱۲۸۳ ه.خ) در لشت نشا درگذشت.
میراث و شخصیت
[ویرایش]امینالدوله را از چهرههای تحصیلکرده و دانشور زمان خود میدانند که به زبان فرانسوی تسلط داشت. او از ارادتمندان شیخ هادی نجمآبادی، حاج میرزا یحیی دولتآبادی و از دوستان سید جمالالدین اسدآبادی و سید محمد طباطبایی نام بردهاند.[۴]
از آثار او میتوان به سفرنامهٔ مکه و کتاب خاطرات امینالدوله (خاطرات سیاسی میرزا علی خان امینالدوله) اشاره کرد که منبع مهمی برای مطالعهٔ تاریخ آن دوره محسوب میشود.
او پدر محسن امینالدوله (که پس از او لقب امینالدوله گرفت) و پدربزرگ دکتر علی امینی (نخستوزیر دوران پهلوی) بود.
تبارنامه
[ویرایش]| تبارنامه خاندان امینی |
|---|
پانویس
[ویرایش]- ↑ او در سهشنبه ١٧ فروردینماه ١٢٧۶ ه.خ «رئیسالوزرا»، در ١٧ مردادماه ١٢٧۶ «وزیر اعظم» و در آذرماه ١٢٧۶ «صدراعظم» لقب گرفت. اینها صرفاً تغییر لقب بودند و در تمام این دوره ریاست هیئت وزیران بر عهدهٔ او بود.
منابع
[ویرایش]- ↑ محقق، مهدی (۱۳۹۲). «نقش و حایگاه شیخ هادی نجمآبادی در تکوین جنبش مشروطه». [فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام]. تهران: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. ص. ۵۱.
- ↑ ناظم الاسلام کرمانی، محمد (۱۳۶۲). «مقدمه». [تاریخ بیداری ایرانیان]. تهران: نشرآگاه و نوین. ص. ۱۵۵-۱۵۹.
- ↑ مجدالاسلام، احمد. «سفرنامه کلات». [تاریخ انقلاب مشروطیت ایران]. ج. اول. تهران: انتشارات دانشگاه اصفهان. ص. ۹۳-۹۴.
- ↑ محقق، مهدی؛ نبوی رضوی، سید مقداد (۱۳۹۲). «نقش و حایگاه شیخ هادی نجمآبادی در تکوین جنبش مشروطه». [فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام]. تهران: وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. ص. ۵۱.
خاطرات سیاسی میرزا علی خان امینالدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، ۱۳۴۱
از صبا تا نیما، جلد اول، ص ۲۸۰–۲۷۲
دائرةالمعارف فارسی
پیوند به بیرون
[ویرایش]امینی، ایرج (۱۳۹۰). ترجمهٔ عباس امام. «تاریخ قاجار: صدراعظم سرخورده / نگاهی اجمالی به کارنامهٔ صدراعظمی میرزا علی خان امینالدوله در دورهٔ سلطنت مظفرالدین شاه قاجار». بخارا (۸۳): ۴۶۴–۴۷۶. دریافتشده در ۲۰۱۶-۱۲-۰۵.