میرزا یوسف آشتیانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
میرزا یوسف آشتیانی
Mostofi ol Mamalek by Abul hasan Ghaffari.jpg
میرزا یوسف آشتیانی
صدراعظم ایران
مشغول به کار
۲۹ شعبان ۱۳۰۱ – ۳ رجب ۱۳۰۳ ه‍.ق
در زمانِناصرالدین‌شاه
اطلاعات شخصی
زاده۱۲۲۷ (قمری)
،
درگذشت۱۱ رجب ۱۳۰۳
،
ملیت ایران
همسر(ان)زهرا خانم، تاج‌ماه خانم، خانم‌مصری، شکر خانم
فرزندانهمدم‌السلطنه، حسن مستوفی
شغلسیاستمدار
مذهباسلام
در دوران پیری

میرزا یوسف آشتیانی (۱۲۲۷ ه ق- ۱۳۰۳ ه ق) ملقب به مستوفی‌الممالک از رجال قاجار بود. او از جناح محافظه‌کار دربار قاجار و از مخالفین میرزا حسین‌خان سپهسالار و اصلاحات او بود.[۱][۲]

زندگی[ویرایش]

میرزا یوسف، از نوادگان میرزا محسن آشتیانی، فرزند میرزا حسن مستوفی‌الممالک زمان محمدشاه قاجار [۳] و مادرش دختر حاجی صادق کلانتر کوی باغ‌میشه تبریز بود.[۴] او پس از درگذشت پدرش، لقب مستوفی‌الممالک گرفت و ریاست مستوفیان را عهده‌دار شد. او بر اثر درستکاری و کاردانی مورد توجه و اعتماد امیرکبیر قرار گرفت.[۵] چون میرزا آقاخان نوری به صدارت رسید از نفوذ و تقرب میرزا یوسف بیمناک شد. به علاوه او همواره ترجیح میداد تا بستگان و معتمدین خود را در مناصب مهم قرار دهد، از این رو موجبات تبعید میرزا یوسف را به آشتیان فراهم آورد و ریاست مستوفیان را به پسر خود میرزا کاظم نظام‌الملک داد. پس از عزل میرزا آقاخان، بار دیگر به تهران فراخوانده شد و منصب موروثی خود را بازیافت. بعدها نایب کامران میرزا نایب السلطنه پسر خردسال شاه شد، که این شغل برابر با حکومت تهران و ریاست املاک خالصه بود. پس از آن رفته رفته بر دامنه نفوذ و قدرت او افزوده میشد، تا ناصرالدین شاه به سفر عتبات رفت. در این سفر میرزا حسین سپهسالار همراه شاه بود و پیوسته با شاه از لزوم اصلاحات در ایران سخن می گفت. در بازگشت، ناصرالدین شاه میرزا یوسف را عزل کرده و محترمانه به آشتیان فرستاد. قلعه مستوفیان آشتیان برای آخرین بار توسط میرزا یوسف در این ایام مورد مرمت قرار گرفت. او به مدت دو سال از صحنه سیاست به دور بود، تا با عزل و تبعید سپهسالار به گیلان، به تهران فراخوانده شد. در شوال همان سال ناصرالدین شاه امور دولت را مشترکا میان میرزا یوسف و سپهسالار تقسیم کرد. او که همواره مورد احترام و علاقه ناصرالدین شاه بود سرانجام سه سال قبل از فوتش، و چندی پس از درگذشت سپهسالار، از جانب شاه منصب صدارت عظمی یافت.[۶]

گسترش تهران در دوره ناصرالدین‌شاه زیر نظر میرزا یوسف و میرزا عیسی وزیر انجام شد.[۷] . او زمین‌های زیادی در اطراف تهران از ناصرالدین‌شاه خریداری و آباد کرد. حسن‌آباد، یوسف‌آباد، بهجت‌آباد، عباس‌آباد، امیرآباد و ونک از باغ‌های مستوفی‌الممالک بود که اکنون محله‌هایی به همین نام‌ها بر آن ساخته شده‌است.

او در ۱۱ رجب ۱۳۰۳ (مصادف با ٢٦ فروردین ماه سال ١٢٦٥ هجری شمسی) درگذشت و در آرامگاه خانوادگی واقع در ونک دفن شد.

ناصرالدین‌شاه فقط به صدراعظم‌ها «جناب» می‌نوشت، ولی سال‌ها پیش از صدارت مستوفی‌الممالک به او «جناب آقا» خطاب می‌کرد.[۸] مستوفی‌الممالک به فروتنی و حسن اخلاق شهرت داشت.[۹][۳] دراویش را گرامی می‌شمرد و با آنان دوستی داشت. کیمیاگری از سرگرمی‌های مورد علاقه مستوفی‌الممالک بود. او همچنین به کشاورزی، باغداری و پرورش پرندگان علاقه‌مند بود.[۱۰]

مستوفی‌الممالک در طول عمر خود چهار همسر اختیار کرد:
زهرا خانم، دختر عمویش میرزا حسین مستوفی، که فرزندی نیاورد
تاج‌ماه خانم، دختر سیف‌الله میرزا پسر فتحعلی‌شاه، او نیز بدون فرزند ماند
خانم‌مصری، دختر یکی از بزرگان مصر، مادر همدم‌السلطنه همسر جلال‌الدوله (پسر ظل‌السلطان)
شکر خانم، دختر رئیس یکی از قبایل کرد، مادر حسن مستوفی[۱۱]

پانویس[ویرایش]

  1. امانت، عباس. ص ۵۰۹
  2. اعتمادالسلطنه صص.۱۲۰-۱۲۲
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ معیری، دوستعلی ص.۴۵
  4. نادر میرزا، ص۶۰.
  5. اعتمادالسلطنه ص.۱۱۴
  6. خلسه، یا خوابنامه صص117-121
  7. سند تقدیر ناصرالدین‌شاه از میرزا عیسی خان وزیر
  8. معیری، دوستعلی صص.۴۵-۴۶
  9. اعتمادالسلطنه ص. ۱۲۱
  10. معیری، دوستعلی ص. ۴۷
  11. معیری، دوستعلی ص. ۴۸

تبارنامه[ویرایش]

تبارنامهٔ خاندان آشتیانی، شاخهٔ میرزا کاظم آشتیانی
میرزا محسن آشتیانی
میرزا کاظم آشتیانیمیرزا هاشممیرزا آقاسی‏‌بیگ
میرزا حسنمیرزا محمدعلی مایلمیرزا حسینفیروز میرزا
پسر عباس میرزا
میرزا یوسف
آشتیانی
دخترمیرزا هدایت‌الله
وزیر دفتر
نجم‏‌السلطنهعبدالحسین
میرزا فرمانفرما
حسن مستوفی‌الممالکمیرزا محمدحسین
وزیر دفتر
میرزا علی
موفق‏‌السلطنه
محمد مصدقآمنه
دفترالملوک
فیروز نصرت‌الدوله
میرزا محمود
عین‏‌الممالک
مظفر فیروزمریم فیروز
احمد متین‌دفتریعبدالعزیز
فرمانفرمائیان
منوچهر
فرمانفرمائیان
ستاره
فرمانفرمائیان
محمدحسین
فیروز
اسکندر فیروز


منابع[ویرایش]

  • دائرةالمعارف فارسی (به سرپرستی غلامحسین مصاحب)
  • اعتمادالسلطنه (۱۳۵۷«خلسه» مشهور به خوابنامه، تهران: نقش جهان
  • معیری، دوستعلی (۱۳۶۱رجال عصر ناصری، تهران: نشر تاریخ ایران
  • امانت، عباس (۱۳۸۴قبلهٔ عالم، تهران: کارنامه، شابک ۹۶۴-۴۳۱-۰۴۹-۷
  • نادر میرزا قاجار (۱۳۶۰تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز، تهران: اقبال، شابک ۹۶۴-۴۳۱-۰۴۹-۷

پیوند به بیرون[ویرایش]