حشره‌شناسی پزشکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

حشره‌شناسی پزشکی یکی از شاخه‌های علم حشره شناسی می‌باشد که به بررسی ومطالعه حشرات زیان آور که برای انسان مضر می‌باشد، می‌پردازد.

بزرگ‌ترین شاخه جانوری شاخه بندپایان می‌باشد. همانطور که از نام آنها پیداست دارای پاهای بندبند می‌باشند. بزرگ‌ترین رده آنها حشرات می‌باشند.

شاخه بند پایان از ۵ رده تشکیل می‌شود.

  1. رده حشرات شامل پشه‌ها، ملخ‌ها، مگس‌ها، شپش‌ها، پروانه‌ها، زنبورها، سوسکها و... می‌باشد.
  2. رده عنکبوتیان که عنکبوت‌ها، عقرب‌ها، رطیل‌ها، کنه‌ها، هیره ها، و... را شامل می‌شود.
  3. رده سخت پوستان شامل انواع خرچنگ‌ها، میگوهاو... را شامل می‌شود.
  4. رده صدپایان
  5. رده هزارپایان

تمام این رده‌ها شامل موجوداتی هستند که از نظر پزشکی کم وبیش اهمیت دارند.به عنوان مثال پشه آنوفل ناقل عامل بیماری مالاریا، مگس‌های تسه تسه و سیمولیوم به ترتیب ناقل عامل بیماریهای مرض خواب وکوری رودخانه، پشه خاکیها ناقل عامل بیماری سالک می‌باشند.

صفات عمومی حشرات:

  1. بزرگ‌ترین رده در شاخه بندپایان می‌باشند.
  2. دارای پراکندگی وسیع می‌باشند.
  3. بدن اینها از سه قسمت سر، سینه وشکم تشکیل شده‌است.
  4. دارای شاخک(آنتن) می‌باشند.که در شناخت و تقسیم بندی اهمیت دارند.
  5. دارای اسکلت خارجی می‌باشند.
  6. بعضی از آنها دارای بال و بعضی دیگر بدون بال می‌باشندکه در شناخت وتقسیم بندی اهمیت دارد.
  7. همه اینها ۳ زوج پا دارند.به همین دلیل به اینها هگزاپدا گفته می‌شود.
  8. دستگاه گردش خون در سطح پشتی قرار گرفته واز نوع باز است.
  9. در اینها خون دررساندن اکسیژن اهمیت چندانی ندارد.
  10. دستگاه تنفسی در حشرات سیستم تراشه‌ای نام داردکه ارتباط خارجی آن به وسیله منافذ خارجی به نام اسپیراکل می‌باشد.
  11. دستگاه دفع مواد زاید لوله‌های مالپیگی نام دارد.
  12. به طور معمول جثه حشرات کوچک می‌باشد.

مرفولوژی(ریخت شناسی)[ویرایش]

بدن حشرات از ۳ قسمت سر، سینه وشکم تشکیل شده استکه هرکدام دارای پیوستهای معینی می‌باشد.

در سر آنتن‌ها به تعداد یک زوج، چشم ساده یا مرکب، ضمائم دهانی

  • تعداد قطعاتی که کنارهم قرار گرفته‌اند و سر را به وجود می‌آورد، تاگمای سر نامیده می‌شود.
  • آنتن‌ها به تعداد یک زوج هستند وعضو لمسی بسیار مهم به شمار می‌آیند.در برخی به عنوان اندام چشایی، بویایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.وحتی در برخی ممکن است به عنوان اندام شنوایی مورد استفاده قرار بگیرد.

شکل انتن در حشرات متفاوت است و به همین دلیل اینها را به آنتن‌های نخی شکل، آنتن‌های مویی، گرزی و تسبیحی شکل، زانویی و ورقه‌ای و... تقسیم بندی می‌کنند.

  • آنتن‌ها در ۲ بند ابتدایی مشترک هستند و در بقیه بندها متفاوت می‌باشند.

دو بند اسکاپ و پدیکال دارای ماهیچه‌های مخصوص به خود هستند، بنابراین به این‌ها بندهای حقیقی آنتن گفته می‌شود و بقیه بندها(فلاژلون) چون دارای ماهیچه‌های مستقل نیستند بنابراین بندهای مجازی آنتن نامیده می‌شوند.

چشم[ویرایش]

  1. چشم ساده که در تشخیص نور وشدت آن مؤثر است و تا اندازه‌ای ممکن است رنگ را تشخیص دهدولی فاصله وابعاد جسم را نمی‌تواند دقیقاً مشخص کند.
  2. چشم مرکب که از هزاران واحد بینایی تشکیل شده‌است که به هر واحد بینایی اوماتیدی یا اوماتیوم گفته می‌شود.

ضمائم دهانی[ویرایش]

در حشرات مختلف متفاوت استو تا حدودی به نوع تغذیه حشره بستگی دارد.که نوع ابتدایی آن نوع ساینده در ملخ می‌باشد.حس بینائی:رشد این حس در گونه های مختلف حشرات متفاوت است. چنانچه در حشراتی که در زیر زمین و نقاط تاریک زندگی می کنند اعضاء بینائی رشد کمی داشته و یا از بین رفته اند و در بقیه حشرات این حشرات این اعضاء شامل چشم های ساده و چشمهای مرکب می باشند. (۱) چشمهای ساده به صورت نقاط شفاف در طرفین و یا جلوی سر قرار دارند، چشم های ساده جانبی در لاروها از ۱ تا ۷ عدد در هر طرف سر تغییر می کنند. چشمهای ساده پشتی در حشرات کامل و پوره حشرات با دگردیسی ناقص وجود دارند و معمولاً سه عدد هستند که یکی در قسمت پیشانی به نام چشم ساده میانی و دو عدد دیگر در طرفین پیشانی مشاهده می شوند. متشکل از سلولهای بینائی که محور آن رابدوم Rhabdom را تشکیل می دهد. مشاهده می شود . در بعضی حشرات لایه سلول های رنگین در زیر شبکیه قرار دارد و در بعضی از لاروها ساختمان این چشمها بسیار ساده و فقط از چند سلول بینائی تشکیل یافته است فصل دوم (۲) چشمهای مرکب در حشرات کامل به تعداد یک جفت در طرفین سر به اشکال بیضی، گرد، نیم کروی و یا لوبیائی قرار دارند وعضو اصلی بینائی هستند.هرچشم مرکب ازچند واحد بینائی به نام اوماتیدی Ommatidie تشکیل شده و تعداد آنها در حشرات مختلف متفاوت است. چنانچه در کرم شب تاب۲۵۰۰، در مگس خانگی ۴۰۰۰ و در سوسک Dytiscus ۹۰۰۰ عدددر هر چشم مرکب می باشد.هر اوماتیدی شبیه یک چشم ساده بوده و از سه قسمت قرنیه، عدسیه، وشبکیه یافته است. قرنیه به شکل عدس کوچک و شفاف از جنس کوتیکول است عدسیه متشکل از چهار سلول بلوری است که به مخروط بلوری مرسوم است . شبکیه از ۶ تا۸ سلول حسی طویل و رنگی تشکیل شده و در محور بینائی یا رابدوم قرار دارند.عدسیه وشبکیه هر اوماتیدی به وسیله غلافی از سلولهای رنگین به نام عنبیه احاطه شده‌اند .انتهای رشته های عصبی سلولهای بینائی به عصب های مربوط و سپس به عقده های بینائی در مغز جلوئی متصل می گردند طرز بینائی در چشمهای مرکب – بینائی در اوماتیدی ها، یا به طریق تشکیل تصویر پهلوی هم صورت می گیرد . در این حالت اوماتیدی ها از یکدیگر مجزا بوده و هر یک از آنها تصویر قسمتی از جسم مورد نظر را در قاعده عدسیه به طور معکوس می سازد و تصویر کامل و حقیقی از پهلوی هم قرار گرفتن این تصاویر حاصل می گردد و این حالت در پروانه های روز پرواز و زنبورها ومگس ها و سخت بالپوشان وجود دارد و یا اوماتیدها از یکدیگر مجزا نبوده و تصویر نهائی از روی هم قرار گرفتن چندین تصویر جزء حاصل می گردد. و این حالت در پروانه های روزپرواز و زنبورها و مگس ها و سخت بالپوشان وجود دارد و یا اوماتیدها از یکدیگر مجزا نبوده و تصویر نهائی از روی هم قرار گرفتن چندین تصویر جزء حاصل می گردد. حشرات بر خلاف انسان اشعه ماوراء بنفش را تشخیص می دهند، ولی بر عکس، اکثر آنها رنگ قرمز را درک نمی‌کنند. به همین لحاظ رنگها در نظر حشرات با آنچه ما می بینیم فرق دارد.

سینه(توراکس)[ویرایش]

سینه از۳ قسمت تشکیل شده‌است

  1. پیش سینه (Prothorax)
  2. میان سینه (Mesothorax)
  3. پس سینه (Metathorax)
  • بال‌ها و پاها به سینه متصل است.هر قسمت سینه از ۴ صفحه تشکیل شده‌است.
  • حشرات دارای ۶ پا هستند که به آنها شش پایان (Hexapoda) می‌گویند.وپاهایشان متناسب با نوع فعالیتی است که انجام می‌دهند.

شکم[ویرایش]

در حشرات مختلف تعداد بندها متفاوت است. در ملخ شکم دارای ۱۱ بند می‌باشد.

  1. بندهای ۱ تا ۷ بندهای پیش تناسلی هستند.
  2. بندهای ۸ و ۹ بندهای تناسلی هستند.
  3. بندهای ۱۰و۱۱ بندهای پس تناسلی هستند.
  • در ملخ ۱۰ زوج اسپیراکل وجود داردکه از این ۱۰ زوج ۲ زوج در ناحیه سینه و ۸ زوج دیگر روی بندهای ۱ تا ۸ قرار دارد.

دستگاه گوارش[ویرایش]

در حشرات کامل است واز دهان شروع وبه مخرج ختم می‌شود.دستگاه اصلی دفع مواد زاید لوله‌های مالپیگی می‌باشد.

دستگاه گردش خون[ویرایش]

از نوع باز است ودر سطح پشتی قرار داردواز یک رگ مستقیم به آئورت که در ناحیه سینه قرارگرفته تشکیل شده‌است. آئورت در شکم ازمجموعه‌های کوچک تشکیل یافته که به هرکدام اتاقک(chamber) می‌گویند ودارای منافذی است به نام استیا(Ostia) که مجموعه این اتاقک‌ها قلب را می‌سازد.خون ازطریق استیا واردمی شود و توسط انقباضات قلب به آئورت و بعد به سر و به شکم می‌رود.

اعمال گردش خون[ویرایش]

  1. رساندن مواد غذایی، هورمون‌ها، املاح به بافتهای مورد نظر.
  2. وظیف تعادل (Balance) بین املاح و پ‌هاش(pH) خون.
  3. کمک به عمل پوست اندازی.
  4. جلوگیری از خونریزی.
  5. محل ذخیره مواد از جمله چربی و گلیکوژن.
  6. دفاع(مانند فاگوسیتوز)
  • خون در رساندن اکسیژن نقشی ندارد و چون فاقد هموگلوبین است بنابراین ممکن است به رنگ قرمز دیده نشود و به رنگ خاکستری، سبز ویا سایر رنگها دیده شود.

دستگاه تنفسی[ویرایش]

که سیستم تراشه‌ای نام داردو ارتباط این سیستم با محیط خارج از طریق اسپیراکل می‌باشد.

دستگاه عصبی[ویرایش]

در سطح شکمی قرار داردودارای یک قسمت مرکزی به نام مغز می‌باشدکه توسط کمربند دور مری به غقده زیر مری وصل می‌شود.

منابع[ویرایش]