پارینه‌سنگی

عکس از دوتیشه دستی متعلق به عصردیرینه سنگی

توپ پرتابی از دوره پارینه‌سنگی

دوران پارینه‌سنگی یا پالئولیتیک، که عصر سنگ کهن (Old Stone Age) هم نامیده شده، بخشی از دوران پیش از تاریخ است، از حدود ۲٫۵ میلیون سال پیش تا زمان عقب‌نشینی یخچالها از نیمکرهٔ شمالی در فاصلهٔ سالهای ۱۰ هزار تا۸۵۰۰ ق. م. که انسان برای نخستین بار از ابزار سنگی دست‌ساز استفاده کرد.

واژه پالئولیتیک ریشهٔ یونانی دارد و از (Paleo) به معنی پارینه یا قدیمی و (Litoth) به معنی سنگ گرفته شده‌است. این دوره، ابتدایی‌ترین و طولانی‌ترین مرحله زندگی انسان است (در واقع ۹۹% آن را پوشش می‌دهد). در این دوره روندفرگشت فکری، جسمی، فرهنگی و فناورانه انسان شکل می‌گیرد. اولین ابزارها به دست گونه‌های نخستین انسانی به وسیله سنگ در این دوره ساخته می‌شود. مکان آن نیز شرق آفریقا در اتیوپی، کنیا، تانزانیا به ویژه ناحیه الدوایی (Olduvai) و در آسیا اندونزی است.

این دوران خود به سه زیر دوره تقسیم می‌گردد:

• دوره پارینه‌سنگی زیرین که ازحدود دو میلیون و پانصد هزار سال پیش شروع و تا یکصد هزار سال قبل ادامه پیدا می‌کند. در این دوره ابتدا گونهٔ انسانی جنوبی‌کپی ^{Australopithecus} در دو گونه آفریقایی و تناور پدیدار می‌شود. گونه آفریقایی با توجه به توانایی در ساخت ابزار انسان ماهر ^{Homo habilis} نیز نامیده می‌شود که در چاد، جنوب آفریقا و تانزانیا (گاروزی و اولدوای Olduvai) می‌زیسته‌است. ابزار که گونه آفریقایی ساخته‌است الدوایی (Oldowan) نامیده می‌شود؛ چون نخستین بار از ناحیه اولدوای تانزانیا به دست آمده‌است و فقط تبرهای دستی بوده. دومین گونه انسانی که در این دوره پدیدار می‌شود؛ انسان راست‌قامت ^{Homo erectus} نام دارد. این گونه از یک و نیم میلیون تا پانصد هزار سال پیش می‌زیسته‌است، از آتش استفاده می‌کرده‌است و ابزارساز بوده و ابزارهایی که به کار برده‌است آشولیایی (Acheulean)؛ و لوالوازین (Levalloasien) نام دارد. انسان جاوه و انسان پکن از مشهورترین گونه‌های انسان راست‌قامت هستند.
• دوره پارینه‌سنگی میانی از حدود یکصد هزار سال قبل شروع و تا چهل هزار سال پیش ادامه داشته‌است. انسان نئاندرتال در این دوره ظهور می‌کند؛ هر چند که در گذشته گونه مستقلی به شمار می‌آمد، امروزه از زیر گونه‌های انسان هوشمند (Homo sapiens) به شمار می‌آید و انسان هوشمند نئاندرتالی نامیده می‌شود. در این دوره سنت ابزارسازی موستری (Mousterien) پدیدار می‌شود که از ابزارهای پیشین پیشرفته‌تر است و شامل تراشه‌های سنگی، رنده‌ها، قلم‌ها، مته‌ها، چاقوهای دسته دار و انواع تبر بوده‌است. در این دوره آیین تدفین وجود داشته‌است. انسان نئاندرتال به همراه فرد درگذشته درگ ابزار، گُل و گِل اخرا دفن می‌کرده‌است.
• دوره پارینه‌سنگی زبرین از حدود چهل هزار سال پیش شروع و در حدود ده هزار سال پیش پایان می‌گیرد. در این دوره انسان نئاندرتال از بین می‌رود و انسان هوشمند هوشمند (Homo sapiens sapiens) که به انسان کرومانیون نیز مشهور است پدیدار می‌گردد. ابزارها شکل تکامل یافته تری پیدا می‌کنند و تخصصی‌تر می‌شود و سنت ابزارسازی تیغه‌ای یا خُردسنگ ^Microlith آغاز می‌شود. سنت ابزار سازی اسلوتریایی (Sloutrean) و بورین (Burin) در اروپا و سنت ابزارسازی برادوستی در زاگرس و خاورمیانه از این جمله است.
• بعد از دوره پارینه سنگی، دوره میان‌سنگی ^Mesolithic شروع می‌گیرد که دوره فراپارینه‌سنگی ^{Epipaleolithic} نیز نامیده می‌شود. از ده هزار سال پیش اغاز و تا دوازده هزار سال پیش ادامه داشته‌است..

تقسیم بندی ارائه شده برای هر کدام از این دوره‌ها بر اساس پیشرفت‌هایی است که در نوع ساخت ابزارهای سنگی به وجود آمده‌است.

منابع

Clark, Grahame. World Prehistory in New Perspective, Cambridge University Press, 1977.

Haviland, William. Anthropology, New York; Rinehard and Winston Press, 1985.

عسکری خانقاه، اصفر و محمد شریف کمالی. انسانشناسی عمومی، تهران؛ انتشارات سمت، ۱۳۷۸.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ پارینه‌سنگی موجود است.