نقش‌نمای اضافه و وصفی فارسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

نقش‌نمای اضافه و موصوف فارسی که بعضا بدان تنها نقش نمای اضافه گفته می‌شود واژه‌بستی در زبان فارسی است که برای نشان دادن یک ترکیب اضافی یا ترکیب وصفی از آن استفاده می‌شود. این نقش‌نما نقش واژه پیش از خود را تعیین می‌کند یعنی اینک بودن آن پس از یک واژه به معنای این است که آن واژه نقش مضاف الیه و یا موصوف دارد.

نمونه: در ترکیب اضافی کتابِ خوب، کسرهٔ بعد از حرف آخر واژه کتاب نقش نمای اضافه‌است.

صورت آوایی[ویرایش]

این نقش‌نما دو صورت آوایی دارد.

صورت اول: وقتی که واژه اول به یک همخوان ختم شود. در این حالت صورت آوایی آن بصورت (E) است.

صورت دوم: وقتی که واژه اول به یک واکه ختم شود. در این حال صورت آوایی آن بصورت (YE) است.

صورت نوشتاری[ویرایش]

صورت نوشتاری این نقش‌نما در تارنمای فرهنگستان زبان و ادب فارسی زیر عنوان کسرهٔ اضافه بحث شده‌است:

کسرهٔ اضافه

نشانهٔ کسرهٔ اضافه در خط آورده نمی‌شود، مگر برای رفع ابهام در کلماتی که دشواری ایجاد می‌کند:
اسبِ سواری/ اسب‌ْسواری

  • کلماتی مانند رهرو، پرتو، جلو، در حالت مضاف، گاهی با صامت میانجی «ی» می‌آید، مانند «پرتوی آفتاب» و گاهی بدون آن، مانند «پرتو آفتاب». آوردن یا نیاوردن صامت میانجی «ی» تابع تلفّظ خواهد بود.
  • برای کلمات مختوم به های غیرملفوظ، در حالت مضاف، از علامت «ٔ» استفاده می‌شود:
خانهٔ من، نامهٔ او
  • «ی»، در کلمه‌های عربی مختوم به «ی» (که «آ» تلفّظ می‌شود)، در اضافه به کلمهٔ بعداز خود، به «الف» تبدیل می‌شود:
عیسای مسیح، موسای کلیم، هوای نَفْس، کُبْرای قیاس

همانطور که در بالا ذکر شده‌است، در نوشتارهای روزمره مردم اغلب این نقش‌نما نوشته نمی‌شود. با این حال، در کتابهای درسی ایران روش متفاوتی به دانش‌آموزان تدریس می‌شود که مطابق با پیشنهاد فرهنگستان نیست. برای مثال، عبارت مزرعهٔ حیوانات به اشکال زیر در متون فارسی دیده می‌شود:

نوشتار عادی: مزرعه حیوانات

کتاب‌های درسی ایران: مزرعه‌ی حيوانات

پیشنهاد فرهنگستان: مزرعهٔ حیوانات

در فارسی تاجیکی این نقش‌نما ساختار اضافه (изофа) گفته می‌شود و با توجه به الفبا و آوایش تاجیکیِ در همه حال[نیازمند منبع] بصورت حرف (и-) نوشته می‌شود:

духтари хушрўй / دخترِ خوشروی

در گذشته این ساختار شکل تلفظی واحدی داشته است[نیازمند منبع]