زیبد

زیبد

اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	خراسان رضوی
شهرستان	گناباد
بخش	بخش مرکزی
دهستان	زیبد
نام محلی	زیبد(زیود)

زیبد یکی از روستاهای تاریخی شهرستان گناباد استان خراسان رضوی ایران است. این روستا مرکز دهستان زیبد است. در فرهنگ انجمن آراء آمده است:" زیبد کوهی است از جبال خراسان تا گناباد سه فرسنگ فاصله دارد." در برهان جامع آمده است:" زیبد نام صحرایی است که جنگ یازده رخ در آنجا واقع شده است". در کتاب سلطان حسین تابنده ص 169 آمده است:" حاج قاسمعلی از بزرگان طایفه بیچاره و از اجداد ما که از شیراز بوده اند از شوراب به زیبد رفته و فرزندان و نوه های او در آنجا هستند طایفه بیچاره به واسطه اینکه مورد عنایت حضرت سجاد و حضرت امام رضا بودند از طرف سلاطین صفویه نیز از عوارض مالیاتی و دیوانی معاف بودند و شاه سلیمان ثانی خواهر زاده سلطان حسین صفوی فرمانی را نوشته که در دست مرحوم عسکری بیگ در زیبد بود و ما این فرمان شاه سلیمان را که سند افتخار برای طایفه ما بود را برای اینکه از بین نرود از فرزند عسکری بیگ خریداری کردیم که ضمیمه کتاب نابغه علم و عرفان گردیده است.(ایل بیچاره طایفه ای است که ابن حسام خوسفی آنها را یاران خود(شیعه(فاطمی/ اسماعیلی) نام برده است.

کشاورزی

درآمد اصلی مردم از کشاورزی و به ویژه زعفران - گندم -گاورس- ارزن- خربزه پنبه - انگور - کشمش و خشکبار است و در قدیم کشت کوکنار تریاک و خشخاش در امد عمده مردم بوده است. زیبد در مسیر جاده ابریشم واز نقاط باستانی ایران است و قلعه‌ای تاریخی از دوران باستان در آنجا وجود دارد که تا اوایل دوره صفویه نیز قابل استفاده بوده است. دیوار های آن در دوره اشکانیان از سنگ و گل بوده و تخریب شده است در کنار دیواره های گلی در دوره ساسانی دیوارهای سنگی بنا کرده اند.

قلعه باستانی زیبد

آخرین سکونت گاه یزدگرد سوم

نمای بیرونی قلعه ساسانی

Castle of zibad from the top of shahneshin castle of the last shelter of yazdgerd3

این قلعه در دوره حکومت والی طبس بر منطقه گناباد محل زندگی نماینده والی طبس بوده است در دوره اسماعیلیان نیز در خراسان از سه قلعه نام برده اند زیبد- فورک - طبس .مرحوم دکتر زمانی در کتاب خود این قلعه را با قلعهفورگ مقایسه کرده است. بنظر می رسد قلعه زیبد برای مدتی محل اقامت آخرین پادشاه ساسانی یزدگرد سوم و محل جنگ نیزک ترخان و یزدگرد بوده است. نام زیبد در داستان ۱۲ رخ شاهنامه بارها گفته شده است و محل جنگ ۱۲ رخ بنام سرپیوند در پای دژ زیبد بوده است سپاه ایران به رهبری گودرز در مسیر خود بسوی مرو از زابلستان به این محل آمدندو مدت در این محل خیمه وخرگاه برپا کردند و گودرز در قلعه زیبد زندگی کرد.

دو واقعه تاریخی قبل از اسلام برای این قلعه واقع شده است: 1- بر اساس تاریخ بلعمی، بهرام چوبین برای جنگ با شا بشاه در بلخ از مسیر اهواز . تبس، جنابذ( گناباد) به بلخ رفت.چون یکی از دو راه اصلی طبس به گناباد از کنار قلعه زیبد می گذرد احتمال اقامت بهرام چوبین در این قلعه وجود دارد. 2- بر اساس ترجمه فارسی كتاب فتوح البلدان البلاذری ص ۴۴۳ یزدگرد پس از حمله اعراب به اصفهان، استخر فارس، كرمان و سیستان رفت و از آنجا به سوی خراسان و مرو عزیمت نمود ماهویه مرزبان مرو نیزك ترخان را به جنابذ(گنابد) به استقبال او فرستاد او یكماه نزدیزدگرد بود و از دختر شاه خواستگاری نمود اینكار را بر شاه سخت گران آمد كه به جنگی خونین منجر شد و شاه در این جنگ کشته شد.بعضی مورخین ادامه داده اند (که شاه به مرو رفت و توسط آسیابانی به قتل رسید.) بنظر می رسد تاریخ بلاذری دقیق تر باشد و یزدگرد در همان قلعه زیبد به قتل رسیده باشد. و فیلم مستند "مرگ یزدگرد" ممکن است بیشتر افسانهویدیو در یوتیوببافی باشد. گورستانی که در پای قلعه سال 1354 تخریب شده احتمالا جنازه سربازان یزدگرد بوده و قلعه شاه نشین نیز همان محل سکونت یزدگرد باشد. حکایتهای شفاهی نیز حکایت از سکونت شاه در قلعه موسوم به شاه نشین دارد که امروزه فط اسم و خرابه آن باقی مانده شاید هم قلعه سنگی زیبد که هنوزهم دیواره های آن هست محل سکونت یزدگرد بوده است.در کنار این قلعه آب جوی کوه جریان داشته و حوض آب هم در کنار قلعه و هم در داخل قلعه وجود داشته است.(کتاب دکتر عباس زمانی)[۲] ایزدگرداز (مداین) به حلوان، سپس به اصفهان رفته.

متن اصلی کتاب بلاذری سرنوشت یزدگرد:مرگ یزدگرد سوم ..یزدجرد...ثم سار إلى خراسان فلما صار إلى جنابد(گنابد) حد مرو تلقاه ماهويه مرزبانها معظما مبجلا وقدم عليه نيزك عنده شهرًا ثم شخص وكتب إليه يخطب ابنته فأغاظ ذلك يزدجرد وقال‏:‏ اكتبوا إليه إنما أنت عبد من عبيدي فما جرأك على أن تخطب إلي وأمر بمحاسبة ماهويه مرزبان مرو وسأله عن الأموال‏.‏ فكتب ماهويه إلى نيزك يحرضه عليه ويقول‏:‏ هذا الذي قدم مفلولا طريدًا فمننت عليه ليرد عليه ملكه فكتب إليك بما كتب‏.‏ ثم تضافرا على قتله‏.‏ وأقبل "نيزك" في الأتراك حتى نزل فی الجنابذ(گنابد) فحاربوه فتكافأ الترك ثم عادت الدائرة عليه فقتل أصحابه ونهب عسكره‏.‏

وكان ذلك سنة 31 هـ / 651 م، وكان عمره إذ ذاك 28 سنة. آیا داستان یازده رخ در شاهنامه همان داستان "نیزک ترخان" است؟ و یا داستان متفاوتی است نیز با قاطعیت نمی توان نظر داد ولی مشابهتهای تاریخی و مکانی در این دو رویدا وجود دارد. در جنگ دوازده رخ سردار ایرانی از این قلعه فرستاده‌ای رابا نامه‌ای دوستانه به مرو و جیحون نزد افراسیاب فرستاد که از تجاوز به ایران خودداری نماید و راه صلح و دوستی پیشه نماید او منتظر پاسخ فرمانده توران در زیبد ماند اما افراسیاب پیام دوستانه وصلح طلبانه را با جنگ افروزی پاسخ داد و گفت ما جز به جنگ راه چاره‌ای بر نگزینیم و برای نبرد بسویت لشکر فرستم. پس سپاه توران به این رزمگاه آمد در فاصله ۵۰۰ متری قله زیبد مکانی بنام رزمگاه یا رزگاه وجود دارد که با داستان شاهنامه مطابقت می‌کند. در این رزمگاه ایرانیان بر سپاه توران پیروز شدند. ابتدا ۱۲ تن از پهلوانان جنگ تن به تن کردند به این دلیل این جنگ را جنگ ۱۲ رخ گفته‌اند سپس سرداران ایرانی، تورانی‌ها رااز طریق دشت گناباد بسوی مرو و رود جیهون دنبال کردند. در تپه مشرف به قلعه زیبد که آخرین دژ یزدگرد سوم نیز بوده است در سال ۱۳۵۴ گورستانی کشف شده که دهها گور و اشیا سفالینه از آنها بدست آمده است. در همان نزدیک در کلاته شهاب- خاتمه- و تشله رستم و تنگل کمچنار نیز چندین گورستان دیگر توسط قاچاقچیان غارت شده است. اهمال کاری که در مورد غارت تمدن هلیل رود و جیرفت و سایر مکانها نیز اتفاق افتاده است. یک کارشناس ارشد باستان‌شناسی در مطالعه‌ای آزاد از این مکان تمدن این روستا را هم‌زمان با تمدن شهر سوخته و جیرفت دانسته است.. در کوههای زرد (رزو) زیبد همچنین تابوت بزرگ سنگی مربوط به دفن مردگان گبر برجای مانده است آثار گورستان زرتشتیان در کلاته شهاب و تنگل خاتمه در محلی به نام تشله رستم در سالهای ۱۳۵۰ -۱۳۵۴ به غارت رفته است اما کوزهای سفالی بزرگی از این گورستان نزد اهالی وجود دارد. شخصیت‌های علمی و سیاسی زیادی از این روستا هستند. آخوند زیبدی صاحب کتاب شعری به لهجه محلی ۱۸۵۰ -علی عجم نماینده دور اول پارلمان - محمد عجم نویسنده و پژوهشگر - حجه الاسلام صادقی امام جمعه گناباد- دکتر زیبدی پزشک متخصص از آن جمله اند.

• نمونه‌هایی از شعرهای شاهنامه که نام زیبد در آن آمده:

چو گودرز نزدیک زیبد رسید

سران را ز لشکر همی برگزید.

هزاران دلیران خنجر گزار

ز گردان لشکر دلاور سوار.

وزان سوی زیبد یکی تیره ​گرد- (غبارخاک)

پدید آمد و دشت شد لاژورد.

ز زیبد زمین تا گناباد سپاه

در و دشت از ایشان کبود و سیاه

درب صوفه پیر

ایوان تاق صوفه پیر

در تنگه زیبد ایوان(طاق) پیرصوفه قرار دارد که شبیه به طاق بستان است اما فاقد نقوش حجاری است قبلا در این مکان همانند امامزاده‌ها علم و کتل وجود داشته است و مردم مکان را مزار پیر مقدس می‌شناختند در اوایل انقلاب علم و کتل وسایل برداشته شده است.در آنجا دو درخت وجود داردیکی انجیر کوهی و دیگری تاقوک در قدیم مردم آب چشمه این ایوان را بر چشم می ریختند و بر درخت تاقوک و انجیر و سرو پارچه و رووش(نخ پارچه ای) می بستند تا نذرشان برآورده شودو از چشم زخم در امان باشند.

قنات زیبد

خرمن کوب قدیمی در زیبد

زیبد دارای 2 قنات زنده است یکی قنات کوه (شهاب) و دیگری قنات قلعه. منبع آب این قنات داری دو شاخه است یک کانال به زیر بستر رودخانه و زیر سد و شاخه دیگر کانالی است که در عمق 70 متری زمین در داخل قلعه جریان دارد.قدمت این قنات دقیقا مشخص نیست اما عمر آن بیشتر از هزار و پانصد سال برآورد می شود.زیرا این روستا از دوره های هخامنشی هم مسکونی بوده است. دلیل آن نیز وجود قبرستان گبرها در کلاته شهاب و همچنین قبرهایی قلعه زیبد که به سوی غروب آفتاب قرار داشته اند. حدود ۳۰ سال قبل بطور تصادفی در کشتمان این روستا مجرای قناتی کهن پیدا شد که معلوم نیست مادر چاه و کانال اصلی آن کجا بوده و در چه دوره‌ای متروک شده است .از بخشی از این قنات کهنه برای فاضلاب حمام جدید استفاده کرده اند.

فنجان یا ساعت آبی قنات زیبد

ساعت آبی،ساعت آبی ساعتی است که در ابتدا برای تعیین زمان استفاده آب قنات توسط سهامداران اختراع شد ولی بعدها برای تعیین بزرگترین روز سال - بزرگترین شب- طولانی ترین روز- روز برابری شب و روز و تعیین اوقات شرعی در دوره اسلامی بکار برده شد این ساعت قدمت دست کم ۲۵۰۰ سال دارد از ابتدای ساخت قنات گناباد مورد استفاده بوده‌است مدیریت این ساعت آبی توسط دستکم دو نفر در شبانه روز انجام می‌شده و دقیقه‌ها بر اساس تعداد پر آب شدن فنجان و با تعدای تشله یا سنگ گرد محاسبه می‌شده‌است تصویر مربوط به ساعت آبی قنات زیبدگناباد است که تا سال ۱۳۵۴ فعال بوده‌است.و سپس ساعتهای جدید برای تقسیم سهام و حق آبه هر فرد بکار گرفته شده و این ساعت برای همیشه به موزه تاریخ سپرده شده‌است. هر فنجان قدیم معادل ۷ دقیقه به ساعتهای فعلی بوده‌است.

مدیریت ساعت آبی توسط میرآب

طریقه کار ساعت آبی بدین گونه بوده که میر آب با چشم دوختن به فنجان با هر بار پر شدن و غرق شدن آن و خوردن آن به کف دیگ یک فنجان یا هفت دنگ یا ۷ دقیقه محاسبه می‌شده‌است.

• آسیاب آسیاب آبیزیبد نیز از آثار تاریخی بوده که در جریان سد سازی از بین رفته است.

غذاهای سنتی

Aash Joush para

• آش جوش پره

درجغرافیای فرهنگی قهستان و جنوب خراسان مانند شهرهای بیرجند- گناباد-[۳] فردوس - قاین - و منطقه براکوه آش جوش پره غذای عمومی و سنتی فراگیر و مورد علاقه محسوب می شود همچنین نان سرموکی و آش پختیک همچنین اشکنه کشک یا کله جوش( قبل از جوش آمدن نباید به جوش آیدچون می برد) از دیگر غذاهای سنتی جنوب خراسان است. اصلي ترين غذاي محلي اين خطه آش است كه انواع بسيار متنوعي دارد. آش جوش پره، آش محلى، آش لخشك، آش بلغور ترش، قليه آش، آش بلغور شير، آش انار، آش آباح، آش گوشواره، آش دوغه، آش قيحه تنها چند غذاي اين منطقه است. مشهد و ديگر شهرهاى استان هاى خراسان شمالى و جنوبى و رضوى به قدرى تنوع غذايى دارند كه حتى نمايش غذاهاى محلى اين سرزمين خود جاذبه اى جالب محسوب مى شود. در كنار انواع آش، آبگوشت، اشكنه، كال جوش، شولي پتو، بلغور شير، خورش ريواس و پلوها و چلوها هم از ديگر جاذبه هاى خوراكى اين منطقه هستند. ریواچ (ریواس)دشت زیبد نوعی کم نظیر در دنیا است که ساقه میوه ای آن را قاقوری می گویند و خربزه و انگوراین روستا در قدیم از شهرت بسیاری برخوردار بوده است. غذاهای زمستانی مردم برای صبحانه(ناشتا) شلغم( چغندر و شلغم پخته)، برای نهار، توگی ( نوعی پختنی که با ارزن و گاورس آسیاب شده با شیر و یا با جزغاله و قیمه)تهیه می شود شام نماشوم(شب) آش سرموکی همچنین می توان به بورانی، آش جوشپره، نان سرموکی، اشکنه شیره، اشکنه اوجز، اشکنه کل جوش (کشک سائیده و گردو )نیمه جوش قبل از جوش کامل غذا پخته می شود کل جوش یعنی نیمه جوشیده، اماج و کماج و انواع نان محلی وتفتون جزغاله - تفتون شیرمال- ...اشاره نمود. اسامی روستاهای این دهستان همگی از زبان پارسی کهن برآمده است مانند روچین روچی که در زبان اوستایی همچم" روشن" است یا رزو که به معنی قرمزی و خورشید است.

گیاهان دارویی

کوه های زیبد و دشت زیبداز مناطق منحصر به فرد گیاهان دارویی است یکی از گونه های منحصر به فرد خار انگبین یا خرنگوی است این گیاه از گونه خار است و در شهریور ماه شیره یا عسلی از آن خارج می شود که به آن انگبین یا خرانگوی می گویند و بعد بصورت بلور دانه خشک می شود. این دارو برای درمان و دارو سازی اعجاز آور است. ریواچ یا ریواس - شاتره- تلخک- زیره -بیخ- شاهدانه- نعنا - پونه- پسته کوهی - انجیر کوهی و ... از گیاهانی است که بصورت خودرو و طبیعی در این دهستان می رویند. ریواس ساقه بلند و یا ریواچ قاقوری که از ساقه آن شربت تهیه می کنند یک نوع ریواس است که در حاشیه کویر در دشت زیبد می روید.فصل تهیه قاقوری یا ساقه شربتی آن 25 اسفند تا آخر اردیبهشت است. مزه این نوع شربت مشابهه طعم انار شیرین است.

سرگرمی ها

فرهنگ مردم این منطقه بیشتر از سه منبع ریشه می گیرد.

1. آداب دینی.
2. رسوم و آداب ملی، مانندنوروز و سیزده بدر و شب چله یا شب یلدا که در این منطقه تاریخ بسیار کهنی دارد.
3. آداب محلی و سنتی مانند جشن عروسی و حنابندان در حمام عمومی- جشن خرمن، جشن پاییزی و برداشت زعفران و فصل شیر گیری از گوسفندان

یکی از سرگرمی های مردم منطقه در قدیم الک دولک بازی بوده که بسیار شبیه کریکت است. سرگرمی دیگر آمدن کولی ها بصورت فصلی و ایجاد کارگاههای ساخت و تعمیرادوات کشاورزی مانند چاقو - پکی- چکچکی - بیل- چارشاخ- خرمن کوب - داس- سوزن - درووش - پالون دوزی- جوال دوزی - توبره دوزی - و ... سرگرمی دیگر مردم تماشای معرکه گیری(نشان دادن مار افعی) و نمایش پرده توسط درویش و بچه درویش بود.

مسائل فرهنگی

شب نشینی یا چراغان عموما فقط در زمستانها و پای کرسی انجام می شده که به آن چراغوو(چراغان) و یا شب چراغ می گفته اند. چند خانواده برای شب نشینی و فصه و داستان و گفتگو با هم قرار می گذاشته و به خانه فرد مشخصی می رفته اند. چراغانی نوبتی و گردشی بوده است

کرسی زغالی

کرسی جایگاهی ویژه در فرهنگ و سنت ایرانی داشته‌است و از لوازم فرهنگ سنتی آن به شمار می‌رفته‌است. شب یلدا، یکی از جشن‌های سنتی ایرانیان در اوایل زمستان است که نقش کرسی در جمع کردن اعضای خانواده به دور گرمای آن مشهود بوده‌است.

کف زنی یا بیخ زنی در شب چله درزیبد.

در زیبدشب چله یا یلدا معمولا با چراغونی همراه بوده است از آنجا که هر میهمانی برای رفتن به شب نشینی، چراغی را همراه خود می برده و بدلیل فراوانی چراغ ها عبارت چهل چراغ که نشانه کثرت است بکار می بردند.ویدیو در یوتیوبیکی از سنتهای مهم برگزاری مراسم سرحمومی در شب چله بوده است. سرحمومی مراسمی است که داماد در حمام عمومی مردانه و عروس در حمام زنانه طی مراسم با شکوهی به حمام می بردند و با رقص و پایکوبی و چوب بازی مراسم حنا بندان بعد از شستن و کیسه کشی داماد انجام می دادند و در مراسم حنا بدان آواز امشب حنا می بندیم... بر دست و پا می بندیم ... را بصورت گروهی می خواندند.و درپایان لباس نو بر عروس و داماد و اقوام نزدیک آنها می پوشیدند این مراسم گاهی تا سحر طول می کشید و مقدمه مراسم عروسی در روز بعد بود. افراد دعوت شده در صحن حمام جمع می شدند اما جوانان و افراد غیر مدعو تا پایان مراسم در بیرون از حمام جمع می شدندو شوخی و بازی سیاه بازی و انتر بازی در می آوردند. هدیه دادن داماد برای نامزدش نیز یک امر اجباری بوده است در این شب به داماد این امتیاز بزرگ داده می شد که با بردن هدیه برای نامزدش شب در خانه بااو در یک اتاق و دوتایی بخوابد. داماد تا قبل از شب زفاف فقط در مناسبتهای خاص و از جمله شب چله مجاز به خوابیدن با نامزدش بوده است که به آن نامزد بازی می گفتند. کف زدن از سنتهای قدیمی زیبد است ریشه درخچه بیخ را درآب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف بزرگ سفالی به نام «تغار» می‌ریزند. و با دسته‌ای از چوب‌های نازک درخت انار به نام «دسته گز» مایع مزبور را برای ساعتها هم می‌زنند تا به صورت کف سفت درآید و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد تا مایع مزبور کف و سپس سفت شود خشک شده آن مانند گز اصفهان می شود.

Pomegranatانار شب چله

فصل زعفران

زیبد یکی از قدیم ترین روستاهای ایران در زمینه کشت و برداشت زعفران است.یک نوع زعفران طبیعی یا دیمی یصورت خودرو در کوههای زیبد می روید.

مزرعه کشت زعفران

. سال‌هاست که ماههای مهر و آبان فصل پاییز هر سال برای روستائیان بخش هایی از ایران به ویژه در مناطق جنوبی خراسان به دلیل برداشت محصول زعفران فصل پر کاری است. گل زعفران محصولی است که در مدت دو یا سه هفته باردهی در سرمای پائیز، هر روز پگاه و قبل از بالا آمدن خورشید باید چیده شود و نخ قرمز (سرگل) آن از گلبرگ جدا شود در غیر این صورت محصول از بین می‌رود و جدا کردن گل و سرگل دشوار و یا غیرممکن خواهد شد.بنا بر این در این مدت دانش آموزان، در تمامی مقاطع از کودک و بزرگ، زن و مرد همگی باید دوش بدوش یکدیگر در تمام مدت روز گاهی اوقات تا 18 ساعت کار کنند از اذان صبح تا پاسی از شب تا محصول از بین نرود. گاهی اوقات مدارس بکلی در مناطق روستایی تعطیل می شود. طریقه کار با زعفران را روستائیان گناباد و قائنات از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده اند شاید از صدهها سال قبل.

• طلای سرخ ایران همچنان بی رقیب.محمد عجم.همشهری13 آذر 1386

جستارهای وابسته

• قلعه زیبد
• قهستان
• آش
• جنوب خراسان
• فرهنگ خراسان
• غذاهای خراسانی

منابع

• تصاویری از خرابکاری های اخیر در قلعه شاه نشین زیبد و سرقت دخمه و گنجینه های ساسانی

[۴]

• چند کلیپ و فیلم از خرابکاری و سرقت گنجینه های قله شاه نشین زیبد گناباد آخرین پناهگاه یزدگردسوم[۵]
• سه اثر تاریخی زیبد مجله بررسی‌های تاریخی» مهر و آبان ۱۳۵۱ - شماره ۴۱ دکتر عباس زمانی

(24 صفحه - از ۴۳ تا 66)[۶]

عکس هوایی
شاهنامه جنگ12رخ

• طلای سرخ ایران همچنان بی رقیب.دکترعجم همشهری13 آذر 1386

تصاویری از قلعه زیبد و دشت رویواچ(ریواس زیبد)

• [۷]
• قنات میراث علمی و فرهنگی ایرانیان.همایش ملی قنات گناباد 1383 دکتر عجم

[۸] قلعه زیبد آخرین دژ آخرین امپراتور ساسانی:

• [۹]

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ زیبد موجود است.