ماده سرطان‌زا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از کارسینوژن)
پرش به: ناوبری، جستجو

ماده سرطان‌زا یا کارسینوژن(به انگلیسی: Carcinogen) به هرنوع از مواد، رادیونوکلئید، و یا اثر تابش گفته می‌شود که عامل مستقیم در ایجاد سرطان است. یعنی ماده‌ای که توانایی آسیب رسانی به ژنوم یا اختلال در فرایندهای متابولیکی سلول را داراست. مواد رادیواکتیو نیز سرطان‌زا هستند و فعالیت های سرطان‌زای آنها به دلیل تابشی است (پرتوهای گاما و ذرات آلفا) که منتشر می کنند. مثالهای متداول و شایع سرطان‌زا استنشاق آزبست، برخی دی‌اکسین‌ها، و دود تنباکو را شامل می‌گردد.[۱][۲]

سرطان یک بیماری است که درآن سلول‌های آسیب دیده٬ آپوپتوز (مرگ سلولی برنامه ریزی شده) انجام نمی‌دهند. مواد سرطان‌زا با تغییر متابولیسم سلولی یا آسیب رساندن مستقیم به دی‌ان‌ای در سلول ها، که تداخل با فرایندهای زیستی را افزایش می دهد و موجب تقسیم کنترل نشده و در نهایت منجر به شکل گیری تومورهای بدخیم می‌گردند. در حالت طبیعی آسیب در دی‌ان‌ای، اگر بیش از حد شدید باشد و قابل ترمیم نباشد، منجر به مرگ سلولی برنامه‌دار (آپوپتوز) شده ولی اگر مسیر آپوپتوز سلول آسیب دیده باشد سلول نمی‌تواند از تبدیل شدن خود به یک سلول سرطانی جلوگیری کند.[۳][۴]

تعریف[ویرایش]

تقسیم سلولی(پرولیفراسیون یا تکثیر) یک فرایند فیزیولوژیک است که تقریباً در تمام بافت‌ها وجود دارد. معمولاً هموستازی و تعادل بین تکثیر و آپوپتوز یا مرگ سلولی برنامه ریزی شده٬ با تنظیم دقیق هر دو فرایند برای اطمینان از کارآمدی اندام‌ها و بافت‌ها٬ در یک سطح تعریف شده نگهداری می‌شود. جهش در دی‌ان‌ای(DNA) باعث تخریب این فرایند پیوسته و از بین رفتن تنظیم‌کننده‌های تکثیر شده و به سرطان پایان میابد. به هم خوردن برابری بین تکثیر و مرگ یاخته باعث ایجاد توده و تومور می‌گردد. در هر دو شکل ایجاد تومور چه بدون نفوذ به بافت همسایه(مجاور) و یا تغییر محل تومور و به عبارتی در حالت خوش‌خیم و چه همراه نفوذ به بافت‌های کناری و یا مهاجرت به دیگر نقاط بدن توسط متاستازی یا به تعریف دیگر٬ در حالت بدخیم(سرطان)٬ به هرحال بیماری محسوب شده و شناخت بیشتر کارسینوژن را مهم می‌نمایاند.

انواع کارسینوژن[ویرایش]

  • هورمونی: سلول‌های درون پروستات، مغز، پستان و آندومتر حساس به هورمون هستند و هورمون‌ها با حساس کردن سلولها در مقابل عامل کارسینوژن منجر به پیشرفت فرایند کارسینوژنیک می گردند.
  • شیمیایی: شامل ترکیباتی هستند که باعث تغییر در دی‌ان‌ای می‌شوند.
  • ویروسی: برخی ویروس‌ها با اثر بر دی‌ان‌ای بدن میزبان باعث جهش سلولی و کارسینوژنز انسانی می‌شوند.*[۱]
  • پرتو: پرتوها با آسیب به دی‌ان‌ای و تغییر در آن باعث کارسینوژنز می شوند. اشعهٔ‌ایکس و اشعهٔ ماورای بنفش (نور خورشید) می‌تواند باعث سرطان در سلول‌های سنگفرشی و بازال شود.

منابع کارسینوژن[ویرایش]

اغلب کارسینوژنهای موجود در اطراف ما و در محل مشاغل٬ طبق گزارش آژانس بین‌الملل پژوهشهای سرطان[۵]

کارسینوژن اندام مورد تهدید و یا نوع سرطان منابع یافت شده در مشاغل گوناگون
آرسنیک و مشتقات آن
  • ترکیبات حاوی:
آزبست

موارد یافت شده:

  • ایرانیت و سقف‌پوش
  • محصولات پارچه‌ای نسوز
  • لنت ترمز اتومبیل(به‌غیر از اروپا)
بنزن
  • روغنهای سوختی
  • صنعت چاپ و لیتوگرافی
  • رنگ و چسب
  • خشک‌شویی
  • مواد شوینده
بریلیم و مشتقات
  • شش‌ها
  • انواع صنایع هوافضا
  • بخشهای هسته‌ای
کادمیوم و مشتقات
  • فسفر
  • سیمهای لحیمکاری
  • باتری
  • رنگ فلزات
اکسید اتیلن
  • لوسمی
  • ضدعفونی کننده‌ها
  • مواد استریل کننده تجهیزات پزشکی
نیکل
  • مخاط بینی
  • شش‌ها
  • آلیاژها
  • سرامیک
  • باتری
  • جوش استیل
رادون و مشتقات
  • شش‌ها
  • پسماند اورانیوم
وینیل کلرید
  • گازهای مبرد مانند فریون
  • کلرید پلی‌وینیل
  • چسب پلاستیک
شیفتهای کاری که ساعت زیستی را مختل کند
استنشاق ناخواسته سیگار [۶]
  • شش‌ها
  • |-
قسمتهایی که مستقیم دارای رفرنس نیستند از کتاب پاتولوژی پایه استخراج شده‌اند[۷]

پانویس[ویرایش]

^  ویروس اپشتین بار با لنفوم بورکیت ، ویروس هپاتیت بی با سرطان کبد و ویروس‌های پاپیلوما با سرطان گردن رحم و ویروس عامل ایدز(HIV) با سارکوما و لنفوم ارتباط دارند.

منابع[ویرایش]

  1. Report on Carcinogens; U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, National Toxicology Program 2011
  2. American Cancer Society : carcinogen's
  3. Dorland's medical dictionary:carcinogen
  4. NPT national institute of health : Carcinogen
  5. International Agency for Research on Cancer
  6. Tobacco Smoke and Involuntary Smoking, IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 83 (2004).
  7. Table 6-2 in: Mitchell, Richard Sheppard; Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson (2007). Robbins Basic Pathology. Philadelphia: Saunders. ISBN 1-4160-2973-7.  8th edition.