هم‌بالینی

هاجر و اسماعیل در صحرا اثر فرانسوا-ژوزف ناوز، ۱۸۲۰. هاجر یک برده و هم‌بالین ابراهیم بود که پسرش اسماعیل را به دنیا آورد.

هم‌بالینی(به انگلیسی: Concubinage) یک رابطه میان‌فردی و رابطه جنسی بین دو نفر است که در آن زن و مرد نمی‌خواهند یا نمی‌توانند ازدواج کامل کنند. (چیزی شبیه به صیغه.) هم‌بالینی و ازدواج اغلب شبیه به هم تلقی می‌شوند، اما متقابلاً منحصر به فرد هستند. درصد بالایی از پیوندهای هم‌بالینی به ازدواج ختم نمی‌شود.

در ابتدای دوران استعمار غرب، کارفرمایان غربی، زیردستان خود را به هم‌بالین‌شدن با زنان بومی ترغیب می‌کردند تا از آمیزشِ ایشان با تن‌فروشان (و گسترش بیماری‌های مقاربتی) و هم‌جنس‌های خود جلوگیری کنند. کارفرمایان همچنین اعتقاد داشتند که ارتباط یک مرد غربی با زنان بومی، اطلاعاتِ درخوری پیرامون بومیان و فرهنگشان را در اختیار استعمارگران قرار می‌دهد. رفته‌رفته این روابط باعث افزایش نسلی از فرزندان دورگه‌ی غربیان و بومیان شد که برای کارفرمایان، تهدید سیاسی به حساب می‌آمد. از این رو استقبال از این نوع هم‌بالینی‌ها کاهش یافت. پس از آن، سیاست بر این شد که زنان غربی نیز با مردان به مستعمرات بیایند.

در چین تا سده‌ی بیستم میلادی، هم‌بالینی کاملا نهادینه به رسمیت شناخته شده بود و به حقوق و محدودیت‌های هم‌بالین‌ها توجه می‌شد. یک زن هم‌بالین می‌توانست آزادزاده یا برده باشد. تجربه‌ی این زنان از هم‌بالینی، وابسته به میلِ اربابشان، می‌توانست خیلی متفاوت باشد. در دوران مغول‌ها، تمام زنان سلطنتی خارجی و زنانِ دربند گرفته شده، هم‌بالین می‌شدند. هم‌بالینی همچنین در ژاپنِ دوره میجی نیز مرسوم بود و به عنوان نماد اجتماعی شناخته می‌شد.

مردم خاور نزدیک باستان از هم‌بالینی برای تولید مثل استفاده می‌کردند. در قانون حمورابی به اِعطای یک برده به عنوان هم‌بالین توسط یک زن نازا به شوهرش، اشاره شده است. کودکان حاصل از اینجور روابط، حلال‌زاده و مشروع محسوب می‌شده‌اند. این هم‌بالینی‌ها تا پیش از لغو برده‌داری در سده‌ی بیستم در جهان اسلام، بسیار مورد استفاده‌ی مسلمانان بودند و حتی برخی از خلافای عباسی و عثمانی نیز حاصل هم‌بالینی بودند. هم‌بالینی در سرتاسر آفریقا از مصر تا جنوب آفریقا، جمعیت‌های مختلط از لحاظ نژادی را پدید آورد. هم‌بالینی پس از لغو برده‌داری، کمرنگ شد.

در روم باستان، رسمِ Concubinatus (که واژه‌ی انگلیسیِ Concubine مشتق از آن است) به عنوان بدیلِ ازدواج محسوب می‌شد. مردانِ بیوه یا مطلقه اغلب به جای تجدیدِ فراش، به هم‌بالینی روی می‌آوردند تا با مشکلات ورثه و ارث و میراث مواجه نشوند. هم‌بالینی برای رومیان، رابطه‌ای تک‌همسرانه بود و اغلب با زنانی از طبقات پایین‌تر جامعه انجام می‌شد. پس از رسمیت‌یافتنِ مسیحیت در امپراتوری روم، امپراتوران روم زنان هم‌بالین و فرزندانشان را نیز بهره‌مند از حقوق زنان رسمی کردند.

در مستعمرات اروپایی و کشاورزی‌های برده‌دارانه‌ی آمریکایی‌ها مردان مجروح یا متأهل غربی با یکی از زنان برده‌ی بومی وارد یک رابطه‌ی جنسی دائمی می‌شدند. در نتیجه‌ی این هم‌بالینی‌ها هند شرقی هلند، مردم ایندو به عنوان یک جمعیت نژاداً مختلط پدید آمدند و در هندوستان نیز آنگلو-هندی‌ها از این موارد اند.

در جهانِ ادیان ابراهیمی، واژه‌ی «هم‌بالین» اغلب در اشاره به جنس مؤنثِ این رابطه به کار رفته است اما پیش آمده که یک مَرد نیز هم‌بالینِ یک زن نامیده شود. در سده‌ی ۲۱ام، واژه‌ی «هم‌بالینی» اغلب به عنوان یک واژه‌ی جنسیتاً جنثی برای اطلاق به نوعی هم‌باشی اطلاق می‌شود که شامل رابطه‌ی همجنسگرایانه نیز هست.

واژه‌شناسی

واژه‌های Concubinage و Concubine از سده‌ی چهاردهم در زبان انگلیسی پدیدار شدند و ریشه در واژگانِ لاتینِ حقوقی و اجتماعی رومی دارند. Concubine به معنای «معشوقه یا زنی که با مَردی می‌زیَد و هم‌بستر می‌شود بی‌آنکه با او ازدواج کرده باشد» از واژگانِ Concubina (مؤنث) و Concubinus (مذکر) آمده است که در متون حقوقی رومی معنایِ «کسی که بدون ازدواج با مَرد یا زنی می‌زیَد» می‌داده‌اند. این واژگان از فعل لاتین Concumbere به معنای باهم‌خوابیدن و باهم‌بودن آمده‌اند؛ ترکیبی از پیشوندِ Com به معنای «با هم» و Cubare به معنای «خوابیدن». معنا و تعبیر این واژه بسته به سیاق و بافتارِ متن متفاوت است. در سده‌ی ۲۱ام بیشتر دال بر جوانب جنسیِ رابطه چه با برده‌ی جنسی و چه با معشوق است.

واژه‌ی فارسی «هم‌بالینی»، مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای Concubinage است.

ویژگی‌ها

اَشکالی از هم‌بالینی در تاریخ تمام فرهنگ‌های جهان دیده می‌شود هرچند که این اشکال، در کمیات و کیفیاتی مانند گستردگی، حقوق و وظایفِ هم‌بالینان فرزندانشان، نقش اجتماعیِ آنان و دید عموم نسبت به ایشان، تفاوت‌هایی دارند. هم‌بالینی می‌توانسته داوطلبانه (طرفین تصمیم بگیرند که ازدواج رسمی نکنند) و یا ناداوطلبانه (مانند برده‌دارانه) باشد. در جوامع برده‌دار، تقریبا همه‌ی هم‌بالینان برده بوده‌اند که آنان را «برده‌بالین» (slave-concubines) می‌نامیم. استفاده از زنان برده به عنوان هم‌بالین، به دوران تمدن بابل بازمی‌گردد و در تمام جوامع پدرسالار، انجام می‌شده است. حقوق و جایگاه اجتماعی هم‌بالینان هر چه که بود، اغلب پایین‌رتبه‌تر از همسران رسمی مردان محسوب می‌شدند و ارث و میراثِ هیچ یا محدودی می‌توانستند داشته باشند. گاهی اوقات همین پایین‌رتبگی، دلیل ترجیح هم‌بالینی بود.

در گذشته، پیش می‌آمد که زوجی به دلیل تفاوت در طبقات اجتماعیشان، مذهبشان، قومیتشان و… نتوانند ازدواج کنند یا مَرد نمی‌خواست یا نمی‌توانست از پس مسئولیت‌های مالی و حقوقی ازدواج بَر بیاید که در این موارد، هم بالینی رخ میداد. قواعد دست‌وپاگیرِ ازدواج و ممنوعیت چندهمسری نیز در این مسئله دخیل بودند.

فرد هم‌بالین ممکن بود یک «بیگانه» در جامعه‌ای باید که ازدواج شهروندانش با بیگانگان را به رسمیت نمی‌شناسد؛ یا یک برده یا یک فرد فقیر که مایل بود با یک مردِ بالارتبه در رابطه باشد. در یک حالت دیگر، برخی جماعت‌های اجتماعی که ازدواج برایشان ممنوع بود، مانند سربازان ارتش امپراتوری روم، هم‌بالینی می‌کردند.

در جوامع چندزنی، تعداد مجاز هم‌بالینان در یک رابطه‌ی هم‌بالینی، متفاوت بوده است. در قانون روم که از مردان، توقع تک‌همسری می‌رفته است، هم‌بالینی نیز مانند ازدواج و در نتیجه، ممنوع و محدود دانسته شده مگر در مواردی که یکی یا هر دو طرفِ ازدواج با «کمبود عواطف زناشویی» مواجه بوده باشند که در این حالت، حق و حقوق و ارثیه‌ای برای هم‌بالین هم در نظر گرفته می‌شده است. برعکس در مناطقی از آسیا و خاورمیانه، مردان قدرتمند مجاز بودند تا جایی که وُسع مالی‌شان اجازه می‌دهد، هم‌بالین داشته باشند. برخی حرمسراهای تاریخ این مناطق، شامل صدها و هزاران هم‌بالین بوده‌اند. هم‌بالینی برای این جوامع یک نماد اجتماعی برای تولید پسرانِ بیشتر بود. در این جوامع، هم‌بالین‌داشتن به معشوقه‌داشتن ترجیح داده می‌شده است چراکه فرزندان هم‌بالینان به رسمیت شناخته می‌شدند ولی فرزندان معشوقگان، «حرامزاده» به حساب می‌آمده‌اند.

در خاورمیانه

هم‌بالینی در تاریخ خاورمیانه نیز بسیار مرسوم بوده است و بحث‌هایی درباره‌ی آن شده.

در جهان عرب مسلمان، «هم‌بالین» (جاریَة) برای اشاره به بردگان مؤنث، چه مسلمان چه نامسلمان، که به اربابشان خدمات جنسی و غیر جنسی می‌دهند، اطلاق می‌شود. اینچنین رسوماتی در عربستان پیش از اسلام نیز وجود داشتند که اسلام، مقررات تازه‌ای برایشان وضع کرد.

در قرآن، آیاتی مانند آیه‌ی ششم سوره‌ی مؤمنون وجود دارند که ظاهراً رابطه‌ی جنسیِ مردان با زنانی که به اصطلاح مالِکشان شده‌اند را به رسمیت شناخته‌اند. سید ابوالاعلی مودودی گفته است:«دو دسته از زنان از حکمِ جلوگیری از استفاده از اعضاءِ خصوصی (مذکور در آیه‌ی پنجِ همین سوره)، مستثنی هستند: الف. زنان عقد رسمی، ب. زنانی که طبق قانون، در مالکیت مرد اند.» اما برخی از فقها در تاریخ، این آیات را کاملا برعکس تفسیر می‌کرده‌اند و معتقد بوده‌اند که اسلام با هرگونه رابطه‌ی جنسی بیرون از ازدواج از جمله هم‌بالینی، مخالف است. برخی فقها پیشنهاد می‌داده‌اند که در عوض ضیافتی مانند عقد و عروسی (وَلیمه) برای هم‌بالینان برگزار شود تا این کار، وجاهت بهتری بیابد.

بنا بر رسمِ ام ولد، ارباب می‌توانست فرزندانی که از کنیزش دارد را به عنوان حلال‌زاده معرفی کند و کنیزش می‌توانست پس از مرگ این ارباب، آزاد محسوب شود. ابوحنیفه نعمان بن ثابت و برخی دیگر از فقهای اسلام، به پرهیز و حیا در هم‌بالینی توصیه می‌کنند مانند اینکه این روابط محدود به خانه باشند و کنیزها بین مردان فامیل، دست‌به‌دست و به اشتراک گذاشته نشوند. هرچند در فقه اسلام صحبت از الزام رفتار برابرِ ارباب با زنان هم‌بالینش شده است اما در عمل، همواره یکی از هم‌بالینان، مرتبه و عزت بیشتری نزد اربابش می‌یافته است.

در ژاپن

کلمه کانجی شو «妾» (شو/مِکاکه) اشاره به زنی است که مرد متأهل علاوه بر همسرش نگه می‌دارد یا به معشوقه ای اطلاق می‌شود که از طرف مرد مجرد یا غیرمجرد حمایت مالی می‌شود. «شو» به معنای «کنیز» یا «خدمتکار» است که از وسایل شخصی مراقبت می‌کند. منشأ کلمه روشن نیست، اما نظریه ای وجود دارد که از اسم فعل به معنای «گرفتن» آمده است.

در منطقه کامیگاتا «تکاکه» نامیده می‌شود. اگر مرد زن داشته باشد به او می‌گویند «شماره ۲» و اگر زن رسمی و شوی دیگری داشته باشد «شماره ۳» و به همین ترتیب همچنین رابطه آنها با معشوقه‌های دیگر به غیر از همسرش به‌طور جمعی می توان به عنوان "شماره ۲" شناخته می‌شود. علاوه بر این، زمانی که موقعیت‌های جنسیتی معکوس می‌شوند، گاهی به مردی که توسط یک زن حمایت می‌شود، «اوتوکومِکاکه» otokomekake می‌گویند.

در ژاپن مدرن، مردی که قبلاً ازدواج کرده است، مجاز به ازدواج مجدد (دو همسری) نیست، بنابراین حتی اگر در خلوت با شو مانند یک همسر رفتار شود، وضعیت حقوقی و اجتماعی یکسانی با همسر ندارد؛ بنابراین، در بیشتر موارد با آنها به گونه ای رفتار می‌شود که گویی معشوقه هستند.

«قانون جدید» (اعلامیه شماره ۹۴۴) که در دسامبر ۱۸۷۰ تصویب شد (سال سوم دوره میجی) تعیین کرد که همسران و هم‌بالینی‌ها با اقوام درجه دو برابر هستند. این بدان معنا نیست که زنان و هم‌بالینی‌ها دارای حقوق مساوی بودند، بلکه وجود آنان رسماً به رسمیت شناخته شد.

در ژوئیه ۱۸۸۰ (سال ۱۳ میجی)، مقررات مربوط به شو در قانون جزا (اعلامیه داجوکان شماره ۳۶) (اجرا شده در ژانویه ۱۸۸۹) ناپدید شد. با این حال، وزارت کشور بخشنامه ای صادر کرد مبنی بر اینکه بازنگری در قوانین کیفری هیچ ربطی به ثبت خانواده ندارد. با شو‌هایی که قبل از اجرایی شدن قانون جزا ثبت نام شده بودند به عنوان «عموماً مانند قبل رفتار می‌شد» (همه موارد مانند قبل رفتار خواهد شد). در نهایت در سال ۱۸۹۸ (میجی ۳۱)، کلمه شو بر اساس قانون ثبت خانواده از فهرست خانواده ناپدید شد.

جستارهای وابسته

• چندزنی
• هم‌باشی
• حرم‌سرا
• معشوقه
• ملک یمین
• تک‌همسری
• چندهمسری
• عشق چندنفره
• رومئو و ژولیت
• رابطه خارج از ازدواج
• ازدواج حقوق مشترک

منابع

کتاب‌نامه

• Andreeva, Elena (2007). "Russia and Iran in the great game: travelogues and Orientalism". Routledge Studies in Middle Eastern History. Psychology Press. 8: 162–63. ISBN 978-0415771535.
• Bloom, Jonathan; Blair, Sheila (2002). Islam: A Thousand Years of Faith and Power. Yale University Press. ISBN 0-300-09422-1.
• Broadbridge, Anne F. (2018). Women and the Making of the Mongol Empire. Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-63662-9.
• Cortese, Delia (2013). "Concubinage". In Natana J. DeLong-Bas (ed.). The Oxford Encyclopedia of Islam and Women. Oxford University Press.
• Gellérfi, Gergő (2020). "Nubit amicus: Same-Sex Weddings in Imperial Rome". Graeco-Latina Brunensia. 25 (1): 89–100. doi:10.5817/GLB2020-1-7.
• Gibbon, Edward (1994) [1781]. "Fall in the East". In David Womersley (ed.). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire. Penguin. ISBN 978-0140433937.
• Hagemann, Karen; Rose, Sonya O.; Dudink, Stefan (2020). Hagemann, Karen; Dudink, Stefan; Rose, Sonya O. (eds.). The Oxford Handbook of Gender, War, and the Western World since 1600. Oxford University Press. doi:10.1093/oxfordhb/9780199948710.001.0001. ISBN 9780199948710.
• Hassig, Ross (2016). Polygamy and the Rise and Demise of the Aztec Empire. University of New Mexico Press.
• İlkkaracan, Pınar (2008). Deconstructing sexuality in the Middle East: challenges and discourses. Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-7235-7. Archived from the original on 2015-10-30.
• Jenco, Leigh K.; Idris, Murad; Thomas, Megan C. (2019). Jenco, Leigh K.; Idris, Murad; Thomas, Megan C. (eds.). The Oxford Handbook of Comparative Political Theory. Oxford University Press. pp. 291–292. doi:10.1093/oxfordhb/9780190253752.001.0001. ISBN 9780190253752.
• Kiefer, O. (2012). Sexual Life in Ancient Rome. Routledge. ISBN 978-1-136-18198-6.
• Klein, Martin A. (2014). "Concubines and Concubinage". Historical Dictionary of Slavery and Abolition. Rowman & Littlefield. p. 122.
• Matthew S. Gordon and Kathryn A. Hain, ed. (2017). Concubines and Courtesans: Women and slavery in Islamic history. Oxford University Press.
• Lerner, Gerda (2008). "Women and slavery". Slavery & Abolition. 4 (3): 173–198. doi:10.1080/01440398308574858.
• Lieb, Michael (1994). Milton and the culture of violence. Cornell University Press.
• McGinn, Thomas A. J. (1991). "Concubinage and the Lex Iulia on Adultery". Transactions of the American Philological Association. 121: 335–375. doi:10.2307/284457. JSTOR 284457.
• Peirce, Leslie P. (1993). The Imperial Harem Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. Oxford University Press.
• Nina, Kushner (2008). "Concubinage". In Smith, Bonnie G. (ed.). The Oxford Encyclopedia of Women in World History. OUP. pp. 467–72. doi:10.1093/acref/9780195148909.001.0001. ISBN 9780195337860. Retrieved 2020-09-15.
• Rawson, Beryl (1974). "Roman Concubinage and Other De Facto Marriages". Transactions of the American Philological Association. JHUP. 104: 279–305. doi:10.2307/2936094. JSTOR 2936094.
• Rodriguez, Junius P., ed. (2011). "Concubines". Slavery in the Modern World: A History of Political, Social, and Economic Oppression. ABC-CLIO. p. 203.
• Sandon, Tatjana; Scalso, Luca (2020). "More Than Mistresses, Less Than Wives: The Role of Roman Concubinae in Light of Their Funerary Monuments". Papers of the British School at Rome. 88: 151–184. doi:10.1017/S0068246220000057.
• Sikainga, Ahmad A. (1996). Slaves into Workers: Emancipation and Labor in Colonial Sudan. University of Texas Press. ISBN 0-292-77694-2.
• Stocquart, Emile (March 1907). Sherman, Charles Phineas (ed.). Translated by Bierkan, Andrew T. "Marriage in Roman law". Yale Law Journal. 16 (5): 303–27. doi:10.2307/785389. JSTOR 785389. Retrieved 2020-09-15.
• Tran, Lisa (2018). "Concubinage". In Callan, Hillary (ed.). The International Encyclopedia of Anthropology. Wiley. doi:10.1002/9781118924396.wbiea1331. S2CID 240237467.
• Tierny, Helen, ed. (1999). "Concubinage". Women's Studies Encyclopedia. Greenwood Press. pp. 290–91. ISBN 9780313296208.
• Treggiari, Susan (1981). "Contubernales". Phoenix. CAC. 35 (1): 42–69. doi:10.2307/1087137. JSTOR 1087137.
• Treggiari, Susan (1981b). "Concubinae". Papers of the British School at Rome. 49: 59–81. doi:10.1017/S0068246200008473.
• Walthall, Annue (2008). Servants of the Dynasty Palace Women in World History. University of California Press.
• Williams, Kathryn F. (2006). "Pliny and the Murder of Larcius Macedo". Classical Journal. 101 (4): 409–424.