میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
میرزا هدایت الله وزیر دفتر
Vazir Daftar.png
وزیر دارایی
اطلاعات شخص
زاده حدود ۱۲۳۴ قمری
درگذشت صفر ۱۳۱۰
ملیت ایران
فرزندان محمد مصدق
خویشاوندان میرزایوسف مستوفی الممالک، فیروز میرزا نصرت الدوله (اول)، میرزا محمد حسین وزیردفتر
اقامتگاه تهران
شغل دولتمرد و دانشمند
مذهب اسلام

میرزا هدایت‌الله وزیردفتر (حدود ۱۲۳۴ - صفر ۱۳۱۰) از رجال دورهٔ ناصرالدین شاه و پدر سیاستمدار معروف ایرانی، محمد مصدق است.

زندگی[ویرایش]

میرزا هدایت‌الله فرزند میرزا حسین و از خاندان مستوفیان آشتیانی بود. میرزا هدایت الله وزیردفتر از نوادگان میرزا محسن آشتیانی بوده‌است.[۱][۲] خاندان پدری او در دوران قاجاریه غالباً مناصب مالیه را به عهده داشتند و از مستوفیان ارشد بودند.[۳][۴] چون پدرش میرزا حسین را در جوانی از دست داد، تحت سرپرستی عموی خود، میرزا حسن مستوفی‌الممالک دوره محمدشاه قاجار، بزرگ شد و پس از مدتی با دختر او ازدواج کرد. در زمان صدارت امیرکبیر مأمور تعدیل مالیات صائین قلعه شد و این مأموریت را به خوبی انجام داد. از سال ۱۲۷۵ تا ۱۲۸۹ هـ. ق سمت وزارت لشکر (ریاست دارایی ارتش)[۵] داشت و در سال ۱۲۹۰ هـ. ق به وزارت دفتر استیفاء (ریاست دارایی) منصوب شد. در صدارت میرزاحسین خان سپهسالار کلیه مشاغل میرزایوسف مستوفی الممالک (پسرعموی وزیر دفتر) از جمله وزارت مالیه به میرزا هدایت الله واگذار شد.[۶] در سال ۱۲۹۹ هجری قمری به دلیل تفویض امور دیوان استیفاء به فرزند خردسال میرزا یوسف آشتیانی وزیردفتر از کار دولتی کناره‌گیری کرد. پس از درگذشت میرزا یوسف در سال ۱۳۰۳ هـ. ق تمام مشاغل وی به پسرش میرزا حسن سپرده شد و میرزا هدایت الله بنا به امر ناصر الدین شاه به نیابت وی منصوب شد (پس از میرزا هدایت الله، این سمت به فرزند ارشد او یعنی میرزا محمدحسین وزیردفتر واگذار گردید).[۷] میرزا هدایت الله وزیردفتر در صفر ۱۳۱۰ هجری قمری در سن هفتاد و شش سالگی بر اثر ابتلا به بیماری وبا درگذشت.[۷] پس از مرگ وزیردفتر، سمت و لقبش به پسر ارشدش میرزا محمدحسین اعطا شد و پسران دیگرش موسوم به میرزا علی و میرزا محمد به ترتیب «موثق السلطنه» و «مصدق السلطنه» لقب گرفتند.

میرزا هدایت الله وزیردفتر از رجال علمی و فکری کمتر شناخته شدهٔ دوره قاجار است.[۸] او در تأویل آیات و تحقیق بطون روایات از دانشوران شمرده می‌شد. میرزا هدایت الله آشتیانی رسائلی در مباحث دینی و کلامی نگاشته از جمله رساله «کشف و اشراق» که مباحث آن مربوط به حکمت و علم کلام و بخصوص شناخت باری تعالی است. تحفهٔ الخواص اثر دیگر او در فضائل امیرالمؤمنین (ع) و اسامی آن حضرت با استفاده از تأویل آیات قرآن است. او آثاری چون «نور الأنوار فی شرح دعاء الأسحار» و «سر مکتوم» هم به یادگار نهاده‌است. نمونه ذیل از کتاب سر مکتوم وزیر دفتر است: «اشرف و افضل پادشاهان آن است که خراج از رعیت به قدر قوه و استطاعت ستاند و آنچه را گرفته‌است در حفظ خلایق مصروف دارد از شایبه اسراف و اتلاف محترز باشد. چنانچه از جناب امام حسن مجتبی علیه السلام مروی است که فرمودند اشرّ الناس من اخذ بغیر حق و اعطی بغیر مستحق». از وزیردفتر اشعاری عرفانی هم به جا مانده‌است.[۹]

از ابنیهٔ منسوب به میرزا هدایت الله باید به منزلی اشاره کرد که اکنون به موزهٔ شهر آشتیان تبدیل شده‌است. همچنین، «گذر وزیر دفتر» از گذرهای نام آشنای درخونگاه واقع در جنوب محله سنگلج، در محدوده شهرداری منطقه دوازده تهران، در نزدیکی خانه میرزا هدایت الله وزیر دفتر قرار داشته‌است.[۱۰]

همسر[ویرایش]

بعد از ازدواج با دختر عمویش؛ میرزا حسن مستوفی الممالک، میرزا هدایت الله مجدداً ازدواج کرد و در اواخر عمر با ملک تاج خانم فیروز ملقبه به نجم‌السلطنه (درگذشتهٔ ۱۳۱۱ ش) بیوهٔ مرتضی قلی خان وکیل الملک پیوند بست. حاصل این ازدواج دکتر محمد مصدق و خواهرش آمنه دفتر الملوک (دفتری) هستند.

فرزندان[ویرایش]

وزیر دفتر صاحب دوازده اولاد، هفت پسر و پنج دختر، بود.[۷] خاندان‌های «دفتری»، «متین دفتری»، «مصدق»، «معاون» و «نیکبخت» از نوادگان وزیردفتر هستند. نام برخی از آنان چنین است:

ردیف نام تولد/وفات نام مادر یادداشت‌ها
۱ محمدحسین وزیردفتر دختر میرزا حسن آشتیانی در سال ۱۳۱۰ به دستور ناصرالدین‌شاه به سمت وزیر دفتر و جانشینی پدرش، گماشته شد.[۱۱]
۲ میرزا علی موثق‌السلطنه دختر میرزا حسن آشتیانی
۳ افخم‌السلطنه (دختر) دختر میرزا حسن آشتیانی
۴ میرزا مصطفی اکرم‌الملک دختر میرزا حسن آشتیانی
۵ دختر همسر میرزا محمدرضا مؤتمن‌السلطنه
۶ صدرالدین[۱۲]
۷ شمس‌الدین[۱۲]
۸ شهاب‌الدین[۱۲]
۹ سکینه[۱۲]
۱۰ طوبی[۱۲]
۱۱ محمد مصدق ملک‌تاج نجم‌السلطنه
۱۲ آمنه دفتر الملوک ملک‌تاج نجم‌السلطنه همسر اول فیروز فیروز
نوشاتل، سوئیس، ۱۹۱۰. از چپ به راست: عباس نیکبخت، ضیاءاشرف مصدق، ابوالحسن دیبا، محمد مصدق، غلامحسین مصدق، عزت‌الله بیات، احمد مصدق

تبارنامه[ویرایش]

تبارنامهٔ خاندان آشتیانی، شاخهٔ میرزا کاظم آشتیانی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا محسن آشتیانی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا کاظم آشتیانی
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا هاشم
 
 
 
 
 
میرزا آقاسی‏‌بیگ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا حسن
 
میرزا محمدعلی مایل
 
 
میرزا حسین
 
 
 
 
 
 
فیروز میرزا
پسر عباس میرزا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا یوسف
آشتیانی
 
 
دختر
 
 
 
میرزا هدایت‌الله
وزیر دفتر
 
 
 
نجم‏‌السلطنه
 
 
 
 
عبدالحسین
میرزا فرمانفرما
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
حسن مستوفی‌الممالک
 
 
میرزا محمدحسین
وزیر دفتر
 
میرزا علی
موفق‏‌السلطنه
 
محمد مصدق
 
آمنه
دفترالملوک
 
 
 
 
فیروز نصرت‌الدوله
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
میرزا محمود
عین‏‌الممالک
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مظفر فیروز
 
مریم فیروز
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
احمد متین‌دفتری
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
عبدالعزیز
فرمانفرمائیان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
منوچهر
فرمانفرمائیان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ستاره
فرمانفرمائیان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
محمدحسین
فیروز
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
اسکندر فیروز
 


پانویس[ویرایش]

  1. مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، تهران، زوار، چاپ ششم: زمستان ۱۳۸۷
  2. خاندان‌های حکومتگر ایران، باقر عاقلی، انتشارات بدرقه جاویدان، تهران، 1386
  3. مستوفی، عبدالله؛ تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه یا شرح زندگانی من، تهران، زوار، 1371، چاپ سوم
  4. عاقلی، باقر؛ شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، نشر علم و گفتار، 1380
  5. * خسروبیگی، هوشنگ. تشکیلات اداری ایران در دوره قاجار. مجله زمانه، شماره ۷۳ و ۷۴ (مهر و آبان ۱۳۸۷).
  6. بامداد، مهدی؛ رجال، تهران، زوار، 1357 چاپ سوم، ج3
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ مصدق، غلامعلی. «وصیت نامه میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر». بخارا (تهران)، ش. ۳۹ و ۴۰ (آذر و اسفند ۱۳۸۳): ۳۰۹. بازبینی‌شده در ۴ بهمن ۱۳۹۱. 
  8. http://bukharamag.com/wp-content/plugins/download-monitor/download.php?id=447.
  9. http://pishine.ir/wp-content/uploads/2015/03/فضیلت-های-مصدق-پدر.pdf
  10. http://www.avval.ir/articles/کوچه-ها/گذر-وزیر-دفتر
  11. حسن صدیق. نامداران اراک. محمدرضا محتاط. نشر کارا، ۱۳۷۲. ۱۳. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ ۱۲٫۴ مطالعه‌ای در زندگی و شخصیت دکتر محمد مصدق

منابع[ویرایش]