رقیه چهره‌آزاد

رقیه چهره‌آزاد
تصویر رقیه چهره‌آزاد بر پوستر رسمی چهل و سومین دوره جشنواره فیلم فجر
نام هنگام تولد	رقیه فخرالملوک توکلی
زادهٔ	۱۲۸۶ تهران، ایران
درگذشت	۱۰ دی ۱۳۷۳ (۸۶–۸۷ سال) تهران، ایران
مدفن	قطعه هنرمندان بهشت زهرا ردیف ۱۵۲ شماره ۹، تهران
پیشه	بازیگر
سال‌های فعالیت	۱۳۰۷–۱۳۷۳
همسر	نعمت ناصر
خویشاوندان	افسانه چهره‌آزاد (نوه)

رقیه فخرالملوک توکلی (۱۲۸۶ – ۱۰ دی ۱۳۷۳) که با نام رقیه چهره‌آزاد‌ شناخته می‌شود، بازیگر ایرانی بود. او به «مادر سینمای ایران» شهرت داشت. چهره‌آزاد برای بازی در فیلم مادر (۱۳۶۸) سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن را دریافت کرد. او مسن‌ترین بازیگری است که برنده این جایزه شده‌ است.

وی همچنین مادربزرگ افسانه چهره‌آزاد است.

زندگی حرفه‌ای

از همان کودکی به بازیگری علاقه داشت تا جایی که در سنین کودکی برای فامیل و آشنا نمایش اجرا می‌کرد، وقتی ۱۹ ساله شد و دیپلمش را گرفت توانست به گروه تئاتر حرفه‌ای جامعه باربد که زیر نظر اسماعیل مهرتاش بود، بپیوندد. با تأسیس جامعه باربد در سال ۱۳۰۵ همکاری با مهرتاش، رفیع حالتی، علی دریابیگی، هوشنگ بهشتی و قنبری را آغاز کرد. با تأسیس تئاتر نکیسا در سال ۱۳۰۹ با محمود ظهرالدینی، حسین خیرخواه، علی‌اصغر گرمسیری، بهرامی، اتحادیه، مریم نوری، مهین دفتری و صبری کارش را ادامه داد در ۲۴ سالگی برای اولین بار روی صحنه رفت و تئاتر را با نمایش تأثیر زن در جامعه آغاز کرد. سال ۱۳۴۴ در نمایش پهلوان اکبر می‌میرد در تالار بیست‌وپنج شهریور نقش مادر را بازی کرد.

او در مصاحبه‌ای عنوان کرده است که از آنجا که اولین زن ایرانی بوده است که بر صحنهٔ تئاتر حجاب برداشته است، نام‌ خانوادگی «چهره‌آزاد» را برای خود انتخاب کرده است.

چهره‌آزاد در سال ۱۳۴۱ از انجمن دوستداران تئاتر، به مناسبت روز جهانی تئاتر، دیپلم افتخار گرفت. همچنین برای بازی در فیلم مادر، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن در ۸۱ سالگی و هشتمین دوره جشنواره فیلم فجر به وی اعطا شد. در آن زمان او مسن‌ترین بازیگری بود که برندهٔ این جایزه شده است. وی در طول حیات هنری خود در آثار مختلفی بازی کرده است که از آنها می‌توان به طوفان زندگی، سوته‌دلان، دستکش سفید، پریچهر، ارثیه، مادر، عروس، دلشدگان، الو! الو! من جوجوام و تهران روزگار نو اشاره کرد. چهره‌آزاد همچنین در مجموعه‌هایی تلویزیونی همچون آرایشگاه زیبا، هزاردستان و مزد ترس به ایفای نقش پرداخته است.

هنگام درگذشت چهره‌آزاد؛ روزنامه‌ها، نقل قولی از نقش غلامرضا‌ در فیلم‌ مادر (با بازی اکبر عبدی) را در تیتر خود نوشتند: «مادر مرد. از بس که جان ندارد.»

فیلم‌شناسی

تلویزیون

سال	نام	سمت	کارگردان	توضیحات
۱۳۷۰–۱۳۷۴	این خانه دور است	بازیگر	بیژن بیرنگ مسعود رسام
۱۳۷۲	خانواده حمزه‌علی خان	بازیگر	محمدباقر خسروی	شبکه ۱
۱۳۷۱	مزد ترس	بازیگر	حمید تمجیدی	شبکه ۲
۱۳۷۰	آهنگ پنهان	بازیگر	ایرج کریمی	شبکه ۲
۱۳۷۰	مش‌خیرالله صندوقچه اسرار	بازیگر	داریوش مؤدبیان حسین فردرو	بازی در اپیزود «شتر و پنبه دانه»
۱۳۶۹	آرایشگاه زیبا	بازیگر	مرضیه برومند	شبکه ۲
۱۳۵۸–۱۳۶۶	هزاردستان	بازیگر	علی حاتمی
۱۳۵۷	مجموعه تلویزیونی دیوان بلخ	بازیگر	منصور پورمند	نمایش داده نشد
۱۳۵۶	مستنطق	بازیگر	عباس جوانمرد شاپور قریب	نمایش داده نشد
۱۳۵۵	مرد اول	بازیگر	پرویز کاردان
۱۳۵۴	تخت ابوالنصر	بازیگر	مرتضی علوی
۱۳۵۳	تله‌تئاتر «عشاق و بقیه غریبه‌ها»	بازیگر	حسین پرورش	کارگردان تلویزیونی: «فرانک دولت‌شاهی» نویسندگان: «رنه تیلور» و «جوزف بولونیا»

آرامگاه چهره‌آزاد

جوایز

سال	جشنواره	رده	اثر	نتیجه
۱۳۶۸	هشتمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم فجر	بهترین بازیگر نقش اول زن	مادر	برنده

جستارهای وابسته

• فهرست به‌خاک‌سپردگان قطعه هنرمندان بهشت زهرا

منابع

• فرهنگ سریال‌های تلویزیونی ایران از آغاز تا امروز؛ ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۲۴۵، ۱۵ آذر ۱۳۷۸

پیوند به بیرون

• رقیه چهره‌آزاد در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران
• رقیه چهره‌آزاد در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)
• مصاحبه شفیقه نیک‌نفس با رقیه چهره‌آزاد، آرشیو تاریخ شفاهی کتابخانه ملی ایران