زبان کیریباتیایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زبان کیریباتیایی
گیلبرتی
Taetae ni Kiribati
زبان بومی در: کیریباتی
تعداد گویشوران
ناشناخته (۱۲۰٬۰۰۰ اشاره‌شده ۱۹۸۸–۲۰۱۰)[۱]
الفبای لاتین (الفبای کیریباتیایی)
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
کیریباتی
تنظیم‌شده توسط انجمن زبان کیریباتیایی
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۲ gil
ایزو ۶۳۹-۳ gil
گلاتولوگ gilb1244[۲]
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.

کیریباتیایی یا گیلبرتی (به کیریباتیایی: Taetae ni Kiribati)، یکی از زبان‌های میکرونزیایی و از خانوادهٔ زبان‌های آسترونزیایی است.

نام[ویرایش]

واژهٔ کیریباتی صورتِ نوینی از واژهٔ "گیلبرتس" (به انگلیسی: Gilberts) است. نام "گیلبرتس" برآمده از نام توماس گیلبرت است که به همراه جان مارشال از نخستین اروپایی‌هایی بودند که در سال ۱۷۸۸ میلادی به جزیره‌های گیلبرت رسیدند. امروزه نام رسمی این زبان te taetae ni Kiribati یا 'زبان کیریباتی' است.

گویشوران[ویرایش]

بیش از ۹۹٪ مردمی که در کیریباتی زندگی می‌کنند، از نظر قومی کیریباتی‌تبار بوده[۳] و به زبان کیریباتیایی صحبت می‌کنند. همچنین بیشترِ باشندگانِ نوئی (تووالوجزیره رابی (فیجیمیلی (جزیره‌های مارشال) و برخی جزیره‌های دیگر (همانند جزیره‌های سلیمان، به ویژه استان چویسئول و وانواتو) که کیریباتی‌تباران به آنجاها جابجا شده[۴] یا (همانند نیوزیلند و هاوایی) به آنجاها کوچیده‌اند، به این زبان سخن می‌گویند.

برخلاف بسیاری از زبان‌های ناحیهٔ اقیانوس آرام، زبان کیریباتیایی در معرض خطر انقراض نیست و بیشتر گویشورانش در گفتگوهای روزانهٔ خود از آن استفاده می‌کنند. ۹۷٪ باشندگانِ کیریباتی توانایی خواندن زبان کیریباتیایی و ۸۰٪ آنها تواناییِ خواندن انگلیسی را دارند.[۳]

فهرست کشورها بر پایهٔ گویشوران زبان کیریباتیایی[ویرایش]

  1. کیریباتی، ۱۰۳٬۰۰۰ (سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی)[۱]
  2. فیجی، ۵٬۳۰۰ (گزارش ۱۹۸۸ میلادی)[۱]
  3. جزیره‌های سلیمان، ۴٬۸۷۰ (گزارش ۱۹۹۹ میلادی) [۱]
  4. تووالو، ۸۷۰ (گزارش ۱۹۸۷ میلادی)[۱]

زبان‌شناسی[ویرایش]

زبانِ کیریباتیایی دو گویشِ اصلی دارد: گویشِ شمالی و جنوبی. تفاوت‌های اصلیِ این دو گویش در تلفظِ برخی واژه‌ها است. جزیره‌های بوتاری تاری و ماکین نیز گویش‌های ویژهٔ خودشان را دارند. این گویش‌ها از نظرِ تلفظ و واژگان با زبان استانداردِ کیریباتیایی تفاوت دارند.

فهرست گویش‌ها[ویرایش]

فهرست گویش‌های زبان کیریباتیایی و پراکنشِ سرزمینی‌شان به ترتیب زیر است:

آواشناسی[ویرایش]

زبانِ کیریباتی دارای ۱۰ همخوان و ۱۰ واکه (۵ کوتاه و ۵ بلند) است.[۵]

همخوان‌ها
دولبی نوک‌زبانی نرم‌کامی
ساده نرم‌کامی شده
خیشومی m n ŋ
انسدادی p t۱ k
سایشی βˠ۲
زنشی ɾ۲
  1. /t/ پیش از /i/ به [s] نرم‌شده و صفیری‌شده می‌شود
  2. همخوانِ لبی‌نرمکامی زنشیِ /βˠ/، بسته به بافتارِ کاربردی‌اش، ممکن است زنشی یا ناسوده باشد.[۶]
  3. /ɾ/ در پایانِ هجا پدیدار نمی‌شود[۷]
واکه‌ها
پیشین پسین
بسته۱ i u
میانی e o
باز a
  1. اگر /i/ و /u/ کوتاه پیش از واکه‌های صدادارتر بیایند، ممکن است به نیم‌واکه تبدیل شوند. برای نمونه: /ie/[je] ('sail').[۸]

کیریباتی نوشتاری[ویرایش]

زبان کیریباتی که پیش از دههٔ ۱۸۴۰ میلادی زبانی نانوشته و شفاهی بود، از آن زمان تا امروز با الفبای لاتین نوشته می‌شود. در آن سالها یک میسیونر مسیحی به نام هیرام بینگهام برای نخستین بار کتاب مقدس را به این زبان ترجمه کرد و همو بود که زبان کیریباتی را با الفبای لاتین نوشت. در الفبای کیریباتی حرفِ s وجود ندارد و به جایش از ti برای نوشتنِ صدای س استفاده می‌شود.

یکی از دشواری‌های بینگهام در ترجمهٔ کتاب مقدس به کیریباتیایی، ارجاع به واژه‌هایی همچون «کوه» بود. چرا که مردمِ کیریباتی در آن زمان پدیده‌ای جغرافیایی به نامِ کوه را نمی‌شناختند (و تنها در اسطوره‌های مردمانِ ساموآ درباره‌اش چیزهایی شنیده بودند). بینگهام تصمیم گرفت از واژهٔ «تپه» که ساده‌تر فهمیده می‌شد استفاده کند. چنین سازگاری‌هایی در همهٔ زبانها باید انجام شود، چرا که چیزهای «نوین» به واژه‌های نوساخته نیاز دارند. برای نمونه، واژهٔ هواپیما در کیریباتیایی te wanikiba به معنای «کانویی که پرواز می‌کند» است.

الفبای کیریباتی[۹]
حرف A B E I K M N NG O R T U W
IPA /ä/ /p/ /e/ /i/ /k/ /m/ /n/ /ŋ/ /o/ /ɾ/ /t/ /u/ /βˠ/

برخی عبارت‌های کاربردی[ویرایش]

  • سلام – Mauri
  • سلام – [مفرد] Ko na mauri
  • سلام – [جمع] Kam na mauri
  • حالت چطور است؟ – ?Ko uara
  • حالتان چطور است؟ – [به چند نفر] ?Kam uara
  • سپاسگزارم – Ko rabwa
  • سپاسگزارم – [به چند نفر] Kam rabwa
  • خدانگهدار – Ti a boo (می‌بینمت)

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ «کیریباتیایی (Gilbertese) در اتنولوگ (18th ed., 2015)». 
  2. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Gilbertese". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ "Kiribati Census Report 2010 Volume 1". National Statistics Office, Ministry of Finance and Economic Development, Government of Kiribati. Retrieved 17 March 2013. 
  4. "Kiribati - Phoenix and Solomon Islands Resettlement Schemes". 
  5. Blevins (1999:205–206)
  6. Blevins (1999:206)
  7. Blevins (1999:207)
  8. Blevins (1999:209)
  9. Te taetae ni Kiribati – Kiribati Language Lessons – 10

منابع[ویرایش]