خاک‌شناسی افغانستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مساحت افغانستان ۶۵ میلون هکتار است.از جمله ۸۰ درصد مساحت این کشور را کوه‌ها پوشانده‌ است. دارای ۸ میلون هکتار زمین های زراعتی بوده که ۱۲٪ مساحت مجموع را تشکیل می‌دهد و نیمی از این زمین ها تحت کشت قرار دارد. غرض از مطالعه خاک های افغانستان اجزای ذیل لازم است تا در دسترس پژوهشی قرار گیرد. بافت خاک، ساختمان خاک، نوع خاک، مقدار عناصر و مرکبات کیمیاوی در خاک، رطوبت خاک، تقسیم بندی علمی خاک، مقدار مواد عضوی در خاک، فرسایش خاک، بیابان‌زدایی و تخریب خاک میباشد.طوریکه در معادن افغانستان نوشته شده‌است. در افغانستان سنگهای از هردوره ژئولوژیکی یافت میشود. قسمتی از این سنگها در مرور چندین میلیون سال تبدیل به خاک شده و توسط آب از یک محل به محل دیگر برده شده آن منطقه را غنی ساخته‌است. کوهای هندوکش تغیرات در آب هوا وخاک افغانستان وارد نموده‌است. درین اواخر سروی جیولوژی امریکا نقشه خاکهای افغانستان را تهیه نموده‌است.این نقشه تقسیمات خاکهای افغانستان را از لحاظ آب و هوا وارتفاع مورد مطالعه قرار داده‌است.[۱] عمق خاکهای افغانستان خیلی‌ها از هم متفاوت میباشد.عمق خاک در ولایات شمال، غرب و و نواحی کتواز ولایت پکتیکا نسبت به دیگر ساحات افغانستان زیاده می‌باشد.اداره سروی جیولوژی ایالات متحده امریکا خاکهای افغانستان را به۵ قسمت عمده تقسیم نموده‌است. که هر قسمت به ۵-۶ جز تقسیم شده‌است.

  1. خاکهای در شرایط سرد و خیلی سرد در درجه حرارت کمتر از ۸ درجه سانتی گراد:این نوع خاک در میان کوههای پامیر بدخشان و ارتفات بلند افغانستان مرکزی وچود دارد.
  2. Soil with mesic :خاکهای که در حرارت ۸-۱۵درجه سانتی گراد قرار دارند. این مناطق عبارتند از اطراف دامنه‌های هندو کش جنوبی خوست پکتیا زابل قسمت غرب هرات و فراه در سرحد با ایران قسمت جنوب شرقی قندهار هم سرحد با زاهدان وجود دارد.
  3. Soil with Xerotc SMR and Mesic STR: خاکهای پوشیده از نباتات با رطوبت مرطوب و خشک: مانند مناطق مرتفع شمال جلال آباد لغمان کابل لوگر و پکتیا دشتهای شمال افغانستان و شمال غربی بادغیس میباشد.
  4. Soil with arid SMR and Thermic STR: خاکهای مناطق خشک بی آب و کم آب در حرارت ۱۵-۲۲ در سال :این خاکها دارای عمق زیاد خاک میباشد این نوع خاکها در مناطق بین مزارشریف وشبرغان دشتهای شمال قندهار هلمند نیمروز غرب فراه وهرات و قسمت شمال غور وجود دارد.
  5. Soil with Ayperthermic STR: حرارت بلندتر از ۲۲C°:ای نوع خاکها در قسمت اعظم مناطق جنوب قندهار وهلمند وجود داشته به شش بخش تقسیم گردیده‌است که هر بخش دارای خواص مختلف و حرارت مختلف میباشد.

ترکیبات کیمیاوی خاکهای افغانستان[ویرایش]

در تحقیقات که از طرف سازمان ایکاردا صورت گرفت افغانستان یک کشور خشک دارای رطوبت نسبتی کم میباشد. در مجموعه مقدار کلسیم کربنات (CaCO۳)با اعیار ۵-۵۰٪ دراین کشور زیاده میباشد(FAO, ۱۹۷۳).در مجموع اوسط کلسیم کاربونیت ۲۳٪میباشد.خاک ولایت غزنی ۱۰-۱۲ فیصد کلسیم کاربونیت کندز ۱۰-۱۵ فیصد، کلسیم کاربونیت خاکهای ولایت کابل و کتواز دارای ۱۰-۲۰فیصد، کاربونیت هری رود۱۵-۲۰فیصد، کاربونیت فراه لوگر و نواحی ادرسکن ۲۰-۲۵ فیصد، کاربونیت در نواحی دشتهای شور مزارشریف الی ۴۰ فیصد می‌باشد. رنگ خاکهای این کشور زیاده رنگ سفید را دارا میباشد. زمین‌های از قندوز الی شبرغال دارای نمکیات کلسیم کاربونیت و انواع نمکیات کلسیم میباشند. مقدار کاربونیت در ولایت غزنی کم ولی در ولایت بلخ زیاده وجود دارد. زمینهای ولایت بلخ دارای مقادیر زیاد پتاسیم ودر مناطق هلمند مقدار پوتاشیم کم بوده مقدار فاسفورس کافی دارد.مقدار جست (روی)بجز ولایت غزنی و هلمند در خاکهای تمام ولایتهای افغانستان زیاده میباشد. حاصلات در ولایت هلمند بنسبت کم بود جست (روی) و فاسفورس کم میباشد. در ولایت غزنی به نسبت کم بودجست حاصلات ضیعف میباشد. مقدار پوتاشیم در خاکهای افغانستان نیز تفاوت میباشد.مقدار نایتریت در خاکهای افغانستان نا کافی میباشد.چون مقدار پوتاشیم فاسفورس ونایتروجن در خاکهای افغانستان کم است بدین لحاظ درسال ۱۳۵۳فابریکه کودو برق توسط روسها در ولایت بلخ اعمار گردید تا فعلاً فعال میباشد.[۲]

فابریکه کودوبرق مزارشریف[ویرایش]

کاراین فابریکه درسال ۱۳۴۵ آغاز درسال ۱۳۵۳ به بهره برداری سپرده شد. قرار بود این فابریکه در مدت ده سال به بهره برداری سپرده شود در اثر فعالیت و زحمتکشی انجنیر عبدالواحد سرابی پس از هفت سال کار اعمار فابریکه به اختتام رسید. موصوف بالاثر انجام خدمات شایسته دوبار وزیر معادن افغانستان مقرر گردید. این فابریکه به مقصد تولید برق از گاز طبیعی و تولید کود دای امونیم فاسفیت، یوری، وغیره کودها اعمار گردید. کوداین فابریکه از گاز کاربن دای اکساید هوا و گاز طبیعی وغیره مرکبات ساخته میشود. الی سالهای ۱۹۹۲ به ظرفیت ۴۰۰ تن کود کیماوی و ۳۶ میگا وات برق تولید مینمود. پس از ۱۹۹۲ بااثر عدم مراقبت واحیا پرزه جات تولیدات بندریج کم گردید.فعلاً ۱۲ میگا وات برق و ۹۰ تن کود تولید میکند.از سال ۱۹۹۲ ببعد هیچ فابریکه افغانستان دوباره به ظرفیت اولی خود برنگشته بلکه ۷۰ فیصد تخریب گردیده‌است.[۳] درین اواخر دولت امریکا مبلغ ۱۵۸ میلون دالر را غرض احیا فابریکه تخصیص داده‌است. جمله مصارف فابریکه مبلغ ۱۷۵ میلون دالر میشود که ۱۵ میلون دالر آنرا دولت از بودیجه انکشافی خویش میپردازد. در صورت چنین احیا توقع برده میشودظرفیت تولید کود به ۲۹۱ تن در روز و ۴۶ میگا وات برق تولید بالا برده خواهد شد.[۴]

بافت خاکهای افغانستان[ویرایش]

در قسمت‌های غربی افغانستان زمین‌ها حشک نوع سندی(ریگی)، سندی سلت وسلیت میباشد. درمیان نواحی قندهار ارزگان فراه وهرات دشتهای از نوع سندو سندی سلیت وجود دارد. بجز زمینهای کنر نورستان در اکثر ولایات مقدار مواد عضوی و نیتروژن کم میباشد. طبق ارزیابی نمونه خاکهای افغانستان به اثبات رسید که ۵۰ فیصد خاک افغانستان دارای PH= ۸-۸٫۵ ۳۵ فیصد آن بین۸٫۵ -PH=۹ ده فیصد آن بین PH= ۹-۹٫۵ میباشد. به جز از پنجشیر غوربند نورستان و کنرهار مناطق پامیر باقی تمامی خاکهای افغانستان قلوی بوده طور دارای اوسط (pH =۸٫۲ ) میباشد. مقدار ریک (شن)در خاکهای غربی افغانستان نسبت به دیگر قسمتها زیاده میباشد. اوسط مقدار ریگ در خاکهای افغانستان ۴۵٪بوده وحدود آن بین ۲۶-۸۵٪ میباشد.وهمین معیاررا خاکهای لوم (ماسه یا خاکهای که زیاده مواد عضوی دارند)و شنی لوم نیز دارا میباشد.یک تناسب منفی (R۲ = ۰٫۴۴-۰٫۵۳)بین ریگ و کاربونیت در خاکهای غزنی هلمند وهرات وجود دارد ولی یک تناسب نسبتاًخوب در خاکهای ولایت بغلان و بلخ وجود دارد. در یک برنامه پژوهشی ضریب قابلیت برقی خاکهای چهار ولایت بین ۰٫۴-۰٫۷ ds/m بود.ولی در ۱۲۹ نمونه ۱۰ نمونه آن دارای ضریب قابلیت ا ds/m دریک نمونه آن قابلیت چهارds/m را دارا بود.

قابلیت بارگیری خاکهای افغانستان[ویرایش]

خاکهای افغانستان از لحاظ قابلیت بارگیری و تناسب مرکبات کیماوی به چهار قسمت تقسیم شده‌است.

  1. مناطق شمال افغانستان تخار دشتهای بین کندز بلخ جوزجان اندخوی و بادغیس.
  2. مناطق کوهستانی مرکزی پروان پنجشیر بامیان کابل میدان دایکندی غور.
  3. شرق و جنوب شرقی کنر جلال آباد لغمان خوست و پکتیا.

ً ۴.بطرف غرب افغانستان خاکهای هرات زابل هلمند نیمروز فراه قندهار.

بیابان زائی خاکهای افغانستان[ویرایش]

بیابان زائی عبارت از روند بایر شدن مناطق خشک ونیمه خشک را می‌گویند.بیابان شدن شامل از بین رفتن فرش نباتی، فرسایش خاک و لاغر شدن زمین می‌باشد. خشکسالی‌های پی در پی با ازبین رفتن فرش سبز یکی از عامل بیابان زائی در افغانستان است. خشکسالی سالهای ۱۹۹۹-۲۰۰۱ همزمان با بی توجوعی دولت وقت دربیابان زائی افغانستان ازدیاد بخشد. مردم در بسیاری ولایات به حفر چاه‌هاآغاز نمودند با حفر چاه هاسطع آب زیر زمینی پائین آمده چشمه‌ها که منبع دریا‌ها است خشک گردید. بلاثر این حادثه تمامی کاریزهای بین غزنی وقندهار خشک گردید. عوامل دیگر که باعث بیابان زائی وفرسایش خاک میشود عبارتند از سیلاب، للمی ساختن چرای مفرد فقر و عدم طرح طویل المدت باعث این پدیده منفی درین کشور گردیده‌است. تکراراین روند بالای مناطق همجوار بخصوص هوای سرد ویخچالهای کوهای هندوکش تاثیرات منفی وارد نموده‌است. سی سال قبل در شهر کابل و مزارشریف گرد خاک وجود نداشت.ولی فعلا هوای کابل ومزارشریف با گرد آلوده‌است. دلیل آن اینست که درختان و بوته‌های طبیعی را مردم غرض پخت وپز در طول سالهای جنک ازبین برده آن نباتات دیگر وجود نداردتا جلو خشکی وگرد وغبار را بگیرد. در دشتهای مزارشریف قبلاً در هر حصه درختان سکساول دیده میشد.فعلاً بجز خاک دیگر هیچ بوته ونبات وجود ندارد.[۵]

فرسایش خاکهای افغانستان[ویرایش]

زمانیکه خاک با مواد عضوی مقدار ریگ و سلت ویا کلی مخلوط میشود ساختمان‌های هندسی را میسازد که بنام (soil aggregate)یا دانه‌های خاک یاد میشود.اگرگاتها ساختمان منظم خاک است که برای ریشه نباتات مواد کیماوی تهیه میدارد. عوامل خشکسالی، بلند رفتن نمکیات غلط قلبه نمودن، توسعه شهر سازی، موادفاضله کیماوی فابریکات کشت وگزار عراده جات از همه بخصوص سیلابها اگریگاتهای خاکرا تخریب می‌نماید. با تخریب اگریگات دیگر بصورت نارمل به ریشه نباتات غذا تهیه شده نمیتواند.سیلابهای ولایت بدخشان فاریاب، زمینهای اطراف دریای آمو تلفات زیاد به مزارع زراعتی رسانید. توسعه شهر داری بدون نقشه وبدون فاضل آب در افغانستان جای زمین‌های زراعتی را گرفته در بیابانی شدن وتخریب خاک اثرات سریع راوارد نمود. چنین حالت فعلاً شهرهای مزار جلال آباد و کابل قرار دارند. ده سال قبل از کوتل خیرخانه به آنطرف مزارع زراعتی بود فعلاً از کابل الی جبل السراج فقد خانه آباد شده‌است وحدود کمی کشتزار باقی مانده‌است. کشتزار تحقیقاتی دارالمان که مرکز تحقیقات نباتات افغانستان است درین اواخر در نظر است کشتزار ازبین رفته به عوض آن تعمیر پارلمان افغانستان را در آن جا بنا نمایند. ویا به عوض مزارع ده سبز شهر بنام کابل جدیداعمار نمایند. زمین‌های شهر جلال آباد به نسبت آفتاب گرم و آب فراوان در سال ۳ حاصل می‌دهد شهر به بیشتر از ۵۰ کلیومتر توسعه یافت جای زمینهای زراعتی را خانه‌های با نقشه و بی نقشه گرفته‌است. طبق راپور سازمان ملل تخریب خاک و تنزیل زمینهای زراعتی در افغانستان وهندوستان ۴۲-۴۶ فیصد می‌باشد.

شستن خاکهای افغانستان[ویرایش]

۸۰ فیصد افغانستان را کوه‌ها و زمینهای نشیبی تشکیل داده‌است.طبقه مواد عضوی که در سطع خاک وجود دارد توسط بارشهای و سیلابهای سال شسته شده به دریا‌ها می‌ریزند.از جمله ۳۴ دریا افغانستان ۲۴ دریا در سه حوزه یعنی آمو حوزه غرب (هلمند و هری رود)حوزه دریای کابل پس از مصافت طولانی به کشورهای همسایه می‌ریزند.

پانویس[ویرایش]

منبع[ویرایش]

  • معرفی افغانستان بخش زراعت در افغانستان نوشتههٔابراتوارپاول وی. گالوین در وبگاه

[۱]

  • گزارش وزرات معادن وصنایع افغانستان در مورد احیا وباز سازی مربوطات وزارت معادن

[۲]

  • راپور سازمان ملل در مورد تنزیل زمینهای زراعتی در افغانستان

[۳]

  • معلومات عمومی در مورد محیط نوع حرارت ونام گذاری خاکهای جهان در وبگاه

[۴]