حروفیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

. بنیانگذار فرقه حروفیه فضل‌الله حروفی استرآبادی بود که در استرآباد (گرگان امروزی) به دنیا آمد، پیروان فضل‌اللّه نعیمی استرآبادی و جنبشی سیاسی اجتماعی با عناصری از تصوف، باطنی‌گری، آموزش‌های اسماعیلیان و غالیان در اواخر سده هشتم. این مکتب در ایران و عثمانی و مصر پیروان فراوانی یافت. در خلال قرن‌ها، پیروان حروفیه به اتهام داشتن عقاید بدعت‌آمیز، در این ممالک سرکوب و قتل‌عام شدند. کشتار حروفیه در ایران، این مکتب را به‌کلی نابود نکرد، بلکه در لرستان و غرب ایران، با تغییر شکلی در اصول عقاید، در فرقه نقطویه و اهلِ حق به حیات خود ادامه داد. به نظر حروفیه، جهان جاودانی است و پیوسته تجدید می‌شود. همچنین به نظر آنان خداوند در همه اشیا ظهور دارد، اما کامل‌ترین ظهور حق در انسان است و صفت نطق در انسان، مظهرِ اللّه است و مرگ به این حقیقت راه ندارد

حروفیه[ویرایش]

شعارهای محوری نهضت حروفیه عبارت بودند از: آگاهی انسان، برابری و عدالت اجتماعی. عقاید نهضت حروفیه در نوشتارهایی به دو زبان ترکی و فارسی نگاشته شده است. این نهضت، سبب قیام‌هایی علیه حکام تیموری در ولایات و شهرهای بزرگ شد. از میان این قیام‌ها به قیام مردم اصفهان علیه خراج گزاران تیمور و قتل‌عام مردم آن شهر نام برد. پیروان حروفیه طبیعت را از معنویت و انسانیت را از مادیت جدا نمی‌پنداشتند. میراث محتوای فکری - فلسفی این نهضت آبشخور فکری نهضت‌های دیگری در ایران تا اواخر دوره قاجاریه بود که از مهمترین آنها می‌توان به نقطویه اشاره کرد. مایه‌های عرفانی و انسانی این نهضت در تعالیم حلاج ریشه داشت که بازبانی قابل فهم برای عامه مردم و در ابعاد انسانی شخصیت‌های حروفی و آثارشان کلمة اللّه هی‌العلیا، دختر فضل‌اللّه، که اشعار عرفانی می‌سرود[۲۱] و برطبق وصیت‌نامه فضل‌اللّه، جانشین وی دانسته شده است[۲۲]. حشری‌تبریزی در روضه‌اطهار[۲۳] وی را همسر یکی از مجذوبان، به نام پیر ترابی، دانسته است[۲۴] امیرسیدعلی، ملقب به علی‌العالی‌الاعلی یا علی الاعلی (متوفای ۸۲۲)، شاگرد و مهم‌ترین خلیفه فضل‌اللّه، که در نوزده سالگی در اصفهان با فضل‌اللّه ملاقات کرد و جاودان‌نامه او را به نظم درآورد. او منظومه‌ای نیز به نام قیامت‌نامه به فارسی دارد که در آن ماجرای قتل فضل‌اللّه را وصف کرده است[۲۵]. گفته شده است که وی عقاید حروفیه را در قلمرو عثمانیان منتشر ساخت[۲۶] میرشریف (متوفای ۱۰۵۹)، از خلفای فضل‌اللّه و مؤلف کتابی به فارسی به نام بیان‌الواقع، که در آن اسامی خلفای فضل‌اللّه را یاد کرده است[۲۷]. نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه ملی ملک موجود است[۲۸] از دیگر آثار او حج‌نامه، محشرنامه، اسم و مسمی است[۲۹] حمزه(متوفای ۱۰۳۳)، که با چند واسطه خلیفه میرفاضلی بوده و میرفاضلی خود خلیفه علی‌الاعلی بوده است. وی بر جاودان‌نامه شرح‌هایی به صورت حاشیه نوشته است. خلیفه حمزه، محمد اشقورت دده، نیز آثار مهمی درباره عقاید حروفیه دارد که از جمله آنها صلات‌نامه است[۳۰]. رفیعی، شاعر ترک، از شاگردان و خلفای نسیمی[۳۱] عزالدین عبدالمجیدبن فرشته‌اوغلی، از حروفیان قرن نهم، که آخرت‌نامه و عشق‌نامه را نوشت و خواب‌نامه فضل‌اللّه را به ترکی ترجمه کرد[۳۲]. عشق‌نامه را جاودان یا جاودان صغیر نیز نامیده‌اند[۳۳]. در ۱۲۸۸ بکتاشی‌ها این کتاب را چاپ کردند[۳۴]. وی کتاب دیگرش، هدایت‌نامه، را تحت‌تأثیر محبت‌نامه فضل‌اللّه تألیف کرد[۳۵] امیر غیاث‌الدین محمدبن حسین‌بن محمد خراسانی استرآبادی، خواهرزاده علی‌الاعلی، که احتمالاً از خلفای او بوده است. او مثنوی فارسی استوانامه را در ۸۳۶ در اصفهان نوشت. موضوع مثنوی استوانامه، رفتن اسکندر به طلب آب حیات است[۳۶]. یک نسخه از این کتاب در کتابخانه ملی ملک وجود دارد[۳۷] کمال هاشمی، یا کمال‌الدین هاشمی/ هاشمیه، احتمالا همان کسی است که دست نوشته‌های جاودان‌نامه را بازنویسی و تدوین کرده است[۳۸] امیرسید اسحاق، خلیفه دیگر فضل‌اللّه و همشهری او، آثاری مانند اشارت‌نامه، تراب‌نامه و خواب‌نامه دارد[۳۹]. محرمنامه، از دیگر آثار وی، در ۱۳۲۷/ ۱۹۰۹ در لیدن چاپ شد. در کتاب محرمنامه بسیاری از اصول عقاید حروفیان تشریح شده‌است[۴۰]؛ برای دیگر شخصیتهای علمی و ادبی در قلمرو عثمانی که از حروفیه متأثر بوده‌اند[

حروفیه و قرآن[ویرایش]

حروفیه قرآن را در سورهٔ حمد خلاصه‌شده می‌دانند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

آقابزرگ طهرانی ابن‌حجر عسقلانی إنباء الغمر بأبناءالعمر، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۷-۱۳۹۶/ ۱۹۶۷-۱۹۷۶ ابن‌کربلائی، روضات‌الجنان و جنات‌الجنان، چاپ جعفر سلطان‌القرائی، تهران ۱۳۴۴-۱۳۴۹ش اسکندرنامه، در مجموعه رسائل حروفیه، چاپ کلمان هوار، لیدن: بریل، ۱۳۲۷/۱۹۰۹، چاپ افست تهران ۱۳۶۰ش ایرج افشار و محمدتقی دانش‌پژوه، فهرست کتابهای خطی کتابخانه ملی ملک، تهران ۱۳۵۲ش عبدالحسین امینی، شهداء الفضیلة، قم ۱۳۵۲ش ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبی ایران، ج۳: از سعدی تا جامی، ترجمه و حواشی علی‌اصغر حکمت، تهران ۱۳۵۷ش محمدعلی تربیت، دانشمندان آذربایجان، تهران ۱۳۱۴ش محمدامین حشری‌تبریزی، روضه اطهار: مزارات متبرکه و محلات قدیمی تبریز و توابع، چاپ عزیز دولت‌آبادی، تبریز ۱۳۷۱ش احمدبن محمد خوافی، مجمل فصیحی، چاپ محسن ناجی نصرآبادی، تهران ۱۳۸۶ش خواندمیر؛ روشن خیاوی، حروفیه: تحقیق در تاریخ و آراء و عقاید، تهران

آقابزرگ طهرانی ابن‌حجر عسقلانی إنباء الغمر بأبناءالعمر، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۷-۱۳۹۶/ ۱۹۶۷-۱۹۷۶ ابن‌کربلائی، روضات‌الجنان و جنات‌الجنان، چاپ جعفر سلطان‌القرائی، تهران ۱۳۴۴-۱۳۴۹ش اسکندرنامه، در مجموعه رسائل حروفیه، چاپ کلمان هوار، لیدن: بریل، ۱۳۲۷/۱۹۰۹، چاپ افست تهران ۱۳۶۰ش ایرج افشار و محمدتقی دانش‌پژوه، فهرست کتابهای خطی کتابخانه ملی ملک، تهران ۱۳۵۲ش عبدالحسین امینی، شهداء الفضیلة، قم ۱۳۵۲ش ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبی ایران، ج۳: از سعدی تا جامی، ترجمه و حواشی علی‌اصغر حکمت، تهران ۱۳۵۷ش محمدعلی تربیت، دانشمندان آذربایجان، تهران ۱۳۱۴ش محمدامین حشری‌تبریزی، روضه اطهار: مزارات متبرکه و محلات قدیمی تبریز و توابع، چاپ عزیز دولت‌آبادی، تبریز ۱۳۷۱ش احمدبن محمد خوافی، مجمل فصیحی، چاپ محسن ناجی نصرآبادی، تهران ۱۳۸۶ش خواندمیر؛ روشن خیاوی، حروفیه: تحقیق در تاریخ و آراء و عقاید، تهران ۱۳۷۹ش محمدتقی دانش‌پژوه، فهرست میکروفیلمهای کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ج۱، تهران ۱۳۴۸ش حسن روملو، احسن‌التواریخ، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ۱۳۸۴ش هلموت ریتر، آغاز فرقه حروفیه، ترجمه حشمت مؤید، بی‌جا، بی‌تا محمدبن عبدالرحمان سخاوی، الضوءاللامع لاهل القرن التاسع، قاهره: دارالکتاب‌الاسلامی، بی‌تا سیداسحاق، محرم‌نامه، در مجموعه رسائل حروفیه، همان احمدبن مصطفی طاشکوپری‌زاده، الشقائق النعمانیة فی علماءالدولة العثمانیة، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵ محمد صادق‌کیا، واژه‌نامه گرگانی، تهران ۱۳۳۰ش؛ عبدالباقی گولپینارلی، فهرست متون حروفیه، ترجمه ه. سبحانی، تهران ۱۳۷۴ش محمدعلی مدرس‌تبریزی، ریحانةالادب، تهران ۱۳۶۹ش نصراللّه بن حسن نافجی، خوابنامه، در]مجموعه نسخ خطی فارسی کتابخانه واتیکان، ف ۱۰۵۹ نهایت‌نامه، در مجموعه رسائل حروفیه، همان؛ هدایتنامه، در همان EI2, s.v. "Hurufiyya" (by A. Bausani); TDVI­A, s.v. "Hurufilik" (by Husamettin Aksu)