جغرافیای تاریخی فارس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
یکی از نقشه‌های تاریخی پارس باستان مربوط به ۱۷۸۷ میلادی
موقعیت فارس در ساحل خلیج فارس در عصر خلفای عباسی برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی

فارس قدیم یا ایالت فارس در گذشته شامل نواحی جنوبی ایران منتهی به خلیج فارس بوده است. در آغاز دوره اسلامی علاوه بر استان فارس کنونی، استان بوشهر استان هرمزگان، استان کهگیلویه و بویراحمد و حتی استان یزد جزء ایالت فارس محسوب می‌شدند. در ضمن شهرستان بهبهان که فعلاً جزء استان خوزستان است، سابق جزء این ایالت به حساب می‌آمد. ابن حوقل جغرافیدان قرن چهارم هجری قمری، ایالت فارس را چنین ذکر می‌کند «از طرف مشرق، حدود کرمان و از مغرب نواحی خوزستان و از شمال به بیابان واقع در میان فارس و خراسان و قسمتی از اصفهان و از جنوب به دریای فارس محدود‌است.»[۱]

تعریف جغرافیای تاریخی[ویرایش]

جغرافیای تاریخی عبارت است از علمی که تأثیر محیط جغرافیایی را بر وقایع تاریخی، سیر تکامل دولت‌ها و تغییرات مرزی‌شان و تاریخ اکتشافات جغرافیایی را بیان می‌کند. به عبارت دیگر جغرافیای تاریخی شامل بازسازی محیط‌های گذشته به شیوهٔ بررسی سلسله وقایع در یک زمان یا ارزیابی آنها با توجه به تحولات گذشته.[۲]

تقسیمات ایالت فارس[ویرایش]

ایالت فارس از دورهٔ قبل از اسلام به پنج خوره (کوره) تقسیم شده‌بود. این پنج کوره که در دوره بعد از اسلام نیز برقرار بود عبارتند از کورهٔ اصطخر، کورهٔ دارابگرد، کورهٔ اردشیر، کورهٔ شاپور و کورهٔ قباد. اصطخری در قرن چهارم هجری گوید «بزرگترین شهر فارس شیراز است و از آن پس به قیاس پسا، سیراف، ارغان (بهبهان کنونی)، توج، سابور (شاپوراصطخر، کثه، دارابجرد (داراب کنونی)، جور (فیروزآباد کنونی) جنابه (بندر گناوه کنونی) نوبندجان و غندجان که درجه به درجه بر یکدیگر زیادتی دارند.»[۱]

کورهٔ اصطخر[ویرایش]

کورهٔ اصطخر از نظر وسعت از همهٔ ولایات دیگر بزرگتر بود و شمال و شمال شرقی آن خطه را شامل می‌شد.[۳] شهرهایی مانند اصطخر، یزد، میبد و نایین جزء کورهٔ اصطخر بودند. مرکز این کوره در دورهٔ قبل از اسلام شهر اصطخر بود و بعد از اسلام نیز تا زمانی که اصطخر اهمیتی داشت، مرکز این کوره محسوب می‌شد. همچنین شهرک‌هایی مانند آباده، اقلید، بیضا و یزدخواست جزء این کوره به حساب می‌آمدند.[۴]

کورهٔ دارابگرد[ویرایش]

کورهٔ دارابگرد شامل شهرهایی چون دارابگرد، فسا، ایج، جهرم، اصطهبان و جویم (گویم) ابی‌احمد جزء کورهٔ دارابگرد محسوب می‌شدند. مرکز این کوره شهر داربگرد یا داراب فعلی بود.[۴]

کورهٔ اردشیر[ویرایش]

کورهٔ اردشیر یا اردشیرخوره در زمان ساسانیان قسمت جنوبی فارس از فیروزآباد تا سیراف و دهستان نای‌بند در جنوب غرب و از آنجا تا بندر مهروبان (ماهی‌روبان) در جنوب شرق خلیج فارس را شامل می‌شده‌است. این کوره در ۱۹ قمری بوسیله مسلمانان به فرماندهی عثمان ابن ابی‌العاص فتح شده‌است. نواحی ساحلی آنرا سیف نامیده‌اند که شامل: سیف عماره (در خاور جزیره قیسسیف زهیر (ساحل جنوبی ایراهستان و سیرافسیف مظفر (در شمال نجیرم) بوده‌است. [۵] شهرهای فیروزآباد (جور)، شیراز، توج (توز) و سیراف جزء کورهٔ اردشیر یا اردشیرخوره بودند. مرکز این کوره، شهر فیروزآباد بود.[۴]

کورهٔ شاپور[ویرایش]

کورهٔ شاپور یا شاپورخوره شامل شهرهای شاپور، کازرون، نوبندجان و غندجان بود. مرکز این کوره شهر شاپور بود.[۴]

کورهٔ قباد[ویرایش]

کورهٔ قباد یا قبادخوره شامل شهرهای ارجان (ارغان، بهبهان کنونی)، جنابا (جنابه، بندر گناوه فعلی)، ریشهر، مهروبان (ماه‌رویان) و سینیز بود. مرکز این کوره شهر ارجان (بهبهان) بود.[۴]

منابع طبیعی و صنایع دستی[ویرایش]

معادن[ویرایش]

اصطخری از منابع طبیعی فارس به خصوص به معادن توجه دارد او نوشته‌است «در فارس همه گونه معدن یافت می‌شود، نقره، آهن، قلع، گوگرد، نفت و نظایر آن. بدین ترتیب مردم از این لحاظ در تأمین هستند و ناگزیر نیستند این مواد را از خارج تهیه کنند، فقط نقره به مقدار اندک در ناحیهٔ یزد در موضعی به نام نائین وجود دارد. از معدن طلا در فارس خبری به دست نیاورده‌ام. معدن مس در سردن هست و از آنجا مس به بصره و مناطق دیگر صادر می‌شود. آهن از کوه‌های اصطخر استخراج می‌شود.» ابن حوقل برخلاق اصطخری می‌گوید در فارس معدن طلا وجود دارد.[۶]

کشاورزی[ویرایش]

از آنجائیکه بافت پارچه‌های کتانی سخت اشاعه داشته می‌توان حدس زد که کشت کتان نیز در آنجا بسیار بوده‌است.[۷]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ جغرافیای تاریخی شهرها، ص ۳۵۶
  2. گنج دانش، جغرافیای تاریخی شهرهای ایران، ص ۵
  3. جغرافیای تاریخی فارس، ص ۳۹
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ جغرافیای تاریخی شهرها، ص ۳۵۸
  5. شرح حال شعرای دشتستان بزرگ؛ هیبت الله مالکی، چاپ رودکی (۱۳۶۹)، ص ۷-۹
  6. جغرافیای تاریخی فارس، ص ۲۰۳
  7. جغرافیای تاریخی فارس، ص ۲۰۵

منابع[ویرایش]

  • نهچیری، عبدالحسین. جغرافیای تاریخی شهرها. چاپ اول. تهران: انتشارات مدرسه وابسته به دفتر انتشارات کمک آموزشی، ۱۳۷۰. 
  • شواتس، پاول. جغرافیای تاریخی فارس. ترجمهٔ جهانداری کیکاوس. چاپ اول. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۲.