دیگ بخار

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از بویلر)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
دو نمونه بویلر بزرگ صنعتی

دیگ بخار یا بویلر (به انگلیسی: Boiler) دیگ‌بخار عبارت است از یک مخزن بسته که در آن بخار آب جهت استفاده در خارج از آن توسط گرمای ناشی از احتراق سوخت تولید می‌شود. داخل دیگ بخار شامل دو بخش طرف آتش و طرف آب است. سطح گرمایی دیگ بخار به مجموع کلیه سطوح در طرف آتش دیگ بخار اطلاق می‌شود. تمام بخش‌های داخلی و تحت فشار یک دیگ بخار از آلیاژهای آهنی ساخته می‌شوند. دیگ‌های بخار از نظر نوع جنس به دو دسته چدنی و فولادی تقسیم‌بندی می‌شوند. دیگ بخار چدنی برای تولید بخار کم فشار ساخته می‌شود. اکثر دیگ‌های بخار از نوع فولادی هستند.

تاریخچه[ویرایش]

استفاده از دیگ بخار در سیر تاریخ: جیمزوات مخترع اسکاتلندی که اغلب از او به عنوان مخترع ماشین بخار یاد می‌شود چهره اصلی انقلاب صنعتی است. وات در واقع اولین سازنده ماشین بخار نیست. هرو او آلکساندریا در قرن اول میلادی ابزارهای مشابهی را توصیف کرده بود. در سال ۱۶۹۸ توماس ساوری ماشین مشابهی را به ثبت رساند که برای تلمبه کردن آب از آن استفاده می‌شد و در ۱۷۱۲ توماس نیوکومن نوع پیشرفته‌تری از آن را به ثبت رساند. با وجود این ماشین ساخته شده توسط نیوکومن کارایی بسیار کمی داشت و آن را فقط برای خارج کردن آب از معادن زغال سنگ به کار می‌گرفتند. وات با اینکه فقط یک دوره کارآموزی یکساله را در زمینه ابزارسازی گذرانده بود ولی از استعداد ابداع و نوآوری فراوان برخوردار بود. وی در سال ۱۷۶۴ هنگامی که مشغول تعمیر یک مدل از ماشین‌های نیوکومن بود به ماشین بخار علاقه‌مند شد. وات اصلاحاتی آنچنان مهم و ارزنده در ماشین اختراعی نیوکومن به عمل آورد که می‌توان او را مخترع اولین ماشین بخار دانست. اولین تغییر مهم وات که در سال ۱۷۶۹ به ثبت رساند اضافه کردن یک محفظه جداگانه تراکم بخار بود. او همچنین با عایق‌بندی، سیلندر بخار را مجزا کرد و در سال ۱۷۸۲ ماشین دوطرفه را اختراع نمود. تمام این‌ها همراه با چند فقره تغییرات و اصلاحات کوچک‌تر به کارایی بیشتر ماشین‌های بخار منتج شد. این ازدیاد کارایی عملاً به معنای تفاوت بین یک ابزار ماهرانه ولی نه چندان قابل استفاده با وسیله‌ای با توان صنعتی فراوان بود. وات در سال ۱۷۸۱ با اختراع یک سری چرخ‌دنده حرکت تناوبی موتور را به حرکت دورانی تبدیل کرد. با استفاده از این ابزار بر موارد استفاده از موتور بخار به شکل چشمگیری افزوده شد. وات که خود فاقد استعداد لازم در کارهای تجاری بود، در سال ۱۷۷۵ به اتفاق ماتیو بولتون که مهندسی چیره‌دست و معامله‌گری توانا بود شرکتی تأسیس کرد، طی ۲۵ سال بعد شرکت وات – بولتون تعداد زیادی موتورهای بخاری تولید و به بازار عرضه کرد که در نتیجه ثروت سرشاری نصیب آن دو گردید. در باب اهمیت ماشین بخار مبالغه و گزافه‌گویی نمی‌شود. درست است که بسیاری از اختراعات دیگر در انقلاب صنعتی نقش داشته‌اند؛ ولی هیچ‌یک از آنها به‌تنهایی نمی‌توانستند برای انقلاب صنعتی حیاتی باشند. قبل از آن اگر چه از نیروی آب و باد برای به گردش درآوردن چرخ آسیاب‌ها استفاده می‌شود ولی منبع اصلی نیرو همواره عضلات انسان بود. استفاده از این عامل ظرفیت تولید صنعتی را به کلی محدود می‌کرد. با اختراع ماشین بخار این محدودیت بر طرف شد. پس از آن انرژی بسیار زیادی برای تولید در دسترس بود و مرتباً نیز به میزان آن افزوده می‌شد.

انواع دیگ بخار[ویرایش]

  • دیگ‌های لوله آبی (به انگلیسی: water-tube boiler)

در بویلر نوع Fire tube لوله‌های جریان که از مقداری لوله موازی و متصل تشکیل شده در معرض گازهای حاصل از کوره قرار داده می‌شوند. سپس لوله‌ها از میان بدنه بویلر که آب تغذیه را هم شامل می‌شوند گذر می‌کنند که در نتیجه توسط آب پوشیده می‌شوند.

  • دیگ‌های لوله آتشی (به انگلیسی: fire-tube boiler)

در یک بویلر نوع Water tube شرایط برعکس نوع Fire tube است.

دیگ لوله آبی[ویرایش]

همگام با توسعه صنعت در قرن گذشته، استفاده از دیگهای بخار با فشار بالا ضرورت پیدا کرد و بنا به دلایلی، گاهی نیز انفجارهای مصیبت باری به همراه داشته‌است. آن روزها دیگ‌های بخار شامل ظروف تحت فشار با قطرهای زیادی بود که تحت فشار داخلی، دچار تنشهای انبساطی در دیواره‌های این ظروف می‌گردید. مقدار این تنش به نام تنش حلقه‌ای معروف است. بهترین راه برای جلوگیری از بروز این مشکل کاهش قطر ظرف تحت فشار است که این امر اساس کار دیگهای لوله– آبی است. در این دیگ‌ها آب، درون لوله‌ها جاری است و گازهای داغ در سطح خارجی لوله‌ها جریان دارند. دیگ‌های لوله آبی متشکل از ظروفی به نام درام هستند که توسط لوله به یکدیگر متصل شده‌اند. آب در درون لوله‌ها گردش کرده و گازهای داغ از اطراف لوله‌ها عبور می‌کنند. مهم‌ترین مزیت دیگ‌های لوله آبی آزادی در افزایش ظرفیت ساخت آنهاست. دیگ‌های لوله آبی می‌توانند تا ظرفیت نیم تن در ثانیه بخار با فشار ۱۶۰ اتمسفر و دمای۵۵۰ درجه سانتی‌گراد تولید کنند. البته دیگ‌های لوله آبی به صورت پکیج و در ابعاد کوچک‌تر نیز ساخته می‌شوند که در صنایع نفت و پتروشیمی کاربرد فراوان دارند.

دیگ لوله آتشی[ویرایش]

این نوع دیگ‌های بخار معمولاً، شامل بدنه اصلی، صفحه - لوله‌های جلو و عقب، کوره و اتاقک برگشت می‌باشد که پس از مونتاژ و جوشکاری ابتدا کامل مورد آزمایش‌های غیر مخرب (پرتونگاری، اولتراسونیک، مایع نافذ و…) قرار گرفته و سپس عملیات تنش‌گیری آنها در کوره مخصوص انجام می‌گیرد.

دسته‌بندی بویلرها[ویرایش]

بویلرها بر حسب تعداد مسیری که گازهای ناشی از احتراق طی می‌کند تا وارد دودکش شوند به چند دسته تقسیم می‌شود.

  • تک پاس: نسل اول بویلرهای زغال سنگ سوز لوکوموتیوهای بخار از این نوع بوده‌اند که در آنها گازهای ناشی از احتراق مسیر دیگ را یک بار طی می‌کند و بعد وارد دودکش می‌شود. این نوع از بویلرها دیگر ساخته نمی‌شوند.
  • دو پاس: (برای تولید آب‌گرم) گازهای ناشی از احتراق مسیر دیگ را دو بار طی می‌کند و بعد وارد دودکش می‌شود.
  • کوره برگشتی: گازهای ناشی از احتراق مسیر کوره را دوبار طی می‌کند و سپس به پاس لوله‌ها منتقل شده و به سمت دودکش حرکت می‌کند. راندمان بویلرهای کوره برگشتی از بویلرهای دو پاس بیشتر است.
  • سه پاس: (برای تولید آب‌گرم و بخار) گازهای ناشی از احتراق مسیر دیگ را سه بار طی می‌کند و بعد وارد دودکش می‌شود.
  • چهار پاس: دیگ‌های ۴ پاس صرفاً برای تولید بخار در تناژ بالا تولید می‌شود. گازهای ناشی از احتراق مسیر دیگ را چهار بار طی می‌کند و بعد وارد دودکش می‌شود.[۱][۲]

کاربردهای مختلف بویلر[۳][ویرایش]

دیگ بخار یا بویلر کاربردهای مختلفی دارد. تأمین گرمایش مورد نیاز صنایع گوناگون از جمله تولید مواد غذایی، گلخانه‌ها، مرغداری‌ها، سالن‌های پرورش قارچ و … یکی از اصلی‌ترین موارد استفاده از بویلر می‌باشد. مورد دیگر استفاده به عنوان تمیز کننده و ضدعفونی کننده است که اغلب بیمارستانها، هتل‌ها و رستورانها، فروشگاه‌های بزرگ و کوچک، معابر شهری و صنایعی مانند کاغذ سازی و تولید پلاستیک را می‌توان نام برد. همچنین از بخار برای چربی زدایی در کارخانجات تولید قطعات صنعتی و ماشین آلات استفاده زیادی می‌شود. در خیلی از صنایع بزرگ علاوه بر کاربرد گرمایشی از نیروی محرکه بخار برای تأمین انرژی مولد و الکتریسیته استفاده می‌شود. پالایشگاه‌ها از جمله این موارد می‌باشند. به‌طور خلاصه موارد زیر را می‌توان از جمله استفاده‌کننده‌های بویلر و دیگ بخار به‌شمار آورد:

  1. پالایشگاه‌ها
  2. کارخانجات تولید قطعات صنعتی
  3. کارخانجات خودروسازی
  4. تولید بتن
  5. رنگرزی نخ مورد نیاز جهت فرش و پارچه
  6. تولید رب گوجه فرنگی
  7. صنایع شیر و فرآورده‌های لبنی
  8. تولید نبات و آب نبات و شکلات
  9. تولید کیک و کلوچه و نان
  10. کیورتینگ بتن
  11. صنایع سلولوزی و تولید کاغذ
  12. مرغداری و دامداری‌ها
  13. سالنهای تولید قارچ
  14. صنایع لاستیک سازی
  15. صنعت شستشو از جمله کارواش‌ها، معابر شهری، ناوگان حمل و نقل عمومی (هواپیما، قطار، متروشهری، اتوبوس و …)

ملاحظات ایمنی در دیگ های بخار نسبت به دیگ آبگرم[ویرایش]

برخلاف دیگ های آب داغ یا آبگرم که در سیستم گرمایشی استفاده می شوند، سیستم های بخار در فشار و دمای بسیار بالاتر نگهداری می شوند و باعث می شود که آنها برای استفاده های عمومی پر خطر تر از دیگ های آبگرم باشند. سیستم های بخار و دیگ بخار خطر سوختگی دارد و دلیل آن این است که درجه حرارت موجود در دیگ بخار بسیار بالا است (چیزی حدود ۱۶۰ الی ۱۸۰ درجه) و همیشه خطر انفجار از همه ی روزنه های بویلر صنعتی وجود دارد و فشار در همه ابعاد کوره پخش شده است. مجموعه ای از قابلیت های اطمینان و ملاحظات ساخت استاندارد باید در ساخت هر دیگ بخار لحاظ شود تاکاربر بتواند با ضریب اطمینان بالا کار کند، چون اگر مشکلی در یک یا چند سیستم وجود داشته باشد، مشکلات جدی ایجاد می شود.


طرح جدید دیگ بخار[ویرایش]

در کنار مزایای فراوانی که استفاده از بخار دارد ماهیت دیگ بخار فایرتیوب به نوعی است که برخی مشکلات در استفاده از آن وجود دارد. هرچند سازندگان معتبر بویلر تا حدود زیادی در پی رفع این مشکلات بوده‌اند اما اغلب این موارد ربطی به کیفیت ساخت ندارد و جزو خصوصیات ذاتی آن است. مشکلات و مخاطرات استفاده از دیگ بخار فایرتیوب

دیگ بخار شامل یک مخزن با ظرفیتی تقریباً بین ۵۰ تا ۵۰۰۰۰ لیتر است. زمان تولید بخار اولیه (با در نظرگرفتن زمان پرشدن با آب و به جوش آمدن اولیه) با توجه به ظرفیت دیگ حداقل بیست دقیقه و در ظرفیت‌های بالا تا دو ساعت به طول خواهد انجامید.

برای در دسترس بودن بخار، بویلر باید بصورت دائمی روشن باشد، در نتیجه مصرف سوخت بسیار بالاست. علاوه بر این با کم شدن سطح آب مخزن و ورود مجدد آب به بویلر عملیات تولید بخار متوقف خواهد شد.

اما شاید همه این موارد در برابر خطر انفجار دیگ بخار کم اهمیت باشند. با بررسی اخبار انفجارهای خسارت بار متوجه خواهید شد که درصد زیادی از این حوادث بخاطر استفاده از دیگ بخار غیر استاندارد و یا مشکلات در دیگ‌های بخار قدیمی است.

علاوه بر موارد گفته شده دیگ بخار در زمان روشن بودن سر و صدای نسبتاً بالایی دارد. نصب و راه اندازی آن مشکل بوده و نیاز به حضور کارشناس آموزش دیده برای اینکار وجود دارد، بعلاوه استفاده از اپراتور آموزش دیده در حین کار دستگاه الزامی است.

اختراع دستگاه مولد بخار فوری ژنراتوری (واتر تیوب) - طرح جدید دیگ بخار[ویرایش]

به گزارش خبرگزاری مهر با توجه به مشکلات بیان شده برای دیگ بخار فایرتیوب و برای پاسخگویی به نیاز مصرف کنندگان مختلف یکی از دانشمندان جوان ایرانی تحقیقات گسترده‌ای در این زمینه به انجام رسانیده و پیرو برخی اقدامات انجام شده از دهه ۷۰ میلادی، توسط برخی شرکت‌ها در کشورهای ایتالیا، آلمان و آمریکا با بررسی تکنولوژی روز به کار رفته در دستگاه‌های مولد بخار پیشرفته برای اولین بار موفق به طراحی و ساخت دستگاه بخار ژنراتوری با قابلیت تولید بخار پیوسته و فوری و بدون خطر انفجار شدند.

ثبت اختراع طرح جدید دیگ بخار[۴][ویرایش]

لازم بذکر است که مولد بخار ژنراتوری تولید شده علاوه بر انحصار و ثبت اختراع داخلی دارای تمایز بین‌المللی از جهت نوع طراحی نیز می‌باشند.

افزایش سرعت عملکرد و ایمنی بسیار بالا در طرح جدید دیگ بخار شاهد هستیم. بطوریکه شاهد یک عملکرد بسیار سریع در تولید بخار یعنی زمانی کمتر از یک دقیقه می باشیم.

همچنین از آنجایی که یکی از مهمترین و بااهمیت‌ترین مسائل در هر دستگاهی ایمنی آن است، خصوصاً زمانی که با بخار داغ سروکار داریم این مقوله از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. با تلاش شبانه‌روزی کارشناسان واحد تولیدی بر روی این محصول انحصاری، توانسته‌اند با تغییر اساس طراحی، خطرات کاربردی را به کمترین میزان و خطر انفجار را به صفر برسانند. دستگاه تولیدی بنا به تایید کارشناسان ثبت اختراع امنیت صد درصدی دارد.

با طراحی منحصربه‌فرد بکار رفته در این محصولات، مشکل توقف تولید بخار وجود ندارد و تا زمانی که دستگاه روشن است بخار بصورت مدام و بدون وقفه درحال تولید است. این محصول به گونه‌ای طراحی شده‌ که توانایی کارکرد در سه شیفت کاری و بدون خاموشی را دارد و مواد مصرفی به گونه‌ای انتخاب شده‌اند که در کارکردهای طولانی عملکرد دستگاه دچار توقف نشود.

علاوه بر این موارد بسیار مهم می‌توان خصوصیات مهم دیگری از قبیل: امکان جابجایی این محصول در حین تولید بخار، کاهش مصرف انرژی و سوخت، راه‌اندازی و روشن کردن راحت تر، اورهال و سرویس سریع دستگاه، عمر طولانی‌تر با تعویض قطعات مؤثر بدون کاهش فشار کاری و تولید همزمان بخار خشک و مرطوب را نیز برشمرد.

پانویس[ویرایش]

  1. Frederick M. Steingress (2001). Low Pressure Boilers (4th Edition ed.). American Technical Publishers. ISBN 0-8269-4417-5.
  2. Frederick M. Steingress, Harold J. Frost and Darryl R. Walker (2003). High Pressure Boilers (3rd Edition ed.). American Technical Publishers. ISBN 0-8269-4300-4.
  3. «مقالات کاربرد بخار در صنایع». www.mboiler.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۱۲.
  4. دما بخار. «ثبت اختراع دستگاه جدید دیگ بخار». http://www.steamwash.ir. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
بر گرفته شده از مقالات تخصصی بخار سیستم گرمایشی بخار. steampower.co

منابع[ویرایش]