پمپ حرارتی زمین‌گرمایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
پمپ حرارتی ژئوترمال

پمپ حرارتی زمین‌گرمایی یا پمپ حرارتی منبع زمین (SHP) سامانه‌ای گرمایش یا سرمایش محور است که گرما را به زمین یا از زمین منتقل می‌کند. این سیستم از کرهٔ زمین بعنوان یک منبع گرمازا (در زمستان) یا گرمازدا (در تابستان) بهره می‌گیرد.

این طرح از دمای هوای معتدل درزمین جهت افزایش بهره‌وری و کاهش مخارج عملیاتی سیستم‌های گرمایشی وسرمایشی کمک گرفته وقادراست با گرمای خورشیدی ترکیب شده تا سیستمی خورشیدی- زمینی را حتی با بهره‌وری بیشتر تشکیل دهد. پمپ‌های حرارتی منبع زمینی همچنین بعنوان پمپ‌های حرارتی ژئوترمال نیز شناخته می‌شوند، اگرچه دقیقاً گرما نه تنها از کرهٔ زمین بلکه از خورشید گرفته می‌شود. سیستم‌های مذکور بانام‌های دیگری نظیر سیستم مبادلهٔ زمینی، سیستم متصل به کرهٔ زمین، سیستم انرژی کرهٔ زمین شناخته می‌شوند. جوامع علمی و مهندسی اصطلاح سیستم مبادلهٔ زمینی یا پمپ‌های حرارتی منبع راترجیح می‌دهند به این دلیل که مانع ایجاد سؤتعبیر و اشتباه گرفتن با نیروی ژئوترمال سنتی، که دمای بالای منبع حرارتی به منظور ایجاد نیروی الکتریسیته را مورد استفاده قرار می‌دهد، می‌شود. پمپ‌های حرارتی منبع زمین گرمای جذب شده درسطح کرهٔ زمین را ازانرژی خورشیدی بدست می‌آودند. دمای زمین زیر۶متر به سختی با میانگین دمای سالیانه عرض جغرافیایی مربوط به سطح یکسان است. با اتکا به عرض جغرافیایی دمای هوا بالای ۶ مترازسطح کرهٔ زمین دمای تقریباً پایدار وثابتی رابین ۱۰ تا ۱۶ درجهٔ سانتی گراد نگه می‌دارد، اگرکه دمای هوا بخاطر وجود پمپ حرارتی بدون تغییرباقی بماند. مانند یک یخچال یا سیستم تهویهٔ هوا، این سیستم‌ها ازیک پمپ حرارتی استفاده می‌کنند تا به انتقال گرما از زمین کمک کنند. پمپ‌های حرارتی قادرند گرما را ازیک فضای سرد به یک فضای گرم، در مقابل جهت طبیعی جریان هوا، انتقال دهند ویا نیز قادرند جریان طبیعی گرما را ازیک مکان گرم به یک مکان سرد افزایش دهند. مرکزپمپ حرارتی یک حلقهٔ سردساز که ازیک چرخهٔ خنک‌کنندگی هم فشارش (تراکم) بخار، که حرارت راجابجا می‌کند، می‌باشد.

پمپ‌های حرارتی منبع هوایی نیز در ایجاد گرما نسبت به گرمایش برقی یاالکتریکی، حتی زمانی که گرما را از هوای سرد زمستانی بیرون می‌کشند، کارآمدتر هستند. یک پمپ حرارتی منبع زمینی گرما رابا زمین مبادله می‌کند. این بیشتر یک انرژی کارآمد (به نفع انرژی) است زیرا دمای زیرزمین نسبت به دمای هوا درطول کل سال پایدارتراست. درنتیجه نوسانات فصلی عمیقاً کاهش می‌یابد. همانند یک غار یا اشکفت، دمای زمین درقسمتهای کم عمق وسطحی درطول زمستان گرمتر از هوای قسمتهای بالا و نیز سردتر از هوای تابستانی است. یک پمپ حرارتی منبع زمینی گرمای زمین را در فصل زمستان (جهت گرمایش) استخراج می‌کند، دما را دوباره به سمت زمین درتابستان (جهت سرمایش) انتقال می‌دهد.

بعضی سیستم‌های طراحی شده فقط به یکی از این اهداف با توجه به وضعیت آب و هوامورداستفاده قرارمی گیرند یعنی یا سرمایش ویا گرمایش. سیستم‌های پمپ ژئوترمال به ضریب عملکرد بالا(COP) ۳ تا ۶، درسردترین شب‌های زمستان درمقایسه با ۲٫۵–۱٫۷۵ برای پمپ‌های حرارتی منبع هوایی در روزهای خنک می‌رسند. پمپ‌های حرارتی منبع زمینی (GSHPS) دارای بیشترین تکنولوژی کارآمد انرژی جهت ایجاد HVAC وگرمایش آب هستند. هزینه‌های سازمانی این سیستم‌ها نسبت به سیستم‌های سنتی و رایج بیشتر است اما این تفاوت برمی گردد به ذخیرهٔ انرژی بین ۳ تا ۱۰سال وحتی مدت زمان کمتری دربخش فدرال، ایالات واعتبارات مالیاتی خدمات رفاهی. سیستم‌های پمپ حرارتی ژئوترمال توسط سازندگان گارانتی می‌شوند و عمر کاری آنها حدود ۲۵سال برای اجزای داخلی وبیش از۵۰ سال برای حلقه‌های تعبیه شده درزمین برآورد می‌شود. همانطورکه درسال ۲۰۰۴ اتفاق افتاد، بالغ بریک میلیون واحد درسرتاسر جهان که GW۱۲ ظرفیت گرمایی وحرارتی ایجاد می‌کنند با رشد سالیانه حدود ۱۰٪، نصب شده‌است.

تعاریف و اصطلاحات[ویرایش]

برخی انحرافات درخصوص اصطلاحات پمپ‌های حرارتی و استفادهٔ نادرست از واژهٔ ژئوترمال (زمین گرمایی) وجود دارد. ریشهٔ کلمهٔ ژئوترمال یونانی است وبه معنی «گرمای کرهٔ زمین» که زمین شناسان وخیلی ازمردم عادی به اشتباه آن را بعنوان سنگهای تفتان، فعالیت آتشفشانی ویا گرمایی که ازعمق کرهٔ زمین گرفته شده، می‌شناسند.

تاریخچه[ویرایش]

پمپ حرارتی توسط لرد کوین درسال۱۸۵۳ توصیف وتعریف شده و توسط پیترریتوون ریتینگر درسال۱۸۵۵ ایجاد شده‌است. پس از آزمایش با یک فریزر، روبرت سی وبر اولین پمپ حرارتی منبع زمینی را دراواخرسال۱۹۴۰ ساخت. اولین پروژهٔ تجاری درساختمان کامن ولث (پرتلند) درسال ۱۹۴۸ بطورموفقیت آمیز نصب شد و بعنوان یک مرزنمای مهندسی مکانیکی تاریخی وملی توسط ASME طراحی شده‌است، درسوئد دردههٔ ۱۹۷۰ شهرت یافت وبتدریج رشد یافت ودرسرتاسرجهان مورقبول واقع شد. سیستم‌های حلقوی باز بازار تجاری را تا توسعهٔ لولهٔ پلی بوتیلن در سال۱۹۷۹ که درسیستم‌های حلقوی بسته بکاررفته وآن را کارآمدتر واقتصادی‌تر واجرایی‌تر ساخته، دردست داشتند. همان‌طور که درسال ۲۰۰۴ بیش ازیک میلیون واحد نصب شده درسرتاسرجهان که GW۱۲ ازظرفیت حرارتی وگرمایی را بدست می‌دهد، وجود دارد، هرساله حدود۸۰۰۰۰ واحد درایالات متحدهٔ آمریکا (انرژی ژئوترمال امروزه درهر۵۰ ایالت آمریکا باپتانسیل بسیاربالا استفاده می‌شود) و ۲۷۰۰۰ مورد درکشورسوئدنصب می‌شود. درکشورفنلاند پمپ حرارتی ژئوترمال معمول‌ترین گزینهٔ سیستم گرمایی برای خانه‌های دورباز (چهارطرف باز) بین سالهای ۲۰۰۶ تا۲۰۱۱ با ارزش سهام بازارغالب بر ۴۰٪ بوده‌است.

مبادله گرحرارتی زمین[ویرایش]

مبادله‌گر حرارتی زمین

پمپ حرارتی، گرمایش زمستانی رابوسیلهٔ خارج کردن گرما ازیک منبع و انتقال آن به ساختمان ارائه می‌دهد. گرما می‌تواند ازهرمنبعی خارج شود، فرقی نمی‌کند تا چه میزان هواسرد باشد، امایک منبع گرمتر کارایی وعملکردبهتری را داراست. پمپ حرارتی منبع زمینی از لایهٔ بالایی پوستهٔ کرهٔ زمین بعنوان یک منبع حرارتی استفاده می‌کند، بنابراین ازدمای معتدل موسمی وفصلی آن بیشترین نفع وبهره رانیز می‌برد. درتابستان این روند می‌تواند کاملاً برعکس باشد بدین گونه که پمپ حرارتی گرما را ازساختمان خارج کرده، آنرابه زمین انتقال می‌دهد. انتقال گرما به یک فضای سردتر انرژی کمتری راصرف می‌کند؛ بنابراین کاربرد سرمایشی یک پمپ حرارتی ازدمای پایین‌تر زمین بهره می‌گیرد. پمپ‌های حرارتی منبع زمینی یک مبادله گرگرما را درتماس با زمین یا آبهای زیرزمینی بکارگرفته، گرما را استخراج کرده و یا آنراهدرمی دهند. این ترکیب درهرجا ازیک پنجم نیمی از کل هزینهٔ سیستم درنظرگرفته می‌شود ومی تواند دشوارترین ودردسرسازترین قسمت، جهت تعمیریا جایگزینی باشد. به منظوردرست تعیین کردن اندازهٔ این ترکیبات لازم است که عملکرد بلندمدت آن را تضمین کرد: کارایی انرژی سیستم بهبود می‌یابد با ۴٪برای هردرجهٔ سانتی گراد، که بتوان بالأخره دراندازه گیری صحیح موفق شد وتعادل دمای زیرزمین می‌بایست ازطریق طرح صحیح کل سیستم حفظ شود. مبادله گرهای حرارتی افقی کم سطح بین ۳تا۸ فوت (۱تا۵/۲متر) چرخه‌های دمایی فصلی را با توجه به دستاوردهای خورشیدی وتلفات ناشی از انتقال به هوای محیط اطراف درسطح زمین تجربه می‌کنند. سیستم‌های عمودی عمیق ۱۰۰تا۵۰۰فوت (۳۳تا۶۰متر) بر انتقال گرما از زمین‌شناسی محیط تکیه می‌کند تازمانی که بطور سالیانه دوباره توسط خورشید احیا شوند ویا گرما را ازسیستم‌های تهویهٔ هوا مصرف کنند. چند گزینهٔ مهم طراحی دردسترس است که توسط مایع (جریان سیال) وترکیب و شکل کلی سیستم‌های مبادله گرمستقیم درزیرزمین طبقه‌بندی شده‌اند نظیر سیستم‌های حلقوی بسته با استعمال ترکیبی از آب وضدیخ وسیستم‌های حلقوی باز با استفاده از آبهای زمین.

مبادلهٔ مستقیم[ویرایش]

پمپ حرارتی ژئوترمال مبادلهٔ مستقیم قدیمی‌ترین تکنولوژی پمپ حرارتی ژئوترمال است. سیستم متصل به زمین ازطریق یک حلقه که به دور خنک‌کننده (کولر) می‌چرخد، درتماس حرارتی مستقیم با زمین می‌باشد. خنک‌کننده پمپ حرارتی را تخلیه می‌کند، سپس به دوریک حلقه لولهٔ مسی که درزیرزمین تعبیه شده می‌چرخد وسرانجام گرما را بازمین، قبل ازبازگشت به تلمه مبادله می‌کند. اصطلاح مبادلهٔ مستقیم به انتقال گرما بین حلقهٔ خنک‌کننده و زمین، بدون بکارگیری مایع یا جریان سیال میانی برمی گردد. هیچ تعامل مستقیمی بین مایع وزمین وجود ندارد: تنها انتقال گرما ازطریق دیوارهٔ لوله‌ای صورت می‌پذیرد.

پمپ‌های حرارتی مبادلهٔ مستقیم که اکنون بندرت استفاده می‌شوند با پمپ‌های حرارتی منبع آبی ویا پمپ‌های حرارتی حلقوی آبی اشتباه گرفته نمی‌شوند زیرا آبی درحلقه‌های زمینی وجودندارد. اشر اصطلاح پمپ حرارتی متصل به زمین راجهت حلقه زدن واحاطه دور حلقهٔ بسته وسیستم‌های مبادلهٔ مستقیم درعین کنارگذاشتن حلقه‌های باز تعریف می‌کند. سیستم‌های مبادلهٔ مستقیم مؤثرترهستند وهزینه‌های نصب کمتری نسبت به سیستم‌های حلقوی بسته آبی دارند. قابلیت رسانایی بالای حرارتی مس به بهره‌وری بیشترسیستم کمک می‌کند اما جریان گرما عمدتاً با قابلیت انتقال حرارتی زمین محدود می‌شود نه لوله. دلایل اصلی برای بهره‌وری بیشتر حذف پمپ آبی (که ازنیروی الکتریکی یابرق استفاده می‌کند)، حذف مبادله گرحرارتی آب-به-خنک‌کننده (که منبع فقدان انرژی گرمایی است) و مهم تر ازهمه تغییردورهٔ گرمای نهفته درخنک کننده درخود زمین می‌باشد، درحالیکه نیاز به خنک‌کننده بیشتروجود دارد. یک حلقه زمینی مبادله گر مستقیم کوتاه‌تر از یک حلقهٔ آبی بسته برای ظرفیت ومیزان گنجایش در نظرگرفته شده، می‌باشد. یک سیستم مبادله گر مستقیم به تنها ۱۵٪ تا۳۰٪ طول لوله ونیمی ازقطر سوراخ‌های حفرشده نیازدارد وهزینه‌های خاک برداری وحفاری پایین ترمی باشد. حلقه‌های خنک‌کننده مقاومت کمتری نسبت به سوراخ شدگی ونشت، درمقایسه با حلقه‌های آبی دارند زیرا گاز می‌تواند ازطریق نواقص کوچک ترِبوجودآمده هم نشت کند. این نحوهٔ استفاده از لولهٔ مسی زرد جوش شده (باآلیاژ برنج) حتی اگر میزان فشار شبیه به حلقه‌های آبی هم باشد را تعیین می‌کند. حلقهٔ مسی می‌بایست اززنگ زدگی درمعرض خاک اسیدی محافظت شود. آژانس حفاظت محیط ایالات متحدهٔ آمریکا کنترل میدانی یک مبادلهٔ زمینی پمپ حرارتی درسیستم گرمایشی آب را برعهده دارد.

طبق گزارش EPAسیستم مذکور ۷۵٪ نیروی الکتریکی موردنیاز را با درجه مقاومت الکتریکی واحد گرمایشی آب ذخیره می‌کند. درآب وهوای قسمت‌های شمالی، اگرچه درجه حرارت کرهٔ زمین معمولاً پایین‌تر است اما دمای آب ورودی سیستم‌های کارآمدرا به جایگزینی بیشتر انرژی به نیروی الکتریسیته قادرمی سازند ویا به سیستم‌های سوخت فسیلی نیاز دارند. هردمایی بالاتر از۴۰ درجه کافی است تا در دستگاه خنک‌کننده تبدیل به بخارشود وبا سیستم‌های مبادلهٔ مستقیم انرژی را ازیخ استخراج کند. درآب وهوای شدیداً گرم با خاکی خشک، اضافه کردن یک قطعهٔ خنک‌کننده بعنوان خازن وچگالندهٔ ثانویه درخط مابین کمپرسور وحلقه‌های زمین بهره‌وری را افزایش داده وموجب کاهش تعداد حلقه‌هایی که قراراست درزمین نصب شوند، می‌شود.

حلقهٔ بسته[ویرایش]

بیشترین سیستم‌های نصب شده دارای دو حلقه درروی زمین هستند: حلقهٔ اصلی خنک‌کننده که درتجهیزات کابینت جایی که گرما بایک حلقهٔ آبی فرعی که درزیرزمین تعبیه شده‌است مبادله می‌شود. حلقهٔ دوم که غالباً از لولهٔ پلی اتیلن با میزان چگالی بالا ساخته شده وشامل ترکیبی از آب وضدیخ می‌باشد. پس ازرهاکردن مبادله گرحرارتی داخلی آب ازطریق حلقهٔ دوم بیرون ازساختمان جهت مبادلهٔ گرما با زمین پیش ازبازگشت جریان می‌یابد. حلقهٔ دوم زیرخط برفک (سرمای زیرصفر) یعنی جایی که دمای هوا پایدارتراست قراردارد. سیستم‌هایی که درزمین مرطوب یا درآب قراردارند بطورکلی نسبت به حلقه‌های زمینی خشک‌تر عملیاتی ترند زیرا برای عبور دادن گرما به درون و یا بیرون آب نسبت به جامدات درخاک وشن وماسه کارکرد بیشتری دارند. اگرزمین طبیعتاً خشک باشد، شلنگ‌های مرطوب‌کننده ممکن است به همراه حلقه‌های زمینی دفن شوند تا آن راهمچنان مرطوب نگه دارند.

سیستم‌های حلقوی بسته به کمک یک مبادله گر گرما بین حلقهٔ خنک‌کننده وحلقهٔ آب وپمپ‌هایی در هردوحلقه نیازدارند. برخی ازسازندگان یک گروه از پمپ مایع، حلقهٔ زمینی جداگانه‌ای دراختیاردارند درحالیکه برخی دیگر پمپاژکننده و والف درون پمپ حرارتی را باهم ادغام کرده‌اند. تانک‌های اتساع و والف‌های آزادکنندهٔ فشار ممکن است که در سمت مایع حرارت دیده نصب شوند. سیستم‌های حلقوی بسته بهره‌وری کمتری نسبت به سیستم‌های مبادله گر مستقیم دارند بخاطراینکه نیازبه لولهٔ بزرگتر و درازتر جهت جای گیری ونصب در زمین وهزینه‌های حفاری بالاتری دربردارند. لولهٔ حلقوی بسته می‌تواند بطورافقی بعنوان یک میدان حلقوی درکانال‌ها و یا بطور عمودی بعنوان یک سری از چاه‌های U شکل نصب شود. اندازهٔ میدان حلقه بستگی به نوع خاک ومیزان رطوبت، میانگین دمای زمین وفقدان گرما و یا ویژگی‌های ساختمان دارد.

عمودی[ویرایش]

یک میدان حلقوی بستهٔ عمودی از لوله‌هایی که بطور عمودی درزمین قرار گرفته‌اند تشکیل شده‌است. لوله‌های زوج درون یک حفره با یک متصل کنندهٔ U شکل درانتهای حفره بهم متصل شده‌اند. حفره یا گمانه معمولاً با ملاتی که اطراف لوله راگرفته جهت ایجاد ارتباط گرمایی با خاک اطراف و یا بهبود انتقال گرما پرشده‌است. این ملات همچنین ازآب زمین درمقابل آلودگی محافظت کرده وجلوی چاه‌های آرتزین را از به زیرآب بردن محیط اطراف (محوطهٔ موردنظر) می‌گیرد. میدان‌های حلقوی عمودی هنگامی که یک محوطهٔ محدود اززمین دردسترس باشد استفاده می‌شوند. سوراخ‌های حفرشده حداقل بین ۵ تا۶متر با فاصه ازهم قراردارند وعمق آنها بستگی به وضعیت زمین و ویژگیهای ساختمان دارد. در طول فصل سرد، دمای هوای محلی دردرون حفره که متأثر ازرطوبت درحال حرکت وجابجایی درخاک است، افزایش می‌یابد.

افقی[ویرایش]

یک میدان حلقوی بستهٔ افقی از لوله‌هایی که بطور افقی درزمین قرارگرفته‌اند تشکیل شده‌است. حلقهٔ دوربازافقی درازعمیق تر (پایین‌تر) از خط برفک حفرشده بشکل U ویا حلقه‌های باریکی هستند که بطور افقی درزمین قراردارند. حفاری برای میدان حلقوی افقی سطحی حدوداً نیمی از هزینه‌های حفاری عمودی را دربردارد؛ بنابراین این بیشترین ترکیبی است که درجاهایی که زمین کافی موجود باشد بکارگرفته می‌شود. میزان عمق درجایی که حلقه‌ها جای می‌گیرند عمدتاً بر مصرف انرژی پمپ حرارتی از دو طریق متفاوت تاثیرمی گذارد: حلقه‌های سطحی که منجر به جذب غیرمستقیم بیشتر از خورشید می‌باشد خصوصاً زمانی که زمین هنوزبعد ازیک زمستان طولانی سرد است، مفید می‌باشد. ازطرف دیگر، حلقه‌های سطحی توسط تغییرات آب و هوایی سرد شده‌اند بویژه درطول زمستان‌های سرد هنگامی که نیاز به هوای گرم افزایش می‌یابد. اغلب مورد دوم پربسامدترازمورد اول است ونیز هزینه‌های عملیاتی برای حلقه‌های زمینی سطحی تر رابدنبال خواهد داشت. این مشکل را می‌توان از طریق افزایش عمق وطول لوله‌ها که متعاقباً افزایش هزینه‌های نصب را در پی دارد رفع کرد. چنین هزینه‌هایی ممکن است امکان‌پذیر فرض شوند که البته منجر به هزینه‌های عملیاتی پایین‌تری خواهد شد. مطالعات اخیر نشان می‌دهد که استفاده از پروفایل نامتجانس خاک با یک لایه ازمتریال با قدرت رسانایی پایین‌تر برروی لوله‌های زمینی می‌تواند به کاهش تأثیرات نامطلوب ناشی از عمق لوله‌های تعبیه شده درزمین کمک کند. یک میدان حلقوی بسته (یا مارپیچ) گونه‌ای ازحلقهٔ بستهٔ افقی بطوری که لوله‌ها یکدیگر رامی پوشانند، می‌باشد. آسانترین راه به تصویرکشیدن میدان حلقوی بسته، نگه داشتن یک حلقه به سمت بالا وپایین با دست و سپس حرکت دادن دستها به جهت‌های مخالف می‌باشد. یک میدان حلقوی زمانی استفاده می‌شود که فضای کافی برای یک سیستم وجود نداشته باشد اما هنوز قابلیت یک نصب ساده را داراست. دراینجا بجای استفاده از لولهٔ صاف ومستقیم، حلقه‌های مارپیچ استفاده می‌شود. لازم به ذکراست که حلقه‌های عمودی خیلی بزرگ معمولاً هزینه بیشتری درمقایسه با حلقه‌های افقی درپی دارند.

حفاری شعاعی وجهت دار[ویرایش]

بعنوان جایگزینی برای کانال کشی، حلقه‌ها ازطریق حفاری جهت دار افقی MINI HDD درون زمین جای می‌گیرند. با این تکنیک می‌توان لوله‌ها را در زیر حیاط‌ها، راه‌های ماشین رو، باغ‌ها و یا دیگرساختارها بدون تخریب آنها با هزینه‌ای بین هزینه‌های حفاری عمودی و کانال کشی قراردارد. این سیستم همچنین ازحفاری افقی وعمودی همان طورکه حلقه‌ها ازیک حفرهٔ مرکزی نصب می‌شوند، متغیراست ومتعاقباً کم کردن فضای زمینی مورد نیازرا به همراه دارد. حفاری شعاعی وجهت دار اغلب بطوربرگشت پذیر (پس از ساخت محوطه) درارتباط با ماهیت کوچکتر تجهیزات استفاده شده و امکان حفاری برپایهٔ ساختارهای موجودانجام می‌گیرد.

حوضچه[ویرایش]

حلقهٔ بسته در حوضچه خیلی متداول نیست زیرا میزان استفاده ازآن بستگی به مجاورت به آب دارد یعنی جایی که سیستم حلقوی باز معمولاً ترجیح داده می‌شود. یک حوضچهٔ حلقوی در جایی که کیفیت کم‌آب موجب انسداد حلقهٔ باز می‌شود یا جایی که بار گرمایی سیستم کم باشد مفید بنظر می‌رسد. یک حوضچهٔ حلقوی متشکل ازلوله‌های مارپیچ که در ته یک حوضچه ویا منبع آب قراردارند، می‌باشد.

حلقهٔ باز[ویرایش]

دریک سیستم حلقوی باز (پمپ حرارتی آب زمینی) حلقهٔ ثانوی آب طبیعی را از یک چاه ویا منبع آب به درون یک مبادله گر گرما دررون یک پمپ حرارتی پمپاژ می‌کند. اشر سیستم‌های حلقوی باز را برمبنای منبع، پمپ‌های حرارتی آب زمین یا پمپ‌های حرارتی آب سطحی می‌نامد. گرما به حلقهٔ خنک‌کننده یا اضافه می‌شود یا از آن خارج می‌شود و آب به یک چاه مجزا و کانال آبیاری بازمی‌گردد. ذخیرهٔ آب وخطوط بازگشت می‌بایست به اندازهٔ کافی فاصله دارازهم قرار گیرند تا احیای دوبارهٔ منبع را تضمین کنند. از آنجا که شیمی آب کنترل نشده‌است تجهیزات و لوازم، نیازمند محافظت درمقابل فرسایش و زنگ زدگی فلزات مختلف در پمپ و مبادله گر گرما می‌باشند. رسوب آهک ممکن است موجب انسداد سیستم درطول زمان شود و نیازبه پاک سازی اسیدی متناوب وجود داشته باشد. این یک مسئلهٔ مهم درسیسیتم‌های سرمایشی نسبت به سیستم‌های گرمایشی است همچنان که روند انسداد موجب کند شدن جریان طبیعی آب می‌شود. پمپ ی حرارتی در تبادل گرمای ساختمان با آب زمین دچار مشکل خواهد شد اگرکه آب شامل درجات قابل توجهی از نمک، موادمعدنی، باکتری آهن یا سولفید هیدروژن باشد، سیستم حلقوی بسته قاعدتاً ترجیح داده می‌شود.

ستون دائمی چاه[ویرایش]

سیستم دائمی چاه یک نوع سیستم حلقوی باز است بدین گونه که آب از ته یک چاه سنگی عمیق کشیده می‌شود، از یک پمپ حرارتی عبورمی کند وبه بالای چاه، جایی که بطرف پائین درحرکت است برمی گردد وگرما را با بسترسنگی اطراف مبادله می‌کند. گزینهٔ سیستم چاه دائمی معمولاً زمانی بکارگرفته می‌شود که یک بسترسنگی وجود داشته باشد. اغلب یک سیستم چاه دائمی در قسمت‌هایی که ساختارزمین شناسی ازخاک رس، گل ولای وشن وماسه باشد خیلی مناسب بنظر نمی‌رسد. اگرکه بسترسنگی از سطح زمین عمیق‌تر از۲۰۰فوت (۶۱متر) باشد هزینهٔ روکش وجداربندی سرسام آور خواهد بود. سیستم دائمی چاه چند جانبه می‌تواند ساختاری عظیم درمصرف شهری یا روستایی رامورد حمایت قراردهد. این متد همچنین درمصارف تجاری کوچک ومسکونی متداول ورایج است. برنامه‌های کاربردی موفق زیادی دراندازه‌های مختلف وباتعدادمناسب درخیلی ازمناطق نیویورک وایالات نیوانگلند وجود دارد. این نوع سیستم منبع زمینی بهره‌وری وتأثیر گذاری زیادی درذخیرهٔ گرما دارند. همان طورکه می‌دانیم درسیستم‌های حلقوی بسته اندازه گذاری سیستم‌های ستونی ثابت بسیارمهم وحیاتی است. قابل ذکراست که مبادلهٔ گرما درحقیقت بابسترسنگی است، استفاده ازآب بعنوان ابزار انتقال، مقدار زیادظرفیت تولید (جریان آب از چاه) برای سیستم دائمی چاه جهت راه‌اندازی رابدنبال خواهد داشت. اما اگرتولید آب کافی باشد، سپس ظرفیت گرمایی سیستم چاه می‌تواند با تخلیه سازی درصد کمی از جریان سیستم دراوج تابستان و ماه‌های زمستان افزایش یابد. ازآنجا که این یک سیستم پمپاژِ آب ضروری است، طرح چاه‌های دائمی نیازمند ملاحظات اساسی در کسب بهره‌وری عملیاتی می‌باشند.

پراکندگی ساختمان[ویرایش]

پمپ حرارتی واحدی مرکزی است که بعنوان دستگاه گرمایش وسرمایش درساختمان می‌باشد. برخی مدل‌ها فضای گرمایش وسرمایش، ازپیش گرم کردن آب استخر یا آبِ خانه، نیازبه آب داغ، وذوب شدن یخ‌ها وراه ماشین رو، همگی دریک وسیله باانواع گزینه‌ها با درنظرگیری کلیهٔ ملاحظات راپوشش می‌دهند. گرما به آخرین حد قابلیت بهره‌وری اش از طریق پخش آب یا جریان هوای هدایت شده انتقال می‌یابد. تقریباً همهٔ انواع پمپ‌های حرارتی برای مصارف مسکونی وتجاری تولید شده‌اند. پمپ‌های حرارتی مایع- به-هوا (آب-به-هوا) وجوددارند که بعنوان جایگزینِ هوای هدایت شده و سیستم‌های تهویهٔ هوای مرکزی کاربرد دارند. همچنین واریانس‌هایی هستند که برای سیستم‌های اسپلیت، سیستم‌های شتاب بالا وسیستم‌های فاقد کانال مورد استفاده می‌باشند. پمپ‌های حرارتی نمی‌توانند به حد میزان زیاد دمای مایع به یک کورهٔ سنتی برسند بنابراین نیازبه میزان بیشتری جریان هوا دارند. هنگام تعمیر اساسی یک اقامتگاه (منزل یاخوابگاه) میزان بهره‌وری کانال موجود ممکن است که نیاز به بزرگ نمایی ویا کاهش صدا ازجریان هوای بالاتر داشته باشد.

پمپ‌های حرارتی مایع-به-آب (آب-به-آب) سیستم‌های هیدرونیکی هستند که ازآب برای حمل وجابجایی گرمایش وسرمایش درساختمان‌ها استفاده می‌کنند. سیستم‌هایی نظیر گرمایش زیرزمینی، رادیاتورهای اِزاره (پاچین)، رادیاتورهای آهنین شکل سنتی، ازیک پمپ حرارتی مایع-به-آب استفاده می‌کنند. این پمپ‌های حرارتی برای گرمایش استخر یا ازپیش گرم کردن آب برای مصارف خانگی بهترند. پمپ‌های حرارتی تنها می‌توانند آب را تا حدود ۵۰درجهٔ سانتی گراد بطور مؤثرگرم کنند درحالی که یک آبگرمکن (یا دیگ بخار) بطورنرمال بین۶۵ تا ۹۰ درجهٔ سانتی گراد هم می‌رسد، رادیاتورها برای این دمای هوای بالا طراحی واستفاده می‌شوند. پمپ‌های حرارتی منبع زمینی خصوصاً با گرمای زیرِزمین سازگاری خوبی دارند وسیستم‌های رادیاتور اِزاره نیز تنها به دمای هوای گرم ۴۰ درجه نیاز دارد تا به خوبی کارکند؛ بنابراین آنها برای پلان‌های باز (بدون دیوار) ایده‌آل می‌باشند. با بکارگیری سطوح وسیع مانند تالار درمقایسه با رادیاتورها، گرما بطوریکنواخت تری انتشار می‌یابد. از لوله کشی زیر زمین سقف رادیاتورهای دیواری می‌توان به منظور سرمایش درآب وهوای گرم وخشک استفاده کرد. پمپ‌هایی حرارتی ای نیز وجود دارند که نقش تولید جریان هوای هدایت شده وآب درحال گردش هم بطورهمزمان وهم بطور جداگانه برعهده دارند. این سیستم‌ها در سطح وسیعی درمورد خانه‌های ترکیبی که هم نیازبه تهویهٔ آب و هم تهویهٔ هوا دارند مورد استفاده قرار می‌گیرند

ذخیره‌سازی گرمای فصلی[ویرایش]

میزان بهره‌وری پمپ‌های حرارتی منبع زمینی تا حد زیادی به بهبود روند ذخیره‌سازی انرژی گرمایی فصلی و انتقال گرمای بینِ فصلی کمک می‌کند. از گرمای گرفته و ذخیره شده دربانک‌های حرارتی درفصل تابستان می‌توان درفصل زمستان استفاده کرد. ازسیستم‌های زمینی-خورشیدی جهت گرم کردن وسرد کردن گلخانه‌ها با استفاده از یک سفرهٔ آب خیز برای ذخیرهٔ گرما استفاده می‌شود، بدین معنی که گلخانه با آب زمین خنک می‌شود. این امر موجب گرم کردن آب درسفرهٔ آب خیز که یک منبع حرارتی برای گرمایش درزمستان است، می‌شود. ترکیبات ذخیرهٔ سردوگرم با پمپ‌های حرارتی با تعدیل آب یا رطوبت قابل ادغام است. این اصول و قواعد درراستای ایجاد گرمایش وسرمایش قابل تجدید درهمه نوع ساختمان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بهره‌وری گرمایشی (قابلیت گرمازایی)[ویرایش]

بهره‌وری گرمایشی خالصِ یک پمپ حرارتی می‌بایست با میزان بهره‌وری ایجاد نیروی الکتریسیته ومیزان انتقال آن که حدود۳۰٪ می‌باشد مد نظرگرفته شود. ازآنجا که پمپ حرارتی از ۳تا ۵ برابر انرژی حرارتی نسبت به انرژی الکتریکی مصرفیِ درجریان است، میزان کل انرژی خروجی خیلی بیشتر از درون داد الکتریکیِ آن است. این منجربه بهره‌وری گرمایشی خالص بالغ بر ۳۰۰٪ درمقایسه با گرمای الکتریکی که بهره‌وری آن ۱۰۰٪ است، خواهد شد. پمپ‌های حرارتی ژئوترمال می‌توانند مصرف انرژی رانیز کاهش دهند. وابستگی قابلیت گرمایشی خالص به تأسیسات زیربنایی الکتریکی مشکلاتی برای مصرف‌کنندگان به همراه دارند وقابل اجرا در نیروی هیدروالکتریکی نیستند؛ بنابراین عملکرد پمپ‌های حرارتی معمولاً بعنوان نسبت گرمایش برون داد یا انتقال گرما به درون داد الکتریکی نشان داده می‌شود. عملکرد سرمایشی معمولاً درواحدهای BTU/HR/WATT بعنوان نسبت کارایی انرژی (EER) نشان داده می‌شود. درحالی که عملکرد گرمایشی معمولاً به واحدهای فاقد اندازه بعنوان ضریب عملکرد (COP) ارائه داده می‌شوند. میزان بهره‌وری عملکرد تحت تأثیر همهٔ اجزاء یک سیستم نصب شده شامل وضعیت خاک، مبادله گر گرمای متصل به زمین، تجهیزات پمپ حرارتی و پراکندگی ساختمان می‌باشد. اما به میزان قابل توجهی با افزایش بین دمای هوای درون داد و دمای هوای برون داد قابل تعیین است.

به منظور مقایسهٔ تجهیزات پمپ‌های حرارتی با یکدیگر، بطور مستقل از دیگر اجزای سیستم، تست‌های استاندارد بکارگرفته می‌شوند. شاخص ARI با درجه‌بندی ۳۳۰ برای پمپ‌های منبع زمینی با سیستم حلقوی بسته درنظرگرفته شده وفرض براین است که دمای آب حلقهٔ دوم ۷۷ درجهٔ فارنهایت (۲۵درجهٔ سانتی گراد) برای تهویهٔ هوا و۳۲درجهٔ فارنهایت (صفردرجهٔ سانتی گراد) برای گرمایش باشد. این دمای هوا برای نصب سیستم‌ها در شمال ایالات متحدهٔ آمریکا مرسوم ورایج است. شاخص ۳۲۵ ARI برای پمپ‌های حرارتی منبع زمینی با سیستم حلقوی بازدرنظر گرفته شده وشامل دو ردیف ازدرجه بندی دمای آب زمینی ۵۰ درجهٔ فانهایت (۱۰درجهٔ سانتی گراد) و۷۰درجهٔ فارنهایت (۲۱درجهٔ سانتی گراد) می‌باشد. هیچ‌کدام ازاین استاندارها نوسانات فصلی را درنظرنگرفته‌اند. ۸۷۰ ARI برای پمپ‌های حرارتی منبع زمینی مبادلهٔ مستقیم درنظر گرفته می‌شوند. استاندارد ISO رتبه‌بندی جدیدی را مطرح می‌کند زیرا دیگربودجه‌ای برای نیروی الکتریسیته درمورد پمپ‌های آبی درنظرگرفته نخواهد شد. کمپرسورهای کارآمد مؤثر، کمپرسورهای با سرعت متغیر و مبادله گرهای حرارتی وسیع تر، همگی به میزان بهره‌وری وتأثیر پمپ حرارتی کمک می‌کنند. پمپ‌های حرارتی منبع زمینی مسکونی دربازار تجاری امروزه دارای شاخص COP از ۲۵/ تا۵/۲ و شاخص EER از۳/ تا ۶/۱ می‌باشند. جهت برخورداری ودست یابی به برچسب ستارهٔ انرژی، پمپ‌های حرارتی می‌بایست مینیموم‌های معینی از شاخصهای COP وEER که بستگی به نوع مبادله گر حرارتی زمین دارند را تأمین کنند. برای سیستم‌های حلقوی بسته ۱–۱۳۲۵۶-ISO گرمایش COP می‌بایست ۳/۳ یا بیشترباشد وبرای سرمایش EER می‌بایست۱/۴ یا بیشتر باشد.

خاک بدون گرمای اضافه شده یا کسرشدهٔ مصنوعی ودرعمق چندمتری یا بیشتر، دردمای هوای نسبتاً پایدار می‌ماند. این دمای هوا مساوی است با میانگین سالیانه دمای هوا در مکان انتخاب شده معمولاً بین ۷ تا۱۲ درجهٔ سانتی گراد (۵۴–۴۵) درجهٔ فارنهایت درعمق ۶متری (۲۰فوت) درشمال ایالات متحدهٔ آمریکا. به این دلیل که این دمای هوا پایدارتر از دمای هوای سراسرفصول می‌باشد، پمپ‌های حرارتی ژئوترمال با بهره‌وری بیشتری در طول دمای هوای بالا نسبت به وضعیت هوا و پمپ‌های حرارتی منبع هوایی عمل می‌کنند. استانداردهای ۲۴۰ و۲۲۰ ARI نسبت بهره‌وری انرژی فصلی(SEER) و فاکتورهای عملکردفصلی گرمایشی (HSPF) به منظوردرنظرگیری تأثیر تغییرات فصلی بر پمپ‌های حرارتی منبع هوایی را تعریف می‌کنند. این اعداد بطورنرمال قابل اجرانیستند و نمی‌بایست با شاخص‌های درجه‌بندی پمپ حرارتی منبع زمینی مقایسه شوند

تأثیرات محیطی[ویرایش]

آژانس حفاظت محیط ایالات متحدهٔ آمریکا (EPA) پمپ‌های حرارتی منبع زمینی را کارآمدترین منبع انرژی ازلحاظ محیطی تمیز وسیستم‌های دردسترس تهویهٔ فضا باهزینهٔ مناسب می‌نامند. پمپ‌های حرارتی باعث کاهش قابل توجه میزان نشت انرژی خصوصاً درمکان‌های مورداستفاده هم برای سرمایش وهم برای گرمایش ونیز در جایی که نیروی الکتریسیته از منابع قابل تجدید تولیدمی شود خواهند شد. ذخیرهٔ الکتریسیته پمپ‌های حرارتی منبع زمینی شامل ترکیباتی با میزان بالای گاز گلخانه‌ای می‌شود؛ بنابراین تأثیر محیطی آنان بستگی به ویژگیهای ذخیرهٔ نیروی الکتریسیته وجایگزین‌های قابل دسترس دارد. کشور الکتریسیته CO۲ ذخیره جی اچ جی نسبت به

شدت انتشارات

گاز طبیعی گرمایش نفتی گرمایش برقی کانادا ۲۲۳ ton/GWh[۳۰][۳۱][۳۲] ۲٫۷ ton/yr 5.3 ton/yr 3.4 ton/yr روسیه ۳۵۱ ton/GWh[۳۰][۳۱] ۱٫۸ ton/yr 4.4 ton/yr 5.4 ton/yr ایالات متحده ۶۷۶ ton/GWh[۳۱] -۰٫۵ ton/yr 2.2 ton/yr 10.3 ton/yr چین ۸۳۹ ton/GWh[۳۰][۳۱] -۱٫۶ ton/yr 1.0 ton/yr 12.8 ton/yr

ذخیره‌های انتشارات جی اچ جیGHG از یک پمپ حرارتی دریک کوره (دستگاه گرمازایی) ی سنتی طبق فرمول زیر قابل محاسبه‌است:

HL: بارگرمایش فصلی؛ GJ/vr ۸۰ برای یک خانهٔ دورباز مدرن درشمال ایالات متحده FI: شدت انتشارات سوخت= kg(CO2)/GJ ۵۰ برای گازطبیعی، ۷۳ برای گرمایش نفتی، ۰ صفر برای ۱۰۰٪ انرژی قابل تجدید نظیر باد، هیدروالکتریک (برقاب)، فتوولتائیک (نیروزای نوری) یا گرمای خورشیدی AFUE: بازده کوره؛ ۹۵٪ برای یک کورهٔ مدرن فشرده (چگالیده) COP: ضریب عملکرد پمپ حرارتی؛ ۲/۳ از لحاظ فصلی تطبیق یافته برای پمپ ی حرارتی درنواحی شمالی ایالات متحده EC: شدت انتشارات الکتریسیته؛ton(CO2)/GWh ۸۰۰–۲۰۰ برطبق ناحیه پمپ‌های حرارتی منبع زمینی همیشه گازهای گلخانه‌ای کمتری نسبت به دستگاه‌های تهویهٔ هوا، کوره‌های نفت وگرمایش الکتریکی تولید می‌کنند، اما کوره‌های گازطبیعی بسته به میزان چگالی گازگلخانه‌ای درذخیرهٔ نیروی الکتریسیته (برق) محلی ارزان ترهستند. درکشورهایی نظیر کانادا و روسیه با میزان کم پخش الکتریسیته درتأسیسات زیربنایی، یک پمپ حرارتی درمنطقهٔ مسکونی ممکن است که ۵ تون دی اکسید کربن درهرسال نسبت به یک کورهٔ نفت، ذخیره کند. اما درشهرهایی مثل پیتزبرگ که به میزان زیادی وابسته به زغال سنگ برای تولید الکتریسیته هستند، پمپ ی حرارتی ممکن است منجربه انتشار دی اکسید کربن به میزان ۱یا۲ تون بیشتر ازکورهٔ نفت طبیعی باشد. مایعی که در حلقه‌های بسته استفاده می‌شود ممکن است طوری طراحی شود که قابل تجزیه وغیرسمی باشد. اما دستگاه خنک کنندهٔ مورد استفاده در پمپ حرارتی درمبادلهٔ مستقیم باحلقه‌ها، کلرودیفلورومتان می‌باشد که مادهٔ تحلیل برندهٔ لایهٔ ازن می‌باشد. لازم است که سیستم‌های حلقوی باز ازطریق تزریق دوبارهٔ آب مصرف شده تعدیل شوند. این ازاتمام سفره‌های آب خیز وآلودگی خاک یا سطح آب با نمک یا دیگر ترکیبات موجود در زیرِ زمین جلوگیری بعمل می‌آورد. قبل از حفاری زیرِ زمین ابتدا می‌بایست به زمین‌شناسی محل پی برد.

اقتصاد و هزینه‌ها[ویرایش]

پمپ‌های حرارتی منبع زمینی هزینه‌های سرمایه‌گذاری زیاد اما عملیاتی کمی در مقایسه با سیستم‌های HVAC دربردارند. سودمندی اقتصادی آنها بستگی به هزینه‌های نسبی سوخت ونیروی الکتریسیته که تاحدود زیادی درطول زمان ودر کل دنیا متغیرند، دارد. گازطبیعی تنها سوخت با هزینه‌های عملیاتی ارزان است وتنها درتعداد کمی از کشورها استثنائاً ارزان هستند و می‌توان گفت که پمپ‌های حرارتی منبع زمینی جدید هزینه‌های عملیاتی پایین‌تری نسبت به دیگر منابع گرمایش سنتی دردنیا دارند. هزینه‌های سرمایه‌گذاری و مدت عمر سیستم اخیراً کمتر مورد مطالعه وپژوهش قرارگرفته‌است. جدیدترین دادهٔ اطلاعاتی ازیک آنالیز در سال۲۰۱۲–۲۰۱۱، پرداخت‌ها در ایالت مریلند میانگین هزینه سیستم‌های مسکونی ۹۰/۱ دلار به ازای هر وات یا حدود ۲۶٬۷۰۰ دلار برای سیستم خانگی است. طبق یک پژوهش قدیمی تر هزینهٔ نصب کلی برای یک سیستم با KW۱۰ (۳تون) ظرفیت حرارتی برای یک منطقهٔ مسکونی روستایی در ایالات متحدهٔ آمریکا با میانگین ۸۰۰۰–۹۰۰۰ دلار در سال ۱۹۹۵ می‌باشد. هزینه‌های سرمایه‌گذاری یا کمک‌های دولتی ممکن است تعدیل شوند. برخی شرکتهای الکتریکی شاخص‌های خاصی را به مشتریانی که یک پمپ حرارتی منبع زمینی جهت سرمایش یا گرمایش ساختمان هایشان نصب کنند پیشنهاد می‌کنند. در مکان‌هایی که دستگاه‌های الکتریکی با رده‌های بزرگتری درطول ماه‌های تابستان دارند و ظرفیت بلا استفده ویا بدردنخور درزمستان، این عامل فروش الکتریکی را افزایش می‌دهد. به دلایل مشابه نیز، دیگر شرکتهای تجهیزاتی شروع به پرداختن به نصب پمپ‌های حرارتی منبع زمینی درمناطق مسکونی برای مشتریانش کرده‌است. آنها سیستم‌ها رابه مشتریان بطور ماهیانه در ازای پرداخت پول اجاره می‌دهند. طول عمرسیستم طولانی‌تر از سیستم‌های گرمایش وسرمایش سنتی است. اطلاعات مفید برطول عمر سیستم دیگر دردسترس نمی‌باشد زیرا این تکنولوژی جدید است، اما خیلی از سیستم‌های اولیه هنوز امروزه پس از ۲۵ تا ۳۰ سال کاربردی هستند. سرمایه‌گذاری بیشتر بالای نفت و گاز قراردادی، گاز پروپان یا سیستم‌های الکتریکی احتمالاً به ذخیرهٔ انرژی در۲ تا۱۰ سال برای سیستم‌های مسکونی در ایالات متحدهٔ آمریکا برمی گردند. درمقایسه با سیستم‌های گاز طبیعی، دورهٔ بازپرداخت نیز می‌تواند طولانی‌تر باشد. دورهٔ بازپرداخت برای سیستم‌های تجاری بزرگتر در ایالات متحدهٔ آمریکا ۱ تا۵ سال حتی درمقایسه باگاز طبیعی می‌باشد. علاوه براین، به این دلیل که پمپ‌های حرارتی زمین‌گرمایی معمولاً کمپرسور بیرونی ندارند، ریسک تخریب نیز کاهش می‌یابد و یا ازبین می‌رود که این بطو بالقوه طول عمر یک سیستم را افزایش می‌دهد. پمپ‌های حرارتی منبع زمینی بعنوان یکی از کارآمدترین و مؤثرترین سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی دربازار تجاری شناخته می‌شوند. آنها معمولاً مؤثرترین راه حل در آب وهوای سخت، علی‌رغم کاهش میزان بهره‌وری حرارتی مربوط به دمای هوای زمین می‌باشند. دولتهایی که انرژی قابل تجدید را ارتقاء می‌بخشند احتمالاً دلایلی را به مشتریانشان (مسکونی) ویا به بازارهای صنعتی ارائه می‌دهند. برای مثال، درایالات متحدهٔ آمریکا این دلایل هم در ایالت و هم درسطح فدرال وحکومتی به مشتریان پیشنهاد شده‌اند. در انگلستان نیز دلایل گرمایشی قابل تجدید انگیزهٔ مالی را به منظور ایجاد گرمای قابل تجدید بدست می‌دهند.

نصب[ویرایش]

بخاطر دانش تکنیکی (فنی) وتجهیزات مورد نیاز جهت طراحی واندازه گیری سیستم بطور صحیح (ونصب لوله اگرکه نیازمندترکیب حرارتی باشد)، نصب یک سیستم (GSHP) به سرویس دهی حرفه‌ای نیاز دارد. چندین نصاب دیدگاه‌های همزمان را از عملکرد سیستم در اشتراکی آنلاین در نصب‌های مسکونی اخیرمنتشرکرده‌اند. انجمن بین‌المللی پمپ حرارتی منبع زمینی (IGSHPA)، سازمان مبادلهٔ ژئوترمال (GEO)، اتحادیهٔ مبادلهٔ کانادایی و انجمن پمپ یپ حرارتی منبع زمینی لیستی را از نصاب‌های واجد شرایط در ایالات متحدهٔ آمریکا، کانادا وانگلستان ارائه می‌دهند.

منابع[ویرایش]

  • ویکی‌پدیای انگلیسی