مهد علیا
| مهدعلیا | |
|---|---|
 مهد علیا |
|
| نام کامل | ملک جهان خانم |
| لقب(ها) | نواب علیه مهدعلیا |
| زادروز | ۱۲۲۰ |
| زادگاه | تهران |
| مرگ | ۶ ربیعالثانی ۱۲۹۰ (۷۰ سالگی) |
| محل مرگ | تهران |
| آرامگاه | آرامگاه محمدشاه در قم |
| همسر | محمد شاه قاجار |
| دودمان | قاجار |
| پدر | محمدقاسم خان قاجار قوانلو |
| مادر | بیگم جان خانم |
| فرزندان | سلطان ملک میرزا سلطان محمود میرزا کشور خانم ناصرالدین شاه قاجار عزت الدوله |
| دین | شیعه |
ملک جهان خانم ملقب به نواب علیه و مهدِ عُلیا (۱۲۲۰ - ۶ ربیعالثانی ۱۲۹۰، تهران) همسر محمد شاه و مادر ناصرالدین شاه قاجار بود[۱].
ملک جهان خانم دختر امیر محمد قاسم خان قاجار قوانلو (ملقب به ظهیرالدوله) و بیگم جان خانم (دختر دوم فتحعلیشاه قاجار) بود. در ۱۶ سالگی او را به عقد پسرداییاش محمدمیرزا که آن زمان ولیعهد بود درآوردند[۱]. او پس از آنکه پسرش شاه شد، مهد علیا لقب گرفت.[۲]
حاصل ازدواج او با محمدشاه، پنج فرزند به نامهای سلطان ملک میرزا، سلطان محمود میرزا، کشور خانم، ناصرالدین میرزا و عزت الدوله بود که سه فرزند نخست در کودکی درگذشتند.[۳] او در ۲۵ سالگی، پسرش ناصرالدین میرزا و در ۳۰ سالگی، دخترش، عزت ملک (ملک نسا خانم) را به دنیا آورد. محمد شاه با اینکه ناصرالدین میرزا را از ۵ سالگی به عنوان جانشین خود معرفی کرده بود چند بار قصد کرد پسر دیگرش عباس میرزا (پسر خدیجه کردستانی که نسبش به شیخهای نقشبندیه میرسید) را ولیعهد کند. در سال ۱۲۶۴ ق که محمدشاه درگذشت، مهد علیا پسرش را که در تبریز بود به تهران فراخواند و خود نیز به کمک هوادارانش و سفارت انگلیس برای 40 روز امور مملکت را به دست گرفت و آرامش شهر را حفظ کرد. او به عنوان ملکه مادر نایب السلطنه شورای سلطنت را تشکیل داد و حاج میرزا آقاسی وزیر محمدشاه را که هوادار عباس میرزا بود، عزل کرد. عباس میرزا و خدیجه کردستانی نیز که از جانب او احساس خطر جانی میکردند با کمک فرهاد میرزا معتمدالدوله به سفارت انگلیس پناه بردند و متحصن شدند.[۱].
مهدعلیا زنی با کفایت بود. او بر ادبیات فارسی و به زبان عربی مسلط بود، با موسیقی و آواز آشنایی داشت و خط ریز و خط درشت مینوشت. به مطالعه دیوان شعرا و کتب تاریخ رغبت فروان داشت و کتابخانه خصوصی او را این دو نوع کتاب تشکیل میداد.[۲]
مهد علیا به ساختن و نوسازی بناها مانند باغ مادر شاه در مرقد شاه عبدالعظیم، مدرسه حکیم باشی (یا مدرسه مهد علیا)، ساختن بارگاه و بقعه زبیده خاتون، تعمیر و اتمام مسجد امیرقاسم خان، پدرش (یا مسجد مادر شاه) توجه داشت.
از مهد علیا چند سجع مُهر با عنوانهای «ملک النساء العالمین»، «عصمة الدنیا و الدین» و … باقی است[۱].
مهد علیا در روزگار پادشاهی پسرش به نفوذ بالایی در کارهای کشور دست یافت.
دختر مهد علیا، ملکزاده خانم ملقب به عزتالدوله با وجود ناخرسندی مهد علیا در ۱۳ سالگی در روز جمعه ۲۲ ربیعالاول از سال ۱۲۶۵ ق.[۴] به همسری امیر کبیر درآمد و کینه او نسبت به امیرکبیر بیشتر شد.
او در جناح مخالف امیرکبیر تمام کوشش خود را برای مبارزه با اصلاحات وی و براندازیاش صرف کرد.
سرانجام امیر کبیر با دخالت او در سال ۱۲۶۸ در حمام فین کاشان به قتل رسید. پس از مرگ امیرکبیر، موجب صدراعظم شدن میرزا آقا خان نوری اعتمادالدوله شد و دخترش عزت ملک خانم را که سیاهپوش امیرکبیر بود به اجبار به عقد میرزا کاظم خان پسر آقاخان نوری درآورد[۱].
برخی منابع اورا زنی منحط از لحاظ اخلاقی و روابط خصوصی میدانند.[۵]
حتی میرزا تقی خان امیر کبیر نیز در هنگام آخرین ملاقات با وی او را روسپی خواندهاست.[۶]
او در سن ۷۰ سالگی در ۶ ربیعالثانی ۱۲۹۰ ق. ، هنگامی که ناصرالدین شاه به سفر اروپا رفته بود در تهران درگذشت و در آرامگاه محمدشاه در قم دفن شد[۱].
[ویرایش] تاریخچه استفاده نام مهد علیا در ایران
البته اسم و لقب مهد علیا سابقه ای طولانی تر از عهد قاجار دارد و در دوران صفویه و قبل از صفویه نیز متداول بوده است یکی از همسران شاه عباس مهد علیا دختر عمویش بود ،همچنین سلطان محمد خدابنده همسری به نام مهد علیا داشت . به اسامی و القاب مهد علیا (سلجوق شاه خاتون )همسر حسن پادشاه و مادر سلطان خلیل واغرولو محمد و همچنین مهد علیا ( گوهر شاد بیگم یا گوهر شاد آغا )بر میخوریم و همانطور که گفته شد این خود نشانگر آن است که این لقب پیش از سلسله صفویه نیز رایج بوده و در سلسله قاجار نیز رسم بر این شد که مادر شاه را مهد علیا بنامند در نتیجه مادر محمد شاه قاجار یعنی همسر عباس میرزا نایب السلطنه و مادران سایر شاهان بعدی قاجار لقب مهد علیا گرفتند.[۷]
[ویرایش] پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ فرخزاد ص.۸۰۱
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ معیری، دوستعلی. ص۲۳۳
- ↑ Children of Mohammad Shah Qajar
- ↑ د. صادقی، زنان نامدار در دوران قاجار وبگاه آشنا
- ↑ هزار فامیل. علی شعبانی. انتشارات بوعلی. ۱۳۶۶
- ↑ دست پنهان انگلیس در ایران. خان ملک ساسانی
- ↑ زنان نامدار تاریخ ایران مهد علیا مادر ناصرالدین شاه نگارش و تالیف فریبرز بختیاری اصل انتشارات زوار تهران 1375
[ویرایش] منابع
- فریدون آدمیت، امیر کبیر و ایران، برگ ۶۶۷.
- فرخزاد، پوران. کارنمای زنان کارای ایران (از دیروز تا امروز). تهران: نشر قطره، ۱۳۸۱. ISBN 964-341-116-8.
- معیری، دوستعلی. رجال عصر ناصری. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۱.
- پناهی سمنانی، محمد احمد: امیر کبیر تجلی افتخارات ملی، چاپ اول، پانویس، برگ ۸۳.
- صادقی، د.. «زنان نامدار در دوران قاجار». وبگاه پیام آشنا. بازبینیشده در ۳ مرداد ۱۳۸۷.
|
|||||||||||
 |
این یک نوشتار خُرد پیرامون تاریخ است. با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |
