فلوئوروسکوپی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از فلوئوروسکپی)
پرش به: ناوبری، جستجو
یک سیستم فلوروسکوپی متعارف

فلوئوروسکوپی یا فلوروسکوپی (به انگلیسی: Fluoroscopy) یک روش تصویربرداریست که در علوم تشخیصی رادیولوژی و فیزیک پزشکی کاربرد فراوانی دارد.[۱]

یک فلوئوروسکوپ متشکل از یک مولد اشعه ایکس با جریان مولد بین ۱ تا ۵ میلی آمپر (و حتی کمتر) است که پرتوهای آن توسط نوعی گیرنده بنام دستگاه تقویت تصویر[پانویس ۱] دریافت و تقویت می‌شود. این دستگاه پرتوهای ایکس عبوری از درون بدن بیمار را بصورت زنده[پانویس ۲] آشکارسازی می‌کند و سپس سیگنال‌های دریافت شده بتوسط یک سیستم تلویزیونی مدار بسته مشاهده و ضبط می‌گردند.[۲]

تکنیکهای فلوئوروسکوپی هنگامی مفید هستند که لازمست حرکتی مانند جابجایی مواد در مجرای گوارشی پس از بلعیدن مواد کنتراست زا (مثل باریم) مطالعه شود. در این روش به جای فیلم از صفحات شیشه‌ای فلورسانس قابل رؤیت استفاده می‌شود که باعث مرئی کردن تصویر در هنگام تشعشع رادیوگرافی می‌شود.

بدلیل توالی پرتوهای ایکس و خطرات احتمالی توام با آن در فلوروسکپی از دوزهای پایین استفاده می‌شود که در نتیجه منجر به بروز نوفه[پانویس ۳] نسبتاً زیادی می‌شود.

پیشینه[ویرایش]

رادیولوژیست در روزگاران قدیم مستقیماً به داخل پرتو نگاه میکرد.

در فلوئوروسکوپهای قدیمی رادیولوژیست تصویر فلورسانس تولید شده را در روی یک صفحه در طرف مقابل لامپ اشعه ایکس مستقیماً مشاهده می‌نمود. برای این کار، استفاده از یک اتاق تاریک و تطابق دید رادیولوژیست با تاریکی ضروری بود، زیرا روشنایی تصویر جهت رؤیت آن در روز کفایت نمی‌کرد.

در فلوئوروسکوپهای امروزی، از لامپ تقویت کننده تصویر و یا سیستم آرایه تخطی (فلت پانل)[پانویس ۴] استفاده می‌شود. در تقویت کننده‌های تصویر، صفحه ورودی لامپ، ابتدا اشعه ایکس را تبدیل به نور مرئی و سپس بلافاصله توسط لایه فتوکاتد تبدیل به الکترون می‌کند. یک باریکه الکترونی می‌تواند توسط اختلاف پتانسیل ایجاد شده در دو سر لامپ به سمت صفحه خروجی شتاب گیرد. صفحه خروجی در آخر از جنس فلوئورسانس است تا تصویر نورانی شدیدی را ایجاد کند.

سیستم های فلوروسکوپی مدرن از تقویت کننده های تصویر کوپل شده به سیستم های تلویزیونی حلقه بسته استفاده می کنند.فلوروسکوپی با تقویت تصویر در سال های اخیر شاهد پیشرفت های تکنولوژیکی بسیاری بوده است.سایز تقویت کننده تصویر(Image Intensifier) ازقطرهای اولیه 15 سانتیمتری به سیستم های 40 سانتیمتری رسیده است.

طریقه کار[ویرایش]

نوشتار اصلی: دستگاه تقویت تصویر

فلوروسکوپی و آنژیوگرافی کاربردهای خاصی از تصویربرداری با اشعه ایکس می‌باشند، که در آن صفحه نمایش فلورسنت و یک تیوب یا لوله تشدید کنندهٔ تصویر، به یک سیستم تلویزیون مدار بسته متصل می‌شود. سیستمهای جدیدتر از آشکارسازهای فلت پانل استفاده میکنند. این مجموعه امکان تصویر برداری طی یک زمان واقعی از ساختارهای در حال حرکت را فراهم می‌سازد و درعین حال می‌تواند با تقویت یک ماده حاجب یا واسطه نیز همراه گردد. تصاویر اشعه ایکس می‌توانند برای بررسی بر روی یک فیلم هم ثبت گردند. اما موقعی که مشاهده حرکت یک شی مثلاً مشاهده حرکت ماده حاجب در مسیر گوارشی مورد نظر است می‌توان مستقیماً تصویر را بر روی یک صفحه مونیتور بطور زنده مشاهده نمود.[۳]

مشکل اصلی در فلوئوروسکوپی معمولی آن است که سیگنال تصاویر ایجاد شده بر روی صفحه فلورسنت بسیار ضعیف بوده و کیفیت این تصاویر در مقایسه با کیفیت تصاویر رادیوگرافی بسیارکمتر است. برای رفع این نقیصه و تقویت سیگنال نوری٫ در دستگاههای فلورسکوپی متعارف از یک لامپ تشدید کننده تصویر استفاده می‌شود. سیستمهای فلت پانل این روزها طرفداران زیادتری به خود جذب کرده اما در عوض گران ترند ولی دارای آرتیفکت های کمتری هستند.

از فلوئوروسکوپ بصورت پالسی هم استفاده می‌شود همانند تصویربرداری‌های قلبی[پانویس ۵].

مدهای عملکرد فلوئوروسکپی[ویرایش]

با استفاده از دستگاه‌های فلوئوروسکپی، ممکن است در سه حالت زیر، با توجه به نیاز، به تصویربرداری بپردازیم[۴]:

  • فلوئوروسکپی پیوسته[پانویس ۶]: بدون اینکه به قطع اشعه X بپردازیم، تصاویر برخط و زنده مشاهده می¬شود. این مد کاری فلروسکوپی از امنیت بسیار پایین برخوردار خواهد بود.
  • فلوئوروسکپی تک-پالس کوتاه[پانویس ۷]: در این حالت فلروسکوپی همان رادیوگرافی و تک تصویر خواهد بود. به همین دلیل در این حالت از دز تشعشع بالاتر نیز می‌توان استفاده کرد.
  • فلروسکوپی پالس با نرخ فریم متغیر[پانویس ۸]: در این حالت تصویربرداری به صورت پالسی خواهد بود یعنی در هر ثانیه چندین بار تشعشع قطع و وصل خواهد شد. به تعداد تصاویر گرفته شده در هر ثانیه، فریم گفته می‌شود که مشخص کننده رزولوشن زمانی تصاویر خواهد بود. یکی از محدود کننده‌های حداکثر فریم گرفته شده در هر ثانیه، مدت زمانی است که تیوب نیاز دارد تا روشن شده و تشعشع کند و دوباره خاموش شود. رزولوشن زمانی بسته به کاربرد و نیاز پزشک از ۷.۵ فریم تا ۳۵ فریم می‌تواند متغیر باشد. مهمترین کاربردهای فلروسکوپی در استفاده از آن در مد کاری پالس با نرخ فریم متغیر خواهد بود. زیرا علاوه بر اینکه پیوسته نیست می‌تواند تغییرات زمانی را نیز به خوبی نشان دهد.

وجوب ماده حاجب[ویرایش]

یک سیستم C-arm

در فلوئوروسکپی معمولی برای مشاهده مسیر گوارشی٫ یک ماده حاجب غیر سمی مانند سولفات باریم٫ بسته به این که چه بخشی از مسیر گوارشی مورد آزمون قرار گیرد٫ توسط بیمار بلعیده شده و یا تنقیه می‌شود. بیماریهای معمول در سیستم گوارشی مانند زخم ٫تومورو ٫انسداد توسط فلورسکوپی قابل تشخیص است.[۵]

مواد حاجب عواملی هستند که اغلب از طریق بلعیده شدن یا تزریق به بدن بیمار مورد استفاده قرار می‌گیرند و به تعیین آناتومی و عملکرد عروق خونی، سیستم تناسلی ادراری و دستگاه گوارش کمک می‌کنند. دو نمونه ماده حاجب یا رادیوکنتراست[پانویس ۹] که در حال حاضر مورد استفاده واقع می‌شوند، عبارتند از باریم (به صورت سولفات باریم[پانویس ۱۰]) که ممکن است از راه خوراکی یا مقعدی برای ارزیابی دستگاه گوارش داده شود، و دیگری ید، در اشکال گوناگون اختصاصی، که ممکن است از طریق دهان، مقعد، یا تزریق داخل شریانی یا داخل وریدی به بیمار داده شود. این مواد حاجب، اشعه ایکس را به شدت جذب و یا پخش (پراکنده) می‌کنند، و ضمن تصویر برداری در زمان واقعی اجازه می‌دهد تا تظاهرات فرایندهای دینامیک(پویا)، مانند حرکات دودی در دستگاه گوارش و یا جریان خون در شریان‌ها و وریدها، ثبت گردند. کنتراست ید نیز ممکن است در نواحی غیر طبیعی، بیشتر یا کمتر از حد نرمال و عادی بافت، غلظت یا تمرکز پیدا کند و بدین ترتیب ایجاد اختلالات (تومورها، کیست‌ها، التهاب)را، بیشتر آشکار سازد. علاوه بر این، هوا نیز در شرایط خاص می‌تواند به عنوان ماده حاجب یا عامل کنتراست برای دستگاه گوارش مورد استفاده قرار گیرد، همچنین دی اکسید کربن نیز، گاهی اوقات می‌تواند به عنوان یک ماده حاجب در سیستم وریدی استفاده شود، که در این موارد، عامل کنتراست موجب تخفیف اشعه ایکس و تابش کمتر آن نسبت به بافت‌های اطراف می‌گردد.

کاربردهای فلوئوروسکپی[ویرایش]

Normal barium swallow animation.gif
  • جراحی‌های ارتوپدی
تصاویر فلروسکوپی از مجموعه‌ای از تصاویر پشت سر هم تصاویر رادیوگرافی بدست آمده است و چون کاربرد اصلی رادیوگرافی تصویربرداری از استخوان هاست، استفاده از فلروسکوپی در کاربردهای ارتوپدی جایگاه خود را پیدا کرده است. به خصوص در جراحی¬ها که نیاز است که شکستگی استخوان¬ها و تغییرات آن همزمان مشاهده شود.
در هنگام وارد کردن کاتتر دنبال کردن محل آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار خواهد بود. به همین علت از فلروسکوپی در آنژیوگرافی استفاده می‌شود.
  • باریوم
باریوم به عنوان ماده کانتراست به بیمار خورانده می¬شود با این کار سبب می¬شود که در تصویربرداری اشعه ایکس، دستگاه گوارش از دیگر اعضای داخلی متمایز شود. بدین ترتیب می¬توان حرکات، محل قرار گیری و شکل روده را مورد ارزیابی قرار داد. از این روش در تشخیص تومور نیز بکار گرفته می‌شود.
  • مطالعه جریان‌های خون
دو تصویر گرفته شده در دو زمان را اگر از هم کم کنیم تنها جزئیاتی از تصاویر که در این فاصله زمانی تغییر یافته باقی می‌ماند. با استفاده از این روش پردازشی تصاویر دیجیتالی مشاهده جزئیاتی همچون رگ‌ها و جریان‌های درون آن ممکن خواهد شد.
با استفاده از همین تکنیک و اهمیت رادیولوژی در تصویربرداری از استخوان، از فلروسکوپی در کاربردهای دیگری همچون پیوند اعضا و تزریق درون زانو و مفاصل نیز استفاده می‌شود.

ایمنی در فلوئوروسکپی[ویرایش]

در فلوروسکوپی بیمار پیوسته در معرض اشعه ایکس بوده و دوز اشعه‌ای که دریافت می‌کند می‌تواند بسیار زیاد باشد. این نکته‌ای است که باید در فلورسکوپی مورد توجه قرار گیرد. تمام خطراتی که در رادیوگرافی وجود دارد در فلروسکوپی با شدت بیشتر وجود دارد، زیرا تشعشع رسیده به مریض با پیوسته بودن بالاتر خواهد شد. در رادیوگرافی و فلروسکوپی دو خطر عمده بیمار و پرسنل را تهدید می‌کند:

  • خطرات لحظه‌ای همچون سوختگی ناشی از تشعشع، که همان لحظه فرد را دچار مشکل می‌کند.[پانویس ۱۲]
  • پیامدهای آینده همچون سرطان، تغییر در ساختار ژن-ها و اثر روی جنین که در آینده گریبان گیر بیمار خواهد شد.[پانویس ۱۳]

اما منفعت‌ها را نیز باید در نظر گرفت که نیاز تشخیصی و درمانی بیمار در تصویرگری برای پزشک ایجاد می‌کند. لذا ترازویی بوجود می آید که در یک کفه خطرات و در کفهٔ دیگر منفعت‌های تصویرگری وجود دارد و پزشک وظیفه دارد که بین این دو سبک سنگین کرده و این روش تصویرگری را تجویز کند.

به همین دلیل تمام روش‌های ایمنی که برای فلروسکوپی ذکر خواهد شد با یک اصل کلی "تا آنجا که در کاربرد تصویر ایجاد مشکل نکند" محدود خواهد شد.

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. Image Intensifier
  2. real-time
  3. quantum mottle
  4. Flat Panel
  5. Cardiac Cine
  6. Continuous mode
  7. Snapshot or image mode
  8. Pulsed mode
  9. Radiocontrast
  10. BaSO4
  11. Catheter
  12. Deterministic
  13. Stochastic

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. فیزیک پزشکی. مدیر تألیف: دکتر محمد علی عقابیان
  2. فنون تخصصی: رادیولوژی، سی تی اسکن، ام آر آی، و پزشکی هسته‌ای. فضل اله تورچیان. انتشارات نور دانش. ۱۳۸۲
  3. فیزیک رادیولوژی تشخیصی کریستینسن. ترجمه دکتر بهمن محتشمی. مرکز پخش اشارت. ص۳۱۲.
  4. barret, h (1990). radiological imaging. new york: Academic Press. 
  5. mansour,vafa dost (1994). [/0091679X principles of radiological imaging] Check |url= scheme (help). tehran: Academic Press. ISBN 964-463-144-5 Check |isbn= value (help). 

پیوند به بیرون[ویرایش]