محمدولی اسدی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
محمدولی اسدی
شهردار مشهد (فرماندار مشهد)
(سرپرست)
مشغول به کار
دی ۱۳۲۹ – فروردین ۱۳۳۰
در زمانِ رضا شاه پهلوی
پس از اسدالله قهرمان
پیش از عبدالوهاب اقبال
نیابت تولیت آستان قدس رضوی
مشغول به کار
۱۳۰۴ – ۱۳۱۴
در زمانِ رضا شاه پهلوی
پیش از فتح‌الله پاکروان
اطلاعات شخص
زاده محمد ولی خان اسدی
۱۲۷۵ خورشیدی
بیرجند،
درگذشت ۲۹ آذر ۱۳۱۴
مشهد ، (تیرباران)
ملیت  ایران
اقامتگاه مقبره اختصاصی در جوار حرم امام رضا
شغل سیاستمدار
مذهب اسلام
لقب(ها) مصباح السلطنه
والدین: میرزا علی اکبر بیرجندی (اسدی)

محمدولی اسدی (مصباح دیوان - مصباح‌السلطنه)، نایب التولیه آستان قدس رضوی در دوره رضاشاه بود. با طرح کشف حجاب و لباس متحدالشکل برای مردان و بخصوص اجباری شدن کلاه پهلوی، با این طرح به مخالفت پرداخت. پس از واقعه مسجد گوهرشاد مشهد (۱۳۱۴) به همراه گروه دیگری از روحانیون و مدرسین حوزه علمیه مشهد دستگیر و پس از یک محاکمه سریع در یک دادگاه نظامی، تیرباران شد. محمدعلی فروغی در دومین دوره نخست وزیری خود به دلیل حمایت از او مغضوب و خانه نشین شد.[۱]

تحصیلات اولیه[ویرایش]

محمدولی اسدی در سال ۱۲۵۷ شمسی در بیرجند متولد شد. پدرش مرحوم حاج علی‌اکبر از خرده مالکین بیرجند بود. محمدولی تحصیلات خود را در مکتبخانه آغاز کرد و چند سالی به آموختن دروس متداول آن روز پرداخت. در تعلیم حسن خط و نامه‌نگاری تلاش زیادی به عمل آورد. وی چند سالی هم در مدرسه ای که محمد اسمعیل خان (شوکت‌الملک اول) برای برادر و برادرزادگان خویش دائر نموده بود، درس خواند[۲].

در خدمت شوکت‌الملک دوم[ویرایش]

در سال ۱۳۲۲ هجری قمری محمداسمعیل خان درگذشت و طبق فرمان مظفرالدین شاه لقب شوکت‌الملک و حکومت سیستان و قائنات به محمدابراهیم خان، پسرش، تفویض گردید. شوکت‌الملک دوم در روزهای اول حکمرانی خود محمدولی خان را با لقب مصباح دیوان به سمت منشی و محرر خود انتخاب کرد و تدریجاً وی را در تمام امور مداخله داد. محمدولی خان چندی مستوفی و زمانی هم نایب‌الحکومه قائنات بود و سرانجام مشاور سیاسی و قائم مقام شوکت‌الملک شد. امیر شوکت‌الملک در یکی از سفرهای خود به تهران لقب مصباح‌السلطنه را برای محمدولی خان مصباح دیوان از احمدشاه گرفت[۲].

نماینده مجلس شورای ملی[ویرایش]

با نظر امیر شوکت‌الملک محمدولی خان اسدی نماینده سیستان در دوره چهارم مجلس شورای ملی شد. اسدی پس از ورود به تهران در تجریش خانه‌ای خرید، که بعداً مرکز تجمع سیاستمداران و نمایندگان مجلس، به خصوص طرفداران سردار سپه بود. اسدی در ادوار پنجم و ششم نیز از سیستان نماینده شد[۳].

تولیت آستان قدس[ویرایش]

پس از به سلطنت رسیدن رضاشاه، اسدی به نیابت تولیت آستان قدس رضوی رسید و جانشین سیدمرتضی قلیخان نائینی شد. در ارجاع این سمت تیمورتاش و تدیّن سهمی بسزا داشتند. اسدی عنوان تولیت را مخصوص شاه می‌دانست این بود که عنوان خود را نیابت تولیت عظمی قرار داد. نظامنامه آستان قدس در همین زمان و به دستور رضاشاه نوشته شد. اهم کارهای برجسته اسدی در خراسان عبارتند از: تبدیل دارالشفا به یک مریضخانه بزرگ (بیمارستان امام رضا)، انتقال آب گناباد به مشهد، احداث یک کارخانه بزرگ برق که هزینه بیمارستان از آبونمان آن تأمین می‌شد[۴]. ایجاد مجموعه کوهسنگی و خیابان کوهسنگی (اسدی سابق)، احداث نخستین دبیرستان‌های شهر مشهد (فردوسی و شاه رضا)، خیابان تهران و خیابان طبرسی و دیگر اقدامات و اصلاحات اداری و عمرانی در آستان قدس.

موضوع تعویض کلاه[ویرایش]

پس از آنکه موضوع تعویض کلاه و استعمال کلاه اروپائی پیش آمد، اسدی و کارمندان آستانه به بهانه آنکه به حرم مطهر رفت و آمد دارند و مورد حمله عوام قرار خواهند گرفت، کلاه جدید را بر سر نگذاشتند. پاکروان، استاندار، این نکته را به تهران منعکس ساخت. لاجرم اسدی و اعضای آستانه مجبور شدند تمکین کرده و عکسی هم دستجمعی با کلاه شاپو گرفته به دفتر مخصوص فرستاند. این موضوع ماند تا قضیه مسجد گوهرشاد پیش آمد[۵].

واقعه گوهرشاد، دستگیری و اعدام[ویرایش]

روز پنجشنبه ۱۹ تیرماه ۱۳۱۴ که مردم در اعتراض به موضوع تعویض کلاه در مساجد و صحن اجتماع می‌کردند، اسدی مشهد را ترک کرده به فریمان رفت. روز جمعه به مشهد بازگشته و در روز شنبه که قتل و عام گوهرشاد شروع شد، اسدی همراه استاندار و فرمانده لشکر بود. مع‌الوصف چند روز پس از واقعه، اسدی از نیابت تولیت عزل شد. اسدی پس از عزل مدتی در بستر بیماری بود و سرانجام روز سوم آذرماه بازداشت شد. چند روز بعد فروغی نیز از نخست وزیری برکنار شد و تحت مراقبت پلیس سیاسی قرار گرفت. هیأتی از تهران جهت رسیدگی به وضعیت و محاکمه و مجازات اسدی به مشهد رفت. رئیس این هیأت، سرتیپ عباس البرز و بازجو سرهنگ آقاخان خلعتبری بود.اسدی سرانجام در روز ۲۹ آذر ۱۳۱۴ در مشهد تیرباران شد و پیکر وی در گورستان عمومی به خاک سپرده شد[۶]. پس از اعدام اسدی خانواده وی تبعید و اموالشان تصاحب گردید.

اعاده حیثیت[ویرایش]

پس از شهریور ۱۳۲۰ و روی کار آمدن محمدرضا پهلوی، فرزندان اسدی بی گناهی پدر خود را با تشکیل دادگاه مجدد ثابت کردند و جسد پدر خود را از گورستان عمومی به مقبره اختصاصی واقع در جوار حرم امام رضا انتقال دادند. پس از آن فرزندان اسدی مورد التفات محمدرضا شاه قرار گرفتند.

پانویس[ویرایش]

  1. محمود طلوعی ۸-۱۲۷
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ عاقلی ۳۴۴
  3. عاقلی ۳۴۵
  4. عاقلی ۳۴۷
  5. عاقلی ۳۵۵
  6. عاقلی ۳۷۲

منابع[ویرایش]

  • محمود طلوعی. «مقدمات انقلاب». در داستان انقلاب. تهران: نشر علم، ۱۳۷۰. شابک ‎۹۶۴-۴۰۵-۱۹۸-x. 
  • دکتر باقر عاقلی. رضاشاه و قشون متحدالشکل. تهران: نشر نامک، ۱۳۸۶. شابک ‎۹۶۴-۶۸۹۵-۰۵-۰. 

دیگر منابع:

  • باقر عاقلی، ذکاء الملک فروغی و شهریور ۱۳۲۰
  • محمدحسین آیتی، بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان.
  • مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، ج۴.
  • احمد ماهوان، تاریخ مشهد الرضا.