زیاران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۶°۰۷′۲۷″ شمالی ۵۰°۳۱′۵۰″ شرقی / ۳۶.۱۲۴۱۸۸۸۸۸۸۸۸۹° شمالی ۵۰.۵۳۰۴۸۸۸۸۸۸۸۸۹° شرقی / 36.1241888888889; 50.5304888888889[۱]

زیاران
تصویری از زیاران
تصویری از زیاران
اطلاعات کلی
کشور  ایران
استان قزوین
شهرستان آبیک
بخش بخش مرکزی
دهستان زیاران
نام‌های قدیمی «چشمه چنار» و «دوتپه»
مردم
جمعیت ۷۰۰۰ نفر
جغرافیای طبیعی
مساحت قسمت مسکونی 250 هکتار فروردین 94
ارتفاع از سطح دریا ۱۶۰۰ متر

زیاران روستایی با ۷۰۰۰ نفر جمعیت از توابع بخش مرکزی شهرستان آبیک در استان قزوین ایران است. ارتفاع زیاران از سطح دریا ۱۶۰۰ متر است و در عرض جغرافیایی ۳۶ درجه و ۷ دقیقه و طول جغرافیایی ۵۰ درجه و ۳۲ دقیقه قرار گرفته‌ است. زیاران مرکز دهستان فشگلدره است. از قدیم‌الایام یکی از مراسم‌های پرشوری که همه ساله در زیاران برپا می‌شده شبیه‌خوانی می‌باشد که از شهرت فراوانی برخوردار است.

وجه تسمیه[ویرایش]

نوشتار اصلی: زیاران

در مورد وجه تسمیه زیاران مدرک یقینی به دست نیامد اما چنانچه در نزهةالقلوب آمده فشگلدره روزگاری جزو سرزمین دیلم و طبرستان بوده و در محدوده مرزی آن سرزمین واقع گردیده بود. با توجه به این نکته که روزگاری آل زیار بر منطقه دیلم و طبرستان تا محدوده این دهستان حکمرانی داشتند، می‌توان به این نتیجه و احتمال قوی رسید که زیاران از آل زیار مشتق شده باشد.
بنا به نقلی زیاران را در گذشته چشمه چنار و دوتپه نیز می‌گفتند و در شمال روستای خزین آباد روی تپه‌ای کاروانسرایی بوده که با توجه به فاصله قابل ملاحظه آن با زیاران، به نام کاروانسرای زیاران معروف بوده‌ است.[۲]

زیاران در گذشته به صورت قلعه بوده و تمام آبادی در محدوده همان قلعه واقع شده بود. انتهای جنوبی قلعه درست به دیوار جنوبی امامزاده ختم می‌گشت. برجی گلی از دیوار قلعه تا سال ۱۳۷۱ در میان دیوار امامزاده مشهود بود که به علت تعمیر دیوارهای امامزاده، آخرین اثر آن قلعه هم از بین رفت. محلی باز در شمال قبرستان قدیمی روستا می‌باشد که هنوز به قالای دَمْ (به فارسی: جلوی قلعه) معروف است.[۳]

مردم‌شناسی[ویرایش]

زبان[ویرایش]

نوشتار اصلی: تاتی

زبان مردم زیاران تاتی، یکی از کهن‌ترین و اصیل‌ترین گویش‌های ایران‌زمین است، گویشی که بیشتر در تاکستان قزوین و منطقه الموت قزوین کاربرد دارد.[۴][۵]

نمونه فعل‌های تاتی زیاران
نشانه‌های آوایی:
a اَ / â آ / e اِ / i ای / o اُ / u او / b ب / p پ / t ت / s ث، س، ص / j ج / č چ / h ح، ه / x خ / d د / z ذ، ز، ظ، ض / r ر / ž ژ / š ش / q غ، ق / f ف / k ک / g گ / L ل / m م / n ن / v و / y ی

  • خواباندن / boxosânden بخساندن
  • قطع کردن / bosânden بوساندن
  • باد دادن خرمن، افشاندن خرمن / vošânden ووشاندن
  • پاره کردن، دریدن / vezarânden وزراندن
  • شیر دادن به بچه حیوانات / beččoânden بچوآندن
  • شستن / bušurden بوشوردن
  • زیر دندان خرد کردن / bikirijesten بیکیریجستن
  • ساییدن، آسیاب کردن / bessoesten بسوئستن
  • قطع شدن، جدا شدن / bosesten بوسستن
  • رسیدن / beresesten برسستن
  • برگشتن / vegaresten وگرستن
  • فشردن / hâšqâlesten هاشقالستن
  • تراشیدن / betâšesten بتاشستن
  • دوشیدن / budušesten بودوشستن
  • با دست زیرورو کردن چیزی / veškalesten وشکلستن
  • خاموش کردن / dugušten دوگوشتن
  • اجازه دادن، امکان دادن / biyašten بیشتن
  • نشستن / benešten بنشتن
  • لیسیدن / velešten ولشتن
  • در جلوی خود نگه داشتن / pišgiten پیش‌گیتن
  • گرفتن / bigiten بیگیتن
  • برداشتن / vigiten ویگیتن
  • دوختن / buduten بودوتن
  • پاشیدن / depâten دپاتن
  • گذاشتن (روی زمین) / harengaten هرنگتن
  • از بین بردن، برانداختن / varengaten ورنگتن
  • خرد کردن، ریز کردن / benjaten بنجتن
  • لگد کردن / dommoten دمتن
  • افتادن / bekaten بکتن، jirkaten جیرکتن
  • خوابیدن / boxoten بختن
  • عقب افتادن / peykaten پی‌‌کتن
  • جلو افتادن / piškaten پیش‌کتن
  • بالا رفتن / jarâman جرامن
  • پایین آمدن / jirâman جیرامن
  • رها کردن / saradâyen سرداین
  • نهادن / hanâyen هناین

مکان‌های دیدنی[ویرایش]

حمام قدیمی و تاریخی روستای زیاران قریب به ۲۰۰ سال قدمت دارد و یکی از آثار تاریخی این روستا است. گفته می‌شود حمام تاریخی زیاران از سوی خواهر فتحعلی شاه ساخته شده است.[۶] درخت چنار کهنسال زنده و پر از برگ‌های سبز و نارنجی با ۲.۵ متر قطر و ۴۷۰ سال قدمت در جوار این حمام بر زیبایی این روستا افزوده است. سد زیاران نیز در جنوب روستای زیاران واقع شده‌ و دسترسی به منطقه توریستی طالقان تنها از طریق زیاران امکان‌پذیر است.[۷]

رودخانه‌ها[ویرایش]

در دو سوی غرب و شرق روستا دو رودخانه می‌گذرد که اکثر باغستان‌های روستا در کناره‌های آن واقع‌اند. رودخانه شاهرود که از رود طالقان منشعب می‌گردد و توسط تونلی به این سوی کوه‌ها می‌آید، از جنوب روستا گذشته و باغستان‌های اطراف را مشروب می‌سازد. این رودخانه پیلَّه رُخانَه (به فارسی: رودخانه بزرگ) خوانده می‌شود. سد انحرافی زیاران نیز در مسیر همین رود، در جنوب روستا ساخته شده است. دو رود شرقی و غربی روستا نیز در جنوب آن به همین رود می‌پیوندند.[۸]

آب و هوا[ویرایش]

زیاران از نظر آب و هوا جزو مناطق کوهپایه‌ای به حساب می‌آید که دارای آب و هوایی سرد تا معتدل می‌باشد.[۹] زیاران از هر چهار طرف محصور در باغ‌ها و رودهای فصلی و دائمی است.

محصولات[ویرایش]

از جمله محصولات زیاران انگور است. محصولات دیگر همچون سیب، گردو، آلوزرد، گوجه سبز، گیلاس و ... تولید می‌شود.[۱۰] لازم به ذکر است شغل عمده مردم روستای زیاران کشاورزی است که یکی از مهم‌ترین راه‌های درآمدزایی برای ساکنان زیاران است.[۱۱]

زیاران و آستان قدس رضوی[ویرایش]

شاید بزرگ‌ترین مشکل مردم زیاران درگیری با آستان قدس رضوی باشد. اراضی روستا بالغ بر ۱۸۰۰۰ هكتار است. در اراضی زیاران هم صیفی‌ كاری می‌شود، هم محصولات باغی به عمل می‌آید و هم تولید غلات انجام می‌گیرد. سال‌هاست كه تولیت آستان قدس رضوی كل اراضی زیاران را موقوفه اعلام كرده و به شكل‌های مختلف از اهالی روستا اجاره می‌گیرد. مساله امروز و دیروز نیست. ریشه دعوا به سال ۱۳۱۶ برمی‌گردد. در آن تاریخ اهالی زیاران برای تهیه اسناد اراضی خود به اداره ثبت مراجعه می‌كنند و ناگهان متوجه می‌شوند كه كل این ۱۸۰۰۰ هكتار از سال ۱۳۱۰ به صورت وقف در اختیار آستان قدس رضوی قرار گرفته است. آستان قدس رضوی روستائیان را از مالكیت بر زمین خودشان محروم كرد، و در واقع زندگی و كار آنان را تحت كنترل گرفت. در دوره حكومت محمدرضا شاه، آستان قدس حدود ۳۰۰۰ هكتار از اراضی زیاران را به نهادها و شركت‌های مختلف واگذار كرد. بخشی از زمین‌ها را برای ساختن پادگان آبیك به ارتش سپرد. بخشی را به شركت گوشت زیاران داد كه كشتارگاه درست كنند. بخش‌های دیگری را هم در اختیار یك شركت پرورش طیور و یك شركت گاوداری قرار داد ...[۱۲]

معضل رودخانه شاهرود[ویرایش]

در سال‌های اخیر رودخانه شاهرود به یکی از بزرگ‌ترین معضلات در زیاران تبدیل شده است. در دهه ۹۰ ده‌ها نفر در رودخانه شاهرود و سد و کانال زیاران غرق شده‌اند. و چون زیاران منطقه گردشگری است، بیشتر این جان باختگان غیر بومیانی هستند که به این منطقه سفر می‌کنند و در اثر بی‌احتیاطی جان خود را از دست می‌دهند.

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. کمیته تخصصی نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران، سازمان نقشه‌برداری کشور
  2. فشگلدره قزوین؛ رستم نوچه فلاح، عبدالله بهرامی زیارانی (پاییز ۱۳۷۴).
  3. فشگلدره قزوین؛ رستم نوچه فلاح، عبدالله بهرامی زیارانی (پاییز ۱۳۷۴).
  4. / از جاذبه‌های طبیعی زیاران تا حمام تاریخی قاجاری
  5. تات‌های ایران و قفقاز؛ علی عبدلی (۱۳۸۹).
  6. / جانی تازه بر کالبد تاریخی حمام زیاران
  7. / از جاذبه‌های طبیعی زیاران تا حمام تاریخی قاجاری
  8. فشگلدره قزوین؛ رستم نوچه فلاح، عبدالله بهرامی زیارانی (پاییز ۱۳۷۴).
  9. فشگلدره قزوین؛ رستم نوچه فلاح، عبدالله بهرامی زیارانی (پاییز ۱۳۷۴).
  10. فشگلدره قزوین؛ رستم نوچه فلاح، عبدالله بهرامی زیارانی (پاییز ۱۳۷۴).
  11. / از جاذبه‌های طبیعی زیاران تا حمام تاریخی قاجاری
  12. / آستان قدس رضوی و روستای زیاران