دست‌سانی (شیمی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
دو ایزومر پادهمسان یک اسید آمینه.
دو ایزومر نوری آلانین
دو ایزومر پادهَمسان بروموفلوروکلرو متان

دستوارگی[۱] یا دَست‌سانی (به انگلیسی: Chirality) در علم شیمی برای تشریح جسمی بکار می‌رود که بر روی تصویر آینه خود غیر انطباق‌پذیر است. دست‌ها در انسان‌ها احتمالا نمونه‌ای بارز و جهانی از خاصیت دست‌سانی هستند: دست چپ یک تصویر آینه غیر انطباق‌پذیر برای دست راست است؛ اهمیتی ندارد که دو دست در چه جهتی قرار گرفته باشند، بنابراین نمی‌توان کلیه ویژگی‌های اصلی را در هر دو دست بر یکدیگر منطبق ساخت. این اختلاف در تقارن در صورتی آشکار می‌گردد که فردی تلاش کند با دست چپ خود با دست راست شخص دیگری دست بدهد، یا یک لنگه دستکش برای دست چپ را برای استفاده دست راست قرار دهند.

به هنگام استفاده از آن در مقوله شیمی، دست‌سانی معمولاً به ملکولها اشاره دارد. دو تصویر آینه یک ملکول را که نمی‌توان بر روی یکدیگر منطبق ساخت به عنوان ایزومرهای (هم‌پارهای) پادهمسان یا ایزومرهای نوری خوانده می‌شوند. چون تفاوت بین دستهای راست و چپ به لحاظ جهانی شناخته شده و به سادگی قابل مشاهده می‌باشد، بسیاری از زوج ایزومرهای پاد همسان را راست‌دست و چپ‌دست معرفی می‌کنند. ترکیبی از دو مقدار ایزومر پاد همسان یک مخلوط خوشه‌سان (راسمیک) گفته می‌شود. دست‌سانی ملکولی از آن جهت اهمیت دارد که در شیمی فضایی در قالب شیمی غیرآلی، شیمی آلی، شیمی فیزیک، زیست شیمی، و شیمی ابرملکولی کاربرد دارد.

تقارن یک ملکول (یا هر جسم دیگر) تعیین کننده دست‌سان بودن آن می‌باشد. یک ملکول نادست‌سان است اگر و فقط اگر دارای یک محور چرخش ناصحیح باشد؛ یعنی یک چرخش n – دوره (چرخش °۳۶۰ تقسیم بر n) که در پی آن عمل انعکاس در صفحه‌ای عمود بر این محور صورت می‌گیرد که ملکول بر روی خود ترسیم کرده‌است. (نگا.: دست‌سانی (ریاضیات)) همانگونه که در تصویر نشان داده شده، یک قاعده ساده در مورد ملکول کربن| کربن با پیوند چهاروجهی صدق می‌کند: اگر هر چهار جزء جایگزین با هم تفاوت داشته باشند، ملکول آن دست‌سان است. به عنوان مثال، یک ملکول دست‌سان ضرورتاً نامتقارن نیست، یعنی فاقد عناصر تقارن همچون تقارن چرخشی نیست که ممکنست داشته باشد.

منابع[ویرایش]

  1. دستوارگی [شیمی] هم‌ارزِ Chirality (انگلیسی)؛ منبع: گروه واژه‌گزینی و زیر نظر حسن حبیبی، «فارسی (ا-ر)»، در (۱۳۷۶-۱۳۸۵)، فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان، تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی، شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۷۵۳۱-۷۷-۱ (ذیل سرواژهٔ دستوارگی)