خرابات

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

خرابات، اصطلاحی عرفانی‌ست که معنایی چون شراب‌خانه، عبادت‌گاه، و ویرانه را دربردارد.

در لغت‌نامه این معانی را برای واژهٔ خراب ذکر نموده‌اند: مست لایعقل، بی‌خود از شراب، و مست مست[۱]

شرح[ویرایش]

با آن که برخی را عقیده بر این است که کلمه خرابات را اولین بار حکیم سنائی (متوفای حدود ۵۳۰ ق) به‌کار برده‌است،[۲] منوچهری (۴۳۲ ق)، ناصر خسرو (۴۸۱ ق)، خواجه عبدالله انصاری (۴۸۱ ق)، امام غزالی (۵۰۵ ق)، و دیگر استادان سخن فارسی، قبل از سنایی، آن را در کارهای خود آورده‌اند.[۲] بزرگان ادبیات پارسی عرفانی در پیشاپیش آن‌ها مولوی این واژه را به یک اصطلاح عرفانی تبدیل نمودند.

از دیدگاه ریشه‌شناسی و واژه‌شناسی برخی معتقدند اصطلاح خرابات از دو واژه متخاصم خراب و آباد ساخته شده‌است. ابتکار ساختن واژه‌های متضاد را همین بزرگواران ادبیات فارسی داشتند. چنین واژه‌های متخاصم را شاعر سرزمین هند عبدالقادر بیدل ساخته‌است. بیدل چندین بار در غزلیات خرابات خود به گونه خراباد نوشته‌است.[۳]

عده‌ای دیگر از محققین نظیر بهار و همایی[۴] ممکن است این اصطلاح از «خور» یعنی خورشید و آباد ساخته شده باشد. در ایران، تاجیکستان، افغانستان، و دیگر کشورهای آسیای مرکزی و شبه قاره هند نام بسیاری از شهرها با پسوند آباد خاتمه می‌یابد.

احمد فردید نیز خرابات را هم‌ریشه با Korybas یونانی می‌داند که در انگلیسی Corybant نامیده می‌شود. کوریبانت‌ها در اسطوره‌های شرقی و یونانی-رومی به ملازمان الههٔ مادر گفته می‌شود که با رقص‌های سرمستانه و موسیقی پر سروصدا وی را نیایش می‌کردند و محل مراسم آن‌ها Corybantation نامیده می‌شد.[۵]

بزرگان ادبیات پارسی در هند این واژه را در ادبیات خود هم بکار بردند. موسیقی جزء جداناپذیر عبادت در فلات ایران زمین و هندوکش در دوران باستان بود و در هند هنوز می‌باشد.

خرابات در ادبیات عرفانی کهن[ویرایش]

در ادبیات عرفانی کهن فارسی، واژهٔ خرابات معنایی متعالی را دربرمی‌گیرد. درواقع، خرابات به مقام وحدت اشاره دارد، که درآن‌جا، عارف به سیر و حرکت در مسیر نیل به مرتبهٔ والای محو، درباختن، و فنای همهٔ نقوش و اشکال ظاهری و غیر خدایی در وجود خویش همت می‌گمارد.[۶]

حافظ و خرابات[ویرایش]

خرابات یکی از واژه‌های کلیدی عمده در دیوان حافظ است و در بیان و زبان او تمامی ابعاد و جنبه‌های گوناگون این نهاد عرفانی باهم جمع آمده‌است.[۷]

یاد باد آن‌که صبوحی‌زده در مجلس انس جز من و یار نبودیم و خدا با ما بود
یاد باد آن که خرابات‌نشین بودم و مست وانچه در مسجدم امروز کمست آن‌جا بود

واژه‌های در پیوند با خرابات[ویرایش]

خرابات و واژه‌های در پیوند با خرابات در اشعار پارسیگو[ویرایش]

Counted according to sources from these Internet sites[۸][۹]
نام شاعر فارسی قرن خرابات مغان مگان
رودکی 9th and 10th
فرخی سیستانی 9th 10th ۲
ابوسعید ابوالخیر 10th ۳ ۲
فردوسی 10th and 11th ۴ ۲
اسدی طوسی 11th
مسعود سعد سلمان 11th ۲
منوچهری دامغانی 11th
فخرالدین اسعد گرگانی 11th
ناصرخسرو 11 th ۲
مهستی گنجوی 11th and 12th ۷
سنایی 11th and 12th ۷۷ ۱۲
انوری 12th ۳
خاقانی 12th ۵ ۲۷
نظامی گنجوی 12 th ۹ ۱۷
عطار 12 th13th ۹۵ ۲۸
امیرخسرو دهلوی 13 th 14th ۲۲ ۱۸
سعدی 13th ۱۸ ۲
مولوی 13 th 14th ۱۱۳ ۵۳
حافظ 14th ۳۹ ۴۳
عبید زاکانی 14th ۴
محتشم کاشانی 16th ۲
صائب تبریزی 17th ۱۰۰
بیدل 17th ۳۷ ۱
اقبال لاهوری 19th-Died ۱۹۳۸ ۲ ۱۲
پروین اعتصامی 19th/died ۱۹۴۱

[۱۰]

خرابات کابل[ویرایش]

گذر خرابات بر افغانستان واقع شده‌است
گذر خرابات
خرابات کابل

گذر خرابات در بین دژ بالای کوه شیر دروازه و هندو گذر بارانه در شهر باستانی کابل قرار دارد. آبادی شهر کابل از سوی دارا به لاتین دری Darii بنا شده‌است. همچنان گفته می‌شود که در همین بخش شهر گرز رستم داستان پسر رودابه کابلی در کنار ژولیبا فروشی کابل در چند فرسنگی تخت اش به سه کریسه بند بوده و هر سال بر زمین فرومی‌رود. پیران خرابات شعرای فارسی زبان از آذربایجان تا شیراز، از فلات ایران تا هند اند. در همین‌جا اشعار فارسی با آهنگ و ساز و سرود و رباب نواخته می‌شود. اشعار بزرگان مانند صائب تبرزی، سعدی، حافظ، امیرخسرو دهلوی، و بیدل از سوی اجداد استادان نامور خرابات با آلات موسیقی تاریی زهی و آرشه‌ای یا هندوایرانی و تورانی گورکانی و خراسانی سراییده می‌شوند. موسیقی کابلستان در نکته تقاطع حوزه‌ها و حلقه‌های فرهنگی، زبانی و هنری و دینی هند و توران وایران قرار دارد. این سبکهای موسیقی بایکدیگر شالوده و آگین شده‌اند. در خرابات کابل مهتر اشعار بزرگان فارسی و فارسی زبانان هندی نواخته می‌شود. استاد سرآهنگ، استاد امیر محمد، استاد رحیم‌بخش و دیگر خراباتیان در تاریخ زرین زادگاه رودابه کابلی، مادر رستم، نجات دهنده ایران‌زمین و داماد توران درج است. خرابات کابل شهرک صنعتی ساخت انواع و اقسام آلات موسیقی بود. گروه طالبان پس از به گرفتن قدرت نه تنها انسانها را به دار آویختند بلکه کلیه آثار هنری و ادبی و موسیقی هندوایران وتوران. همچنانکه اروپا همه‌شان اقسام گوناگون آلات موسیقی مشترک دارند ایران و هند و ترکستان (توران) در کل از همین میراث مشترک فناوری هنر موسیقی استفاده می‌کنند. البته که بنابر شرایط اقتصادی و به ویژه تفکرات ناسیونالیستی کشورهای تجزیه و مرزکشی شده از ایران می‌خواهند به این ویا آن ساز و سرود جنبه ملیتی و قبیله‌ای دهند. به گونه مثال رباب کابلستان و آریا و بلخ و پیشاور وهند و کشور ایران تاجکستان و کاشغر و پامیر از نگاه ظرافت، شیکی، سلیقه رنگارنگ گوناگون اند ولی در و ریشه و کنده یکی اند.

خرابات باکو[ویرایش]

خرابات ویا میخانه در آن زمان در آذرپادگان و امروز در باکو قرار دارد. در میخانه‌ها رسم بران بود که شاعر مهتر سروده‌های خود را دکلمه می‌کرد. در این خرابات که میخانه هم نامیده می‌شد بانو بزرگ ادبیات فارسی و نویسنده چندین شعر پیرامون خرابات در مشاعرات شرکت می‌کرد و اشعار خود را دکلمه می‌کرد. گویند تفاوت خرابات و میخانه در همین خوانش شعر خودی ودیگران بود. میخانه مانند میدان دیگر معنی ریشه‌ای واژه را باخته‌است و از آن موسیقی میخانه‌ای آذربایجانی فهمیده می‌شود. برای اولین بار گردشگر آلمانی قرن ۱۷ بنام آدام اولئاریوس (۱۶۰۳–۱۶۷۱) پژوهشگر، ریاضیدان، جغرافیدان و کتاب‌دار آلمانی واژه خرابات را در آلمان آشنا کرد. وی دیوانهای گلستان و بوستان را از فارسی به آلمانی برگردان کرد. او در سفر اش به ایران‌زمین (کشورهای ایران زمین هنوز مرزکشی نشده بود) از طریق دریای مازندران به شرق ایران به آذربایجان رفته بود.[۱۱][۱۲]

خرابات سلطان[ویرایش]

خرابات سلطان بر عراق واقع شده‌است
خرابات سلطان
خرابات عراق

این خرابات در شهرستان در ۴۰ کیلومتری موسل ایرانیان نشین کرد عراق قرار دارد. خرابه مفرد خرابات است.

آهنگهای خرابات ایران زمین[ویرایش]

پانوشته‌ها[ویرایش]

  1. حافظ‌نامه، بخش اوّل، ص. ۱۰۱
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ حافظ‌نامه، بخش اوّل، ص. ۱۵۱
  3. http://ganjoor.net/index.php?s=+خراب‌آباد+&author=43
  4. حافظ‌نامه، بخش اوّل، ص. ۱۵۳
  5. حسن رحمانی، اتیمولوژی، ص ۴۷
    Encyclopædia Britannica, Corybantes (mythology)
  6. مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز، ص‌ص. ۵۳۵–۵۲۴
  7. حافظ‌نامه، بخش اوّل، ص‌ص. ۱۵۵–۱۵۱
  8. http://www.ganjnama.com/search/
  9. http://ganjoor.net/
  10. John Richardson,Franciszek Meniński, A Dictionary, Persian, Arabic, and English: With a Dissertation on the (...) [۱] London, pg. 602
  11. Visions.azخرابات باکو
  12. The Famous Sons of Ancient and Medieval Azerbaijan, Chingiz Qajar, Pg. 105

منابع[ویرایش]

  • لغتنامه دهخدا
  • مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز، تألیف شمس‌الدّین محمّد لاهیجی (۹۱۲ هجری قمری)، با مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّد رضا برزگر خالقی، و عفّت کرباسی، انتشارات روزبه، تهران، بهار ۱۳۷۸
  • خرّمشاهی، بهاءالدّین. حافظ‌نامه، شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ، بخش اوّل، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۷۳
  • رحمانی، حسن. اتیمولوژی؛ برگرفته از افادات شفاهی مرحوم سید احمد فردید. . خردنامه همشهری، ش. شماره ۱۹ (مهر ۱۳۸۶). 
  • مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز، تألیف شمس‌الدّین محمّد لاهیجی (۹۱۲ هجری قمری)، با مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّد رضا برزگر خالقی، و عفّت کرباسی، انتشارات روزبه، تهران، بهار ۱۳۷۸
  • Corybantes. (2010). In Encyclopædia Britannica. Retrieved January 06, 2010, from Encyclopædia Britannica Online: http://www.britannica.com/EBchecked/topic/139031/Corybantes