پرش به محتوا

روماتیسم مفصلی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از آرتریت روماتوئید)
آرتریت روماتوئید
دستی که به‌شدت تحت تأثیر آرتریت روماتوئید قرار گرفته است. این میزان تورم و تغییر شکل معمولاً با درمان‌های امروزی رخ نمی‌دهد.
تخصصروماتولوژی، ایمنی‌شناسی
نشانه‌هامفاصل گرم، متورم و دردناک[۱]
عوارضکم‌شدن گلبول‌های قرمز، التهاب اطراف ریه‌ها، التهاب اطراف قلب[۱]
دورهٔ معمول آغازمیان‌سالی[۱]
دورهٔ بیماریمادام‌العمر[۱]
علتناشناخته[۱]
روش تشخیصبر پایهٔ نشانه‌ها، تصویربرداری پزشکی، آزمایش خون[۱][۲]
تشخیص افتراقیلوپوس اریتماتوس سیستمیک، آرتریت پسوریاتیک، فیبرومیالژیا[۲]
داروضد درد، استروئیدها، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، داروهای ضدروماتسیمی اصلاح‌کننده بیماری[۱]
فراوانی۰٫۵–۱٪ (بالغان در کشورهای توسعه‌یافته)[۳]
مرگ‌ومیر۳۰٬۰۰۰ (۲۰۱۵)[۴]

آرتریت روماتوئید (به انگلیسی: rheumatoid arthritis) یا روماتیسم مفصلی (RA) نوعی اختلال خودایمنی مزمن است که عمدتاً مفاصل را درگیر می‌کند.[۱] این بیماری معمولاً باعث گرمی، تورم و دردناکی مفاصل می‌شود.[۱] درد و خشکی مفاصل اغلب پس از استراحت تشدید می‌گردد.[۱] شایع‌ترین نواحی درگیر، مچ دست و انگشتان هستند و معمولاً مفاصل مشابه در دو طرف بدن تحت تأثیر قرار می‌گیرند.[۱] آرتریت روماتوئید می‌تواند سایر بخش‌های بدن از جمله پوست، چشم‌ها، ریه‌ها، قلب، اعصاب و خون را نیز درگیر کند.[۱] این امر ممکن است منجر به کاهش تعداد گلبول‌های قرمز، التهاب اطراف ریه‌ها و التهاب اطراف قلب شود.[۱] تب و کاهش انرژی نیز از علائم شایع هستند.[۱] نشانه‌ها اغلب به‌تدریج و طی هفته‌ها تا ماه‌ها ظاهر می‌شوند.[۲]

علت دقیق آرتریت روماتوئید مشخص نیست، اما باور بر این است که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند.[۱] مکانیسم اصلی بیماری شامل حمله سیستم ایمنی بدن به مفاصل است.[۱] این فرایند موجب التهاب و ضخیم شدن کپسول مفصلی می‌شود و همچنین استخوان و غضروف زیرین را تحت تأثیر قرار می‌دهد.[۱] تشخیص بیماری عمدتاً بر اساس علائم بالینی فرد صورت می‌گیرد.[۲] تصویربرداری با اشعه ایکس و آزمایش‌ها می‌توانند تشخیص را تأیید کرده یا سایر بیماری‌های مشابه را رد کنند.[۱] بیماری‌هایی که ممکن است علائمی مشابه ایجاد کنند شامل لوپوس اریتماتوس سیستمیک، آرتریت پسوریاتیک و فیبرومیالژیا می‌شوند.[۲]

اهداف درمان شامل کاهش درد، کاهش التهاب و بهبود عملکرد کلی فرد است.[۵] این اهداف می‌توانند با تعادل میان استراحت و ورزش، استفاده از آتل و بریس یا وسایل کمکی حاصل شوند.[۱][۶][۷] داروهای ضد درد، استروئیدها و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی معمولاً برای کنترل علائم به‌کار می‌روند.[۱] داروهای تعدیل‌کننده بیماری روماتیسمی (DMARDs) مانند هیدروکسی کلروکین و متوترکسات ممکن است برای کند کردن پیشرفت بیماری استفاده شوند.[۱] در مواردی که بیماری به درمان‌های دیگر پاسخ نمی‌دهد، از داروهای بیولوژیک تعدیل‌کننده بیماری روماتیسمی (DMARDs) استفاده می‌شود.[۸] با این حال، این داروها ممکن است عوارض جانبی بیشتری داشته باشند.[۹] جراحی برای ترمیم، جایگزینی یا جوش دادن مفاصل در برخی شرایط می‌تواند مفید باشد.[۱]

آرتریت روماتوئید تا سال ۲۰۱۵ حدود ۲۴٫۵ میلیون نفر را در جهان تحت تأثیر قرار داده است.[۱۰] این بیماری حدود ۰٫۵ تا ۱ درصد از بزرگسالان در کشورهای توسعه‌یافته را درگیر می‌کند و سالانه بین ۵ تا ۵۰ نفر در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر به آن مبتلا می‌شوند.[۳] بروز بیماری بیشتر در میانسالی است و زنان ۲٫۵ برابر بیش از مردان تحت تأثیر قرار می‌گیرند.[۱] این بیماری در سال ۲۰۱۳ موجب مرگ ۳۸٬۰۰۰ نفر شد که نسبت به ۲۸٬۰۰۰ مرگ در سال ۱۹۹۰ افزایش یافته است.[۱۱] نخستین توصیف شناخته‌شده از آرتریت روماتوئید در سال ۱۸۰۰ توسط پزشک فرانسوی آگوستن ژاکوب لاندری-بووه (۱۷۷۲–۱۸۴۰) ارائه شد.[۱۲] اصطلاح آرتریت روماتوئید برگرفته از واژه‌های یونانی به معنای مفاصل آبکی و ملتهب است.[۱۳]

شیوع و ژنتیک

[ویرایش]

میزان شیوع آرتریت روماتوئید، در حدود ۰/۵ تا یک درصد در جمعیت است (بین ۳/۰ تا ۲/۱ درصد) و زنان تقریباً سه برابر مردان مبتلا می‌شوند. میزان شیوع با بالا رفتن سن افزایش می‌یابد و تفاوت ابتلای زنان و مردان در گروه‌های سنی بالاتر، کم می‌شود.

شروع بیماری در دهه‌های چهارم و پنجم زندگی شایع تر بوده، در ۸۰ درصد از کل بیماران، بین سنین ۳۵ تا ۵۰ سالگی پدیدار می‌شود. میزان بروز آرتریت روماتوئید در زنان ۶۰ تا ۶۴ ساله، بیش از ۶ برابر زنان ۱۸ تا ۲۹ ساله است. اطلاعات جدید حاکی از روند کاهش یابنده بروز آرتریت روماتوئید است. شیوع آن در آمریکای جنوبی و کشورهای بلوک شرق سابق بیشتر است.

بررسی‌های خانوادگی، نشانگر نوعی استعداد ژنتیکی هستند. به عنوان مثال، بستگان درجه یک افراد مبتلا (که بیماری آن‌ها همراه با وجود آنتی‌بادی فاکتور روماتوئید یا لاتکس است) ۴ برابر میزان مورد انتظار، دچار آرتریت روماتوئید شدید می‌شوند. در حدود ۱۰٪ بیماران مبتلا به آرتریت روماتوئید دارای یک خویشاوند درجه اول مبتلا هستند.

نشانه‌ها

[ویرایش]
چگونگی تخریب مفصل بر اثر آرتریت روماتوئید

در آغاز، ممکن است لوکالیزه کردن درد، تورم و حساسیت در لمس، به سختی امکان‌پذیر باشد. درد در مفاصل درگیر و تشدید درد در اثر حرکت، شایع‌ترین تظاهرات آرتریت روماتوئید تثبیت شده است. الگوی درگیری مفصلی هماهنگ است، اما همیشه با درجه التهاب ظاهر شده، مطابقت نمی‌کند. خشکی عمومی شایع است و معمولاً پس از دوره‌های بی حرکتی، به بیشترین حد خود می‌رسد، خشکی صبحگاهی با مدتی بیش از یک ساعت تظاهری تقریباً تغییرناپذیر از آرتریت التهابی است و ممکن است در افتراق آن از انواع متعدد بیماری‌های مفصلی غیر التهابی، کمک‌کننده باشد.

در مجموع نشانه‌های آرتریت روماتوئید از این قرار اند:

عملکرد

[ویرایش]
سینویت مرمن در آرتریت روماتویید.

سینوویت مزمن التهابی است که اکثراً مفاصل را درگیر می‌کند و باعث تخریب غضروف و ایجاد ضایعات استخوانی می‌شود. آرتریت روماتیسم مفصلی مشخصاتی دارد که باعث تمایز آن با سایر انواع آرتریت‌ها (التهاب مفاصل) می‌شود. به عنوان مثال آرتریت به صورت قرینه است یعنی اگر یک زانو یا دست درگیر باشد به احتمال زیاد طرف مقابل نیز درگیر است. مفاصل درگیر مفاصل متاکارپوفالنژیال، متاتارسوفالنژیال، مچ دست و مفاصل بین بندانگشتی اول هستند. در برخی بیماران بیماری از شدت کمی برخوردار بوده و با حداقل ضایعات مفصلی، در مدتی کوتاه همراه است، در برخی دیگر ضایعات پیشرونده و مزمن، به صورت پلی آرتریت هستند و باعث اختلال عملکرد مفاصل می‌شود.[۱۴]

پلی آرتریت قرینه التهابی، تظاهرات خارج مفصلی (ندولهای روماتوئید، فیبروز ریوی، واسکولیت و سروزیت) و فاکتور روماتوئید مثبت در خون ۸۰٪ بیماران مشخصه این بیماری است.

تظاهرات خارج مفصلی

[ویرایش]
اختلالات مفصلی.

بیماری آرتریت روماتوئید با توجه به اینکه بیماری سیستمیک است جدا از ابتلای مفصلی، تظاهرات خارج مفصلی دارد که شیوع کمتری دارند. این تظاهرات عبارتند از:

۱. گره‌های روماتوئیدی (۳۰–۲۰ درصد) در سطح خلفی ساعدها و در نواحی در معرض فشار مکانیکی ایجاد می‌شود.

۲. تظاهرات ریوی: که در آن لایه‌های جداری و نیز نسج ریه مبتلا می‌شوند.

۳. تظاهرات قلبی: در بررسی پس از مرگ صورت گرفت حدود ۵۰٪ موارد مبتلا هستند.

۴. درگیری چشمی، عصبی و مغز استخوان با شیوع کمتری دیده می‌شود.

سیر بالینی و پیش آگهی

[ویرایش]

سیر آرتریت روماتوئید کاملاً متغیر و پیش‌بینی آن در هر بیمار، دشوار است. در بیشتر بیماران، فعالیت بیماری به صورت مداوم و در عین حال مواج بوده، همراه با درجات متغیری از ناهنجاری‌های مفصلی و اختلالات عملکردی است. پس از ۱۰ تا ۱۲ سال، در کمتر از ۲۰ درصد بیماران، هیچ شواهدی از ناتوانی یا ناهنجاری مفصلی نخواهند داشت. میزان امید به زندگی در افراد مبتلا به آرتریت روماتوئید با میانه‌ای معادل ۳ تا ۷ سال کاهش می‌یابد. میزان مرگ و میر، افزایشی ۵/۲ برابری دارد و آرتریت روماتوئید به خودی خود در ۱۵ تا ۳۰ درصد موارد آن سهیم است.

علت

[ویرایش]

علت دقیق روماتیسم مفصلی ناشناخته است ولی در ایجاد این بیماری ایمنی سلولی و ایمنی هومورال هر دو نقش دارند. از جمله علل احتمالی این بیماری عفونت‌ها را ذکر کرده‌اند در همین زمینه باکتری‌ها، مایکو باکتریها، مایکو پلاسما و حتی ویروس‌ها به عنوان عوامل مسبب تحت بررسی قرار گرفته‌اند. در مدل‌های حیوانی روماتیسم مفصلی که وابسته به TLR2, TLR4, TLR9 است، جوندگان تحت تزریق دیواره سلولی استرپتوکوک SCW قرار گرفتند و مشاهده شد که پلی ارتریت حاد شدیدی به‌وجود آمد که بهبود یافته و سپس توسط یک پلی‌ارتریت مزمن وابسته به سلول T ادامه یافت که بسیار شبیه روماتیسم مفصلی است.[۱۵] گلو درد چرکی به عنوان یک عامل مسببه آن‌گونه که در تب روماتیسمی مطرح است در مورد روماتیسم مفصلی به اثبات نرسیده است هرچند که در یک زیرگروه خاصی از روماتیسم مفصلی بنام بیماری استیل با شروع بزرگسالی این رابطه مطرح است. در معیارهای تشخیصی این بیماری در سال ۱۹۸۷ توسط Cush فانژیت جزو معیارها نبود و در معیارهای سال ۱۹۹۲ که توسط Yamaguchi وضع شد، فارنژیت معیار مینور و در معیارهای سال ۲۰۰۸ توسط Fautrel، فارنژیت به صورت معیار ماژور در تشخیص این بیماری ذکر شده است.[۱۶] همچنین پژوهشگران مرکز پزشکی دانشگاه جورج تاون آمریکا هشدار داده‌اند که مصرف زیاد چای خطر ابتلا به آرتریت روماتوئید را افزایش می‌دهد. تحقیقات روی بیش از ۷۶ هزار زن داوطلب نشان داده که مصرف زیاد چای خطر ابتلا به آرتریت روماتوئید را افزایش می‌دهد در حالی که نوشیدن قهوه این تأثیر مضر را ندارد.

محققان مرکز پزشکی دانشگاه جورج تاون تأکید می‌کنند کسانی که بیش از چهار فنجان در روز چای می‌نوشند، ۷۸ درصد بیشتر در معرض ابتلا به آرتریت روماتوئید (التهاب مفاصل) هستند.

به گفته آنان نوشیدن هفتگی هر مقدار چای، ۴۰ درصد خطر بروز این بیماری را تشدید می‌کند. افراد مبتلا به روماتیسم مفصلی، نسبت به دیگران شانس ابتلای بیشتری به بیماری‌های مزمن مانند پوکی استخوان، آلرژی، بدخیمی‌ها، عفونت‌ها، بیماری‌های گوارشی، بیماری‌های قلبی–عروقی و فشارخون دارند.[۱۷]

اثر مصرف دخانیات و آلودگی هوا در ابتلا این بیماری مؤثر است.

تشخیص

[ویرایش]

میانگین تأخیری که از شروع بیماری تا تشخیص آن وجود دارد ۹ ماه است. این امر، غالباً مربوط به ماهیت غیر اختصاصی علایم آغازین است. آرتریت روماتوئید، به راحتی در افرادی که دارای بیماری تثبیت شده تیپیک هستند، تشخیص داده می‌شود. در اکثر مبتلایان، تظاهرات بالینی مشخصه بیماری، ظرف ۱ تا ۲ سال پس از شروع آن دیده می‌شوند. دقت کنید که تشخیص آرتریت روماتوئید بر اساس علائم فرد صورت می‌گیرید و نتایج آزمایشگاهی صرفاً برای کمک به پزشک در تصمیم‌گیری هستند و در تشخیص بیماری نقشی ندارند.[۱۸]

درمان در طب رایج

[ویرایش]

از آنجا که علت آرتریت روماتوئید ناشناخته است، پاتوژنز آن کاملاً مشخص نشده است و مکانیسم عمل بسیاری از عوامل درمانی مورد استفاده نیز قطعی نیست، درمان آن عمدتاً به صورت تجربی انجام می‌شود. هیچ‌یک از ملاحظات درمانی علاج بخش قطعی نیستند؛ بنابراین همه آن‌ها را باید تسکین دهنده در جهت تخفیف علایم و نشانه‌های بیماری و متوقف‌کننده بیماری قلمداد نمود.

اهداف درمان عبارتند از: ۱- تسکین درد ۲- کاهش التهاب ۳- محافظت ساختارهای مفصلی ۴- حفظ عملکرد و ۵- کنترل درگیری سیستمیک.

درمان شامل مصرف داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی(آسپرین، پیروکسیکام، مینوسایکلین ،سولفاسالازین، دیکلوفناک، ایندومتاسین، ناپروکسن و بروفن و…)است.

در موارد شدید از استروئیدها مانند پردنیزولون استفاده می‌شود که عوارض جانبی زیادی دارد. داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی که برای کنترل علائم مصرف می‌شود ممکن است عوارضی مانند مشکلات گوارشی ایجاد نمایند.[۱۹] داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی مانند داروهای ضد مالاریا (هیدروکسی کلروکین)، سولفاسالازین، متوترکسات و لفلونوماید نیز به کار می‌روند.

استفاده از حمام نمک دریا بسیار در درمان آرتریت روماتوئید اثربخش است.[۲۰]

درمان در طب سنتی

[ویرایش]

جوشانده و برگ دارواش برای درمان روماتیسم، ورم‌های عصبی و سیاتیک به کار می‌رود.[۲۱]

عوارض آرتریت روماتوئید

[ویرایش]
  • پوکی استخوان: خود آرتریت روماتوئید، همراه با برخی از داروهایی که برای درمان آرتریت روماتوئید استفاده می‌شود، می‌تواند خطر پوکی استخوان را افزایش دهد – وضعیتی که استخوان‌های شما را ضعیف می‌کند و آنها را مستعد شکستگی می‌کند.
  • ندول‌های روماتوئید: این برجستگی‌های سفت بافتی معمولاً در اطراف نقاط فشار مانند آرنج ایجاد می‌شوند. با این حال، این گره‌ها می‌توانند در هر جایی از بدن از جمله قلب و ریه‌ها ایجاد شوند.
  • خشکی چشم و دهان: افرادی که به آرتریت روماتوئید مبتلا هستند بسیار بیشتر در معرض ابتلا به سندرم شوگرن هستند، اختلالی که میزان رطوبت چشم و دهان را کاهش می‌دهد.
  • عفونت‌ها: خود آرتریت روماتوئید و بسیاری از داروهایی که برای مبارزه با آن استفاده می‌شوند، می‌توانند سیستم ایمنی بدن را مختل کنند و منجر به افزایش عفونت شوند. برای پیشگیری از بیماری‌هایی مانند آنفولانزا، ذات الریه، زونا و کووید-۱۹ با واکسیناسیون از خود محافظت کنید.
  • ترکیب غیرطبیعی بدن: نسبت چربی به توده بدون چربی در افرادی که به آرتریت روماتوئید مبتلا هستند، حتی در افرادی که شاخص توده بدنی (BMI) طبیعی دارند، بیشتر است.
  • سندرم تونل کارپال: اگر آرتریت روماتوئید مچ دست شما را تحت تأثیر قرار دهد، التهاب می‌تواند عصب را که بیشتر دست و انگشتان شما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، تحت فشار قرار دهد.
  • مشکلات قلبی: آرتریت روماتوئید می‌تواند خطر سفت شدن و انسداد شریان‌ها و همچنین التهاب کیسه ای که قلب شما را دربر گرفته است را افزایش دهد.
  • بیماری ریه: افراد مبتلا به آرتریت روماتوئید در معرض خطر افزایش التهاب و اسکار بافت‌های ریه هستند که می‌تواند منجر به تنگی نفس پیشرونده شود.
  • لنفوم: آرتریت روماتوئید خطر ابتلا به لنفوم را افزایش می‌دهد، گروهی از سرطان‌های خون که در سیستم لنفاوی ایجاد می‌شوند.

پانویس

[ویرایش]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 "Handout on Health: Rheumatoid Arthritis". National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases. August 2014. Archived from the original on June 30, 2015. Retrieved July 2, 2015.
  2. 1 2 3 4 5 Majithia V, Geraci SA (November 2007). "Rheumatoid arthritis: diagnosis and management". The American Journal of Medicine. 120 (11): 936–939. doi:10.1016/j.amjmed.2007.04.005. PMID 17976416.
  3. 1 2 Smolen JS, Aletaha D, McInnes IB (October 2016). "Rheumatoid arthritis" (PDF). Lancet. 388 (10055): 2023–2038. doi:10.1016/S0140-6736(16)30173-8. PMID 27156434. S2CID 37973054.
  4. ↑ Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, et al. (GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators) (October 2016). "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". Lancet. 388 (10053): 1459–1544. doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. PMID 27733281.
  5. ↑ "Rheumatoid arthritis in adults: management: recommendations: Guidance and guidelines". NICE. December 2015. Archived from the original on 2017-04-16.
  6. ↑ Rausch Osthoff AK, Juhl CB, Knittle K, Dagfinrud H, Hurkmans E, Braun J, Schoones J, Vliet Vlieland TP, Niedermann K (2018-12-04). "Effects of exercise and physical activity promotion: meta-analysis informing the 2018 EULAR recommendations for physical activity in people with rheumatoid arthritis, spondyloarthritis and hip/knee osteoarthritis". RMD Open. 4 (2). doi:10.1136/rmdopen-2018-000713. PMC 6307596. PMID 30622734.
  7. ↑ Park Y, Chang M (January 2016). "Effects of rehabilitation for pain relief in patients with rheumatoid arthritis: a systematic review". Journal of Physical Therapy Science. 28 (1): 304–308. doi:10.1589/jpts.28.304. PMC 4756025. PMID 26957779.
  8. ↑ Singh JA, Saag KG, Bridges SL, Akl EA, Bannuru RR, Sullivan MC, Vaysbrot E, McNaughton C, Osani M, Shmerling RH, Curtis JR, Furst DE, Parks D, Kavanaugh A, O'Dell J, King C, Leong A, Matteson EL, Schousboe JT, Drevlow B, Ginsberg S, Grober J, St Clair EW, Tindall E, Miller AS, McAlindon T (January 2016). "2015 American College of Rheumatology Guideline for the Treatment of Rheumatoid Arthritis". Arthritis & Rheumatology. 68 (1): 1–26. doi:10.1002/art.39480. PMID 26545940. S2CID 42638848.
  9. ↑ Singh JA, Wells GA, Christensen R, Tanjong Ghogomu E, Maxwell L, Macdonald JK, Filippini G, Skoetz N, Francis D, Lopes LC, Guyatt GH, Schmitt J, La Mantia L, Weberschock T, Roos JF, Siebert H, Hershan S, Lunn MP, Tugwell P, Buchbinder R (February 2011). "Adverse effects of biologics: a network meta-analysis and Cochrane overview". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2011 (2). doi:10.1002/14651858.CD008794.pub2. PMC 7173749. PMID 21328309.
  10. ↑ Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et al. (GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators) (October 2016). "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". Lancet. 388 (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMC 5055577. PMID 27733282.
  11. ↑ GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators (January 2015). "Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013". Lancet. 385 (9963): 117–171. doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2. PMC 4340604. PMID 25530442.
  12. ↑ Landré-Beauvais AJ (1800). La goutte asthénique primitive (doctoral thesis). Paris. reproduced in Landré-Beauvais AJ (March 2001). "The first description of rheumatoid arthritis. Unabridged text of the doctoral dissertation presented in 1800". Joint, Bone, Spine. 68 (2): 130–143. doi:10.1016/S1297-319X(00)00247-5. PMID 11324929.
  13. ↑ Paget SA, Lockshin MD, Loebl S (2002). The Hospital for Special Surgery Rheumatoid Arthritis Handbook Everything You Need to Know. New York: John Wiley & Sons. p. 32. ISBN 978-0-471-22334-4. Archived from the original on 2017-02-22.
  14. ↑ firestein G
  15. ↑ KELLY Textbook of rheumatoloy 8ed pp: 1401-1402
  16. ↑ HOCHBERG Rheumatology 6ed 2015 pp:725
  17. ↑ Darlington LG
  18. ↑ «روماتیسم مفصلی یا آرتریت روماتوئید؛ علائم، تشخیص، عوارض و درمان روماتیسم». اکسترن. ۲۰۱۹-۰۲-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۱۵.
  19. ↑ Rennie KL
  20. ↑ Sukenik, S.; Neumann, L.; Buskila, D.; Kleiner-Baumgarten, A.; Zimlichman, S.; Horowitz, J. "Dead Sea bath salts for the treatment of rheumatoid arthritis". Clinical and Experimental Rheumatology. 8 (4): 353–357. ISSN 0392-856X. PMID 2397624.
  21. ↑ آیت الله نورانی، مصطفی، دائرالمعارف بزرگ طب اسلامی، ج۲، صفحهٔ ۵۹۹

منابع

[ویرایش]
  • firestein G, Rheumatoid Arthritis, Kelley’s text book ofRhumatology, Harris E , Budd R , Firestein G.Pennsylvania: Elsevier &

Saunders: ۲۰۰۵.

    • Darlington LG, Stone TW. Antioxidants and fatty acids in the amelioration of rheumatoid arthritis and related disorders. Br J Nutr ۲۰۰۱; ۸۵: ۲۵۱–۶۹.
  • Rennie KL, Hughes J, Lang R, Jebb SA. Nutritional management of rheumatoid arthritis: a review of the evidence. J Hum Nutr Diet ۲۰۰۳; ۱۶: ۹۷–۱۰۹

پیوند به بیرون

[ویرایش]
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=روماتیسم_مفصلی&oldid=43269044»