دستور خط
رسمالخط یا دبیره [۱] عبارت است از شیوهای قراردادی که برای نگارش مطالب به کار برده میشود. تفاوت رسمالخطها در شیوهٔ برخورد یا تعبیر آنها از مفهومی است که شیوهٔ نگارش کلمات در متن نسبت به یکدیگر به دست میدهد. رسمالخط روشی استاندارد را برای نوشتن خط یک زبان، نمایش میدهد. زمانی که بیش از یک خط برای نوشتن یک زبان موجود باشد، مانند زبان کردی، زبان اویغوری، زبان صربی و یا زبان اینوکتیتوت ممکن است چند رسمالخط برای آن زبان موجود باشد. رسمالخط با نقاشی خط متفاوت است.
سرهمنویسی، جدانویسی، حرف اضافه، حرف ربط، واژههای چند املایی، نقطهگذاری و املای وامواژهها از مفاهیمی هستند که عاملهای مشخص کنندهٔ رسمالخطها به شمار میآیند. برای مثال در رسمالخط ادبی دورهٔ دههٔ ۴۰ خورشیدی ممکن بود بخوانیم:
- «بخاطر اینکه میتوانستم میوهٔ دسترنج خود را بچشم.»
اما امروز مینویسیم:
- «به خاطر اینکه میتوانستم میوهٔ دسترنج خود را بچشم.»
و یا حتی:
- «به خاطر اینکه میتوانستم میوهی دسترنج خود را بچشم.»
امروز مراجع مختلف رسمالخطهای مختلفی برای فارسی در پیش گرفتهاند. برخی هم سعی بر استاندارد کردن نظر خود کردهاند. اما همچنان اختلاف و ناهماهنگی به چشم میخورد.
به نقل از فرهنگستان زبان و ادب فارسی (با رسمالخط فرهنگستان):
- « درباب دستور خطّ فارسى، همواره اختلاف سليقه و مشرب وجود داشتهاست؛ بعضى طرفدار باز گذاشتن دست نويسنده در انتخاب شيوۀ نگارش بوده و حداكثر جواز و رخصت را تجويز مىكردهاند و بعضى ديگر، برعكس، گرايش به وضع قوانينى عام و قطعى و تخلّفناپذير داشته و آرزو مىكردهاند كه در عالم خط و كتابت نيز قوانينى شبيه قوانين حاكم بر علائم رياضيات حاكم باشد. از جهتى ديگر، برخى از اهل فن معايب و مشكلات موجود را در خطّ فارسى تا آن اندازه فراوان و جدّى دانستهاند كه رفع آنها را جز با افزودن و دركار آوردن حروف و علائم جديد ميسّر نمىشمردهاند، و گروهى ديگر كمترين تحوّل و تبدّلى را در خطّ فعلى نپذيرفته و آن را به زيان زبان مىدانستهاند.» ∗
منابع [ویرایش]
- ^ مقدمهٔ دستور خط فارسی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا، «Orthography»، ویکیپدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۲ آوریل ۲۰۱۱).
