دوان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۲۹°۴۲′۱″ شمالی ۵۱°۴۰′۲۴″ شرقی / ۲۹.۷۰۰۲۸° شمالی ۵۱.۶۷۳۳۳° شرقی / 29.70028; 51.67333[۱]

دوان
اطلاعات کلی
کشور  ایران
استان فارس
شهرستان کازرون
بخش مرکزی
دهستان دریس
مردم
جمعیت ۶۰۱نفر

دوان، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان کازرون در استان فارس ایران.

موقعیت[ویرایش]

روستای دوان از کهن‌ترین دهکده‌های ایران بوده که در جنوب غرب استان فارس و در ۹ کیلومتری شمال کازرون واقع شده‌است. و در دامنهٔ کوهی از رشته کوه‌های زاگرس به نام «کوه دوان» قرار دارد.

جمعیت[ویرایش]

این روستا در نزدیکی کازرون قرار داشته و براساس سرشماری سال ۱۳۸۵جمعیت آن ۶۰۱(۱۷۸خانوار) بوده است. جمعیت دوان تا پیش از مهاجرت مردم به خارج از روستا همچون نقاط پرجمعیت دارای جمعیت قابل توجه بوده است. متأسفانه با روند مهاجرت مردم، به مرور از جمعیت آن کاسته شده است. در سال‌های اخیر به حداقل رسیده است و علت اصلی آن کم آبی و بی حاصلی کشاورزی دیم است. بخش زیادی از جمعیت دوان در دوره‌های مختلف به استان فارس و دیگر استان‌های جنوبی مهاجرت کرده‌اند. بخش زیادی از این افراد در صنایع نفت در جنوب ایران در رده‌های مختلف شغلی استخدام بودند. از میان مسئولین رده بالای پالایشگاه آبادان که اهل دوان بوده‌اند می‌توان از مهندس اکبر دهداری، مهندس بخشنده، آقای برجعلی قمری رئیس کارگزینی، علی بمان ترابی رئیس آموزش شرکت نفت نام برد. با وجود کاهش چشمگیر جمعیت در این روستا با ورود امکانات به این روستا همانند آب لوله کشی شده برق و دیگر امکانات به این خطه هر روز بر جمعیت این روستا افزوده می‌شود.[۲]

تاریخچه[ویرایش]

پیرامون قدمت تاریخی این روستا (چه پیش از اسلام و به خصوص در زمان ساسانیان و چه پس از آن) مقالات زیادی ارائه شده‌است. وجود گورستان‌های متعدد، ته ستون‌ها، یک بنای احتمالاً ساسانی در داخل روستا، کتیبه‌هایی به خط کوفی و قلعهٔ دختر این روستا جزء اسناد تاریخی آن محسوب می‌شوند. تقریباً در اکثر کتاب‌هایی که پیرامون جغرافیا و تاریخ کلی شهرستان کازرون منتشر شده نامی از این روستا آمده‌است. کتاب های «تاریخ و فرهنگ مردم دوان» اثر دکتر عبدالعلی لهسایی زاده و عبدالنبی سلامی، "روستای دوان و بیست قرن تاریخ" نوشته مرحوم "یداله سعادت" اطلاعات جامعی پیرامون تاریخ این روستا در بر دارد. برای دسترسی آسانتر به وبگاه www.davanpars.com مراجعه کنید.

گویش دوانی[ویرایش]

گویش دوانی را که یکی از کهن ترین گویش‌های ایرانی نو و بازماندهٔ زبان‌های ایرانی میانه و از شاخهٔ جنوب غربی (زبان فارسی دورهٔ ساسانی) می دانند، در صورتی که زوایای پنهان آن را بیش از آنچه تا امروز مورد بررسی قرار گرفته، شکافته شود، جز همسانی ساخت دستوری آن با زبان فارسی میانهٔ ساسانی، با توجه به تعدادی آوای ویژه در آن، نشان می‌دهد که این گویش ریشه در یکی از زبان‌های همزمان با فارسی باستان دارد که جز آثاری پراکنده و در حد حدس که در بعضی از گویش‌های بازمانده از آن دوران باقی‌مانده، اثری از آن باقی نمانده است. گویش دوانی به احتمال و، براساس شواهدی که در دست است، یکی از این گویش‌ها است که نکاتی از زبان باستانی مورد بحث را در خود نهفته دارد که مهمترین آنها عبارتند از: 1. آواهای ts در واژهٔ tsak (پِی، عصب) وdz در واژهٔ gondz (زنبور قرمز) و δ در واژهٔ dâ:δa (خواهر بزرگتر) است. 2. «جفت‌های کمینه» در این گویش نشان می‌دهد که در میان گویش‌های خویشاوند، گویشی است منحصربه‌فرد. برای مثال به چند نمونه بسنده می‌کنیم. 3. واژه‌هایی بکر وجود که در زبان فارسی و حتی گویش‌های خویشاوند (کوهمره‌ای و لارستانی) ناشناخته است. ریشهٔ بعضی از آنها نیز در زبان فارسی میانه یافت نشده است. این واژه‌ها که نگارنده آنها را «غریب واژه‌های گویش دوانی» نامیده است، واژه‌هایی هستند که باید ریشه‌ای قدیمتر از فارسی میانه داشته باشند و باید در میان دیگر زبان‌های دوران باستان به جستجوی اصل آنها همت گماشت. برای مثال به چند واژه بسنده می‌کنیم. xolik (مُهرهٔ زینتی)، zets (جوجه تیغی)، xu:δ (زمین بایر)، kuru (آرنج)، pešek (استخوان)، ge:l (خراب و فاسد)، leher (لوس و نُنُر) و بسیاری دیگر.

برگرفته از وبگاه دوانپارس توسط عبدالنّبی سلامی «پورِ دوان»

قلعهٔ دختر[ویرایش]

بنایی که کمتر در متون منتشر شده از آن نام برده شده و حتی علی‌رغم تمامی شایستگیش از ثبت در فهرست آثار ملی ایران نیز باز مانده‌است، در ارتفاعات بالای کوه‌های دوان واقع شده و به «قلعه دختر» معروف می‌باشد. این بنا بر روی یکی از ارتفاعات بلند رشته کوه‌های شمالی کازرون و مشرف به دشت وسیع این شهرستان واقع شده‌است. بیان دقیق قدمت آن نیازمند حضور کارشناسان میراث‌فرهنگی و حفاری دقیق منطقه‌است، اما با در نظر گرفتن شواهد حداقلی که از مدفون شدن در خاک در امان مانده‌اند (مانند دیواره‌های دور قلعه، خورده سفال‌های درون آن، دیواره‌ها و نوع بناهای ساخته شده درون قلعه، ملات به کار رفته در بنا و...) می‌توان فرض اولیه را بر ساسانی بودن آن قرار داد. (بیان قدمت و کاربری دقیق این قلعه منوط به پژوهش و کاوش کارشناسان و متخصصین حوضهٔ میراث‌فرهنگی می‌باشد.) عدم توجه حفاظتی و علمی (نبود یا پایین بودن مطالعه پیرامون آن) بعلاوه کاوش‌های غیرمجاز منجر به وارد آمدن صدمات فراوانی به این قلعهٔ تاریخی شده‌است.

قلعۀ دختر دوان گزارش مفصل حضور بر فراز قلعه

مقدمه: در نقاطی از ایران، بر فراز کوه¬های مرتفع، آثار قلعه¬هایی شناسایی شده است که عمدتاً به دلیل دشواری دسترسی به آنها¬، به قلعۀ دختر موسوم شده¬اند. در تفکر ایرانی دختر را به بکر بودن و پاکی و وجودی دست نایافتنی شناخته¬اند. و میدانیم که ناهید یا آناهیتا (در اوستا به دوشیزه¬ای زیبا، بلندبالا و خوش¬پیکر توصیف شده است) و این ایزدبانوی آب، سمبل پاکی و بکری بوده است. این تشبیه بی¬دلیل و بی-مناسبت نیست زیرا چنین قلعه¬هایی جز برای مدافعان آن، بکر و دست¬نایافتنی بوده است. معروفترین آنها قلعۀ دختر فیروزآباد، به فاصلۀ چند کیلومتری شمال کاخ اردشیر و بر فراز کوهی بلند واقع است. این قلعه را به دورۀ ساسانیان نسبت می¬دهند. قلعۀ دختر کرمان نیز از قلعه¬های معروف استان کرمان است که بقایای برج و باروی آن با وجود گذشت زمان طولانی، هنوز هم استوار است. در نقاطی دیگر مثل بردسکن، دشتی بوشهر، میانه، الیگودرز لرستان، ساوه و باکو نیر قلعه¬های دختر وجود دارند. قلعۀ دختر دوان کازرون، گرچه به رغم قدمت و اهمیت تاریخی¬اش در میان آثار باستانی ایران چندان معرفی نشده است، اما به دلیل موقعیت تاریخی و جغرافیایی¬اش که آن را به شهر باستانی بیشاپور پیوند می-دهد، باید یکی از قدیم¬ترین قلعه¬های ایران به شمار آورد. از نظر تاریخی و با توجه به بافت معماری و مصالح به کار رفته در آن، باید در دورۀ ساسانیان ساخته شده باشد و، از نظر جغرافیایی، نیز با فاصلۀ چند کیلومتری از شهر بیشاپور، در سمت شرقی و در حوزۀ حفاظتی آن قرار داشته است.

موقعیت: بر فراز کوه¬های شمالی روستای دوان و مشرف به جلگه¬های کازرون و بیشاپور، بقایای قلعۀ کهنی باقیست که به قلعۀ دختر دوان معروف است. این اثر تاریخی که در حدود هفت کیلومتری شمال روستا و بر فراز کوهی با دیواره¬های عمودی و بلند واقع است، احتمالاً اثری ساسانیست که در مساحتی حدود هفت هزار و پانصد متر مربع گسترده است و دارای چهار برج، دو آب¬انبار، دیوار¬های سنگچین شده بر لبه¬ها و پرتگاه¬های کوه و تعدادی اتاق¬ است. سطوحی که روی آن ساخت و ساز صورت گرفته، همسطح و هموار نیست. در واقع سطوح (محوطه¬های) قابل ساخت و ساز سه قسمتی است که با اختلاف ارتفاعی قابل توجه از هم قرار دارند. در محوطۀ بالایی که در اصل قسمت اصلی یا بام قلعه را تشکیل می¬دهد خود نیز از شیب قابل توجه برخوردار است که قسمت شمالی آن در نقاط بلندتر و آثار جنوبی آن در سطحی پایین¬تر ساخته شده¬اند. در این قسمت آثار اتاق¬ها، برج¬ها، دیوارها و آب¬انبارها مشهود است. در قسمت غربی کوه قلعه دو نقطۀ مسطح وجود دارد که در دو ارتفاع مختلف قرار دارند و بر آنها نیز اتاق¬ها و دیوارهای محافظ بنا کرده¬اند. به دلیل وجود پرتگاه بین این دو قسمت، که تنها نقطۀ ارتباطی است، با ساخت بنای طاقی مستحکم راه را برای آمد و شد هموار کرده¬اند. ارتفاع دیوارۀ شمالی قلعه حدود شصت متر و ارتفاع دیوارۀ جنوبی آن بیش از صد و پنجاه متر است که به دره¬های جنوبی منتهی می¬شود. قلعه، ورودی مشخصی ندارد، اما می¬توان معبر ناهموار و دشواری که در سمت شرق قلعه وجود دارد و محل دسترسی به بالای قلعه است راه ورودی آن را به شمار آورد. در نقاطی از این راه آثار پلکان¬های سنگ¬چین شده هنوز وجود دارد که این گمان را تقویت می¬کند.

برج¬ها: از میان چهار برج مدور آن، برج جانب شرق قلعه با ارتفاع پنج متر و نیم و قطر چهار متر، با وجود ریخته شدن قسمت¬هایی از سنگ¬های نمای آن سالم¬ترین برج¬هاست. ورودی مزبور در انتها، از کنار این برج به محوطۀ بالایی قلعه می¬رسد. البته باید یادآور شد که از اتاقک برج هیچ اثری نیست و فقط بنیان برج که از پایین تا لبۀ سطح قلعه سنگ¬چین شده و توپُر است باقیست. سنگ¬های نما تراش¬خورده و منظم¬اند. برج دوم که در سمت شمال و در انتهای دیوارۀ شمالی قلعه وجود داشته. امروزه جز چند ردیف از سنگ¬های پایه¬ای آن باقی نیست. دو برج غربی قلعه به فاصلۀ نوزده متری از هم قرار دارند که مشرف به دره¬های جنوبی و طبیعتاً جلگۀ کازرون و بیشاپور است. هردو صدمه ¬دیده¬اند و مانند برج شرقی، تنها ستون توپُر آنها که حکم پایه داشته باقی مانده¬اند. برج سمت شرقی که سالم¬تر و بلندتر است، دارای پنج متر و هفتاد سانتی¬متر ارتفاع و قطر آن چهار متر و هشتاد سانتی¬متر است. برج غربی نیز سه متر و نیم ارتفاع و دو متر و هشتاد سانتی¬متر قطر دارد.

دیوارها: در نقاط مختلف قلعه، اعم از لبه¬های آسمان¬نمای آن یا در ارتفاعات دیواره¬های طبیعی، دیوارهایی تعبیه شده که هم برای همسطح کردن فضای کناره¬های قلعه کاربرد داشته، هم در نقاطی از قلعه که احتمال نفوذ اغیار به قلعه وجود داشته، به صورت موانع مطمئن، راه¬های نفوذ را بسته¬اند. این دیوارها که همه از سنگ و گچ ساخته شده¬اند، عمدتاً از سنگ لاشۀ صورت¬دار و در بعضی جاها از سنگ¬های تراشیدۀ مکعبی استفاده شده است.

آب¬انبارها: در قسمت فوقانی قلعه آثار دو آب¬انبار بزرگ و عمیق وجود دارد. یکی در سمت جنوب شرقی و دیگری در وسط محوطۀ قلعه. آب¬انبار جنوب شرقی شکلی غیرهندسی دارد اما آن یکی بیضی¬شکل است. 

ابعاد آب¬انبار جنوب شرقی عبارت است از بلندترین حد درازای آن 16 متر، بیشترین حد پهنای آن نُه متر و ارتفاع آن تا حدی که آب در آن جمع می¬شده است، حدود چهار متر است. دیوار دور مخزن این آب¬انبار به صورت پلکانی چیده شده است. درازای قسمت کف هفت متر، پهنایش دو متر و هشتاد سانتیمتر و ارتفاع دیوارۀ آن حدود یک متر است. دیوار بعدی حدود نیم متر عقب¬تر چیده شده است و، دیوارۀ سوم، نیز به همان صورت با فاصله¬ای عقب¬تر قرار دارد. آخرین ردیف سنگ¬چین دور آب-انبار، به ضخامت یک متر و نیم بر لبۀ پرتگاه جنوبی قلعه قرار دارد که ضمن محیط بودن بر آب¬انبار، جزو دیوار¬های لبۀ پرتگاه¬های قسمت فوقانی قلعه به شمار می¬رود. آب¬انبار درون محوطه دارای ابعاد زیر است: درازای آن ده متر و نیم، پهنایش چهار متر و ارتفاع آن سه متر و بیست سانتیمتر است که با توجه به آواری که در کف آن ریخته شده است، بیش از این است. این آب-انبار نیز دارای دیواری پلکانی است. که¬ با فاصله¬های متغیر بیست تا سی سانتیمتری از هم قرار دارند. در نتیجه مساحت کف نسبت به مساحت لبه آن کمتر است. احتمال وجود آب¬انبارهای دیگری در قسمت¬های میانی و تحتانی نیز وجود دارد که در زیر خاک مدفون¬اند و نیاز به حفاری دارند.

اتاق¬ها: در قسمت¬های سه¬گانۀ قلعه، آثار دیوارهایی وجود دارد که با توجه به ابعاد آنها، نشان از اتاق¬های متعدد دارد. در محوطۀ فوقانی این آثار به صورت پلانی بر سطح زمین پیداست. در این آثار هیچ نشانی از سقف نیست. دیوارها فرو ریخته¬اند. در نتیجۀ پر شدن آنها از آوار، ارتفاعشان تا کف مشخص نیست. برای دریافت دقیق وضعیت آنها نیاز به حفاری اصولی دارد. در قسمت تحتانی، آثار اتاق¬ها بیشتر پیداست. دیوارها تا حدود یک تا یک¬متر و نیم باقی‌مانده است. ضخامتشان بیش از نیم متر است.

طاق¬ها: در دو نقطۀ بین دو محوطۀ قلعه، دو طاق باقی‌مانده که هر دو برای گذر از محوطه¬ای به محوطۀ دیگر بنا شده است. هر دو طاق بر لبۀ پرتگاه¬ها بنا شده که بدون وجود آنها گذر از محوطه¬ها امکان-پذیر نبوده است. طاق بالایی که در بین دو محوطۀ تحتانی و میانی بنا شده است، در میان مردم دوان به حَمومَک (حَمامَک) موسوم است که البته با توجه به موقعیت آن، نمی¬توانسته است که این کاربرد را داشته باشد. 

طاق دیگر که در سمت جنوب غربی پای قلعه و چسبیده به دیوارۀ بلند آن بنا شده است، کاربردی دوگانه داشته است. یکی مانعی بوده بر سر راه نفوذ اغیار و، دیگری، محل استقرار نگهبانان قلعه و گذر آنان از نقاط قابل آمد و شد در دیوارۀ جنوبی قلعه

سفالینه¬ها: در نقاط مختلف محوطۀ فوقانی قلعه، سفال¬شکسته¬های بسیاری پراکنده است که پیران روستا تا چند نسل آن¬سوتر، سالم بودن آنها را به یاد نداشته¬ و از وقتی به یاد داشته¬اند سرتاسر محوطه پوشیده از این قطعات بوده است. دلیل این همه سفال¬شکسته بر کسی روشن نیست. که آیا چون نقاطی از ایران که در جشن¬های آب ظروف سفالینه را می¬شکستند، شکسته شده، یا پس از زمان حیاط قلعه¬نشینان، مردمان بعد از آنان به شکستن آنها دست زده¬اند. به هرحال بر سطح وسیع قلعه گونه¬های مختلفی از این سفالینه¬ها در اندازه¬ها و رنگ¬ها و طرح¬های مختلف وجود دارد، که البته نسبت به سی- چهل سال پیشتر بسیار کمتر شده است.
متأسفانه با همۀ دشواری و درازی راه کوهستانی تا قلعه، پای قاچاقچیان آثار باستانی بدانجا هم رسیده است و در نقاطی از آن ردّی از حفاری¬های ناموفق دیده شده است. با توجه به گودال¬های حفر شده، که بیش از نیم متر نیستند و نشان از شکست و نا امیدی از ادامۀ کار قاچاقچیان دارد، همچنان می¬توان امیدوار بود که تا دیر نشده است و دیگر قاچاقچیان طماع به نیات پلید خود نرسیده¬اند، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برای حفاظت از چنین آثار ریشه¬دار و ارزشمندی که در منطقه منحصر به فرد است، سیاستی مدبرانه به کار گیرد. تا مسئولان میراث فرهنگی فارس بیش از پیش  برای اینگونه آثار  اهمیت قائل شوند و گروه¬ کارشناسی را برای شناسایی دقیق¬تر علمی این قلعۀ باستانی بدانجا اعزام نمایند.  
گزارش پیش رو، در تاریخ چهاردهم شهریور سال هزار و سیصد و نود و دو خورشیدی توسط نگارنده و با همراهی آقایان عبدالکریم غلامی فرزند اسماعیل و محمد زارع فرزند محمدقلی بر فراز قلعۀ دختر دوان تهیه شده است.

عبدالنّبی سلامی «پورِ دوان» 25/6/1392 منبع: وبگاه www.davanpars.com

وجه تسمیه دختر جهت نامگذاری قلعه‌های دختر[ویرایش]

یکی از نظریه‌هایی که پیرامون نامگذاری قلعه‌های دختر در ایران مطرح می‌شود، مربوط به دید فرهنگی ایرانیان به دخترهاست. همانطور که می‌دانیم دختر در فرهنگ ایرانی به عنوان موجودی بکر و دست‌نیافتنی قلمداد می‌شود. قلعه و یا دژهایی را هم که بر روی کوه‌ها و یا تپه‌ها بنا شده و دسترسی به آنها به هر نحو با مشکل امکانپذیر بوده به نام قلعهٔ دختر نامگذاری می‌شده است.

نظریه‌های مختلف دیگری نیز پیرامون نامگذاری این اماکن به نام دختر وجود دارد که اگر فرصتی بود در بخشی دیگر به آنها نیز خواهم پرداخت.

مسیردستیابی[ویرایش]

از روستای دوان راه‌های متعددی جهت دسترسی به ارتفاعات بالای کوه‌های آن وجود دارد. یکی از این راه‌ها که در قسمت شرقی آن واقع شده‌است، مسیری مال رو است که از میان تاکستان‌های معروف این روستا عبور کرده و پس از طی مسیری حدوداً سه ساعته شما را به قلعهٔ زیبای دختر روستای دوان می‌رساند. راه آسانتر جادهٔ ماشین روی است که در سمت شمال روستا تا نزدیکی قلعهٔ دختر دوان می‌رود.

آب و هوا[ویرایش]

آب و هوای دوان در بهترین حالت (بهار) خنک و خوش آب و هوا می‌باشد و یکی از بهترین فصل‌های گردشگری این روستا به شمار می‌آید و به طور کلی در تابستان گرم و در پاییز و زمستان نیز خنک و سرد می‌باشد و از نظر آب و هوایی چهار فصل می‌باشد

کشاورزی در دوان[ویرایش]

کشاورزی در دوان عمدتاً بشکل دیمی صورت می‌گیرد بدلیل کمی باران و زمین نامرغوب. محصولات آن در دوره‌های پیشتر گندم، جو گاهی نخود و عدس بوده است. همچنین باغات انگور، گلابی، انار و انجیر در دوان بوفور موجود بوده است. در این روستا زیتون کاری انجام شده است و از نکات جالب می‌توان به وجود زیتون سیاه در این روستا اشاره کرد.

منابع[ویرایش]