دایرةالمعارف تشیع

دایرةالمعارف تشیع
نویسنده	ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، عباس زریاب خویی، محمدحسین مشایخ فریدنی، پرویز ورجاوند سید مهدی حائری قزوینی و حسن انوشه از جمله نویسندگان سرشناس این دانشنامه بودند
ناشر	با حمایت مالی بنیاد طاهر (موقوفات سید ابوالفضل تولیت) آغاز و سپس با حمایت مالی فهیمه محبی انجدانی و انتشارات حکمت
محل نشر	ایران
تاریخ نشر	از سال ۱۳۶۰
تعداد صفحات	تاکنون، ۱۴ جلد
زبان	فارسی
کتاب‌شناسی ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، عباس زریاب خویی، محمدحسین مشایخ فریدنی، پرویز ورجاوند سید مهدی حائری قزوینی و حسن انوشه از جمله نویسندگان سرشناس این دانشنامه بودند

دایرةالمعارف تشیع دانشنامه‌ای فارسی، در چندین جلد، پیرامون موضوعات مختلف دینی، کلامی، اعتقادی، فقهی، اصولی، تاریخی، جغرافیایی، علمی و فرهنگی جهان تشیع است، که تدوین آن از سال ۱۳۶۰ با حمایت مالی بنیاد طاهر (موقوفات سید ابوالفضل تولیت) آغاز و سپس با حمایت مالی فهیمه محبی انجدانی دنبال شد. تا کنون ۱۴ جلد از آن منتشر گردیده و جلد چهاردهم (کربلا - لیلة المبیت) آخرین جلد این مجموعه‌است، که در تابستان ۱۳۹۰ توسط انتشارات حکمت منتشر شد. این دانشنامه برنده دوره سیزدهم کتاب سال جمهوری اسلامی ایران است.

جلد اول این دانشنامه، پس از استعفای دکتر مهدی محقق و سرپرستی دکتر احمد صدر حاج سید جوادی در ۱۳۶۶ ش منتشر گردید، ولی انتشار مجلدات دیگر، به دلیل فوت سید ابوالفضل تولیت، مواجه با مشکل مالی شد. فهیمه محبی حامی مالی (از سال ۱۳۶۶ به بعد) و مدیر اجرایی این مجموعه، احمد صدر حاج‌سیدجوادی سرپرست علمی و کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی و سید احمد سجادی (ویراستاران و مسئولین تحقیقات) ومهدی محقق(تدوین کنندهٔ طرح تدوین اولیه)، هیات علمی آن بودند.حسن یوسفی اشکوری نیز پیش از گرفتاری در جریان‌های سیاسی، سابقهٔ همکاری با این مجموعه را داشت.

حمایت بنیاد طاهر از این مجموعه از سال ۱۳۶۶ به بعد و با بروز ادعاهایی از سوی برخی وارثان دور سید ابوالفضل تولیت قطع گردید و فهیمه محبی، خود، حمایت آنرا بر عهده گرفت. به گفته بهاء الدین خرمشاهی، برخی مسئولین به دلیل سرپرستی احمد صدر حاج سیدجوادی بر این دانشامه از حمایت از آن خودداری کردند. فهیمه محبی با فروختن منزل شخصی خود و صرف مال موروثی به جا مانده از همسرش (سرگرد خلبان رضا محبی) و فرزند دانشجوی ناکامش (سعید محبی) هزینه‌های دائره المعارف تشیع را تا آخرین روزهای حیات خود، پرداخت کرد.

اهداف و ضوابط

اهداف ذیل از سوی تدوین کنندگان دانشنامه مد نظر بوده‌است:

• تحلیل و توصیف کلمات اساسی قرآن و نهج البلاغه و آثار امامان شیعه
• شرح احوال چهارده معصوم، شیعیان، صحابه، رجال حدیث، مسائل فقه و اصطلاحات اصول و تفسیر و کلام، و زندگانی علما، حکما، عرفا، شعرا، خطاطان و معماران زبردست شیعه، تاریخ و جغرافیای تشیع، و دانشمندانی که توجه خود را به علوم محض و یا به تهذیب نفس معطوف داشته‌اند.
• توصیف و معرفی کتب مهم شیعه
• توضیح و تحلیل اصطلاحات در کلیه معارف تشیع
• معرفی آثار و ابنیه مهم
• معرفی خاندان‌های مهم شیعه
• توصیف نهادهای اجتماعی
• توصیف شهرها و بلاد ومراکز شیعه نشین در کل جهان اسلام و خارج از آن

گرچه هرگاه ضرورت احساس شده‌است به مناسبت‌های مختلف، عناوین و مدخل‌های غیر شیعه نیز آورده شده‌است.

ضوابط دانشنامه به شرح ذیل قید شده‌است:

• از کلمه شیعه و تشیع، معنی عام آن مد نظر بوده‌است، یعنی: «کُلّ ُمَن یَتَوَلّیَ عَلِیّاً وَ اَهلَ بَیتِهِ» [= هرکس که دوست بدارد علی و خاندان او را]. در این مجموعه، از فرق مختلف شیعه و عقاید آنان نیز یاد شده‌است؛ گرچه تمرکز بر شیعه دوزاده امامی است.
• از دانشنمندان فرقه‌های مختلف شیعه همچون اسماعیلیه و زیدیه و از دانشمندان سنی که در نشر آثار علوی سهم داشته‌اند، نیز در این اثر یاد شده‌است.
• به آنانکه آثارشان مورد رد و نقض دانشمندان شیعه قرار گرفته و آنانکه با شیعیان مناظرات یا مخالفت داشته‌اند نیز پرداخته شده‌است.
• رجالیکه تشیع آنان مورد شک است قید شده‌اند تا تحقیق بیشتری درباره آنان صورت گیرد.
• به دلیل آنکه ایران کانون شیعه‌است و دانشنامه نیز به فارسی و ابتدا برای ایرانیان نوشته شده، به ایران توجه بیشتری شده‌است.

منابع و نویسندگان

منابع، در درجه اول، منابع شیعه‌است؛ اما در صورت ضرورت و برای تحقیق و تطبیق، به منابع سنی نیز مراجعه شده‌است. دانشنامه در سال ۱۳۶۴ دارای ۲۰ هزار مقاله تالیفی بوده که سعی شده از مقالهٔ ترجمه شده در آن استفاده نشود. ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، عباس زریاب خویی، محمدحسین مشایخ فریدنی، پرویز ورجاوند سید مهدی حائری قزوینی و حسن انوشه از جمله نویسندگان سرشناس این دانشنامه بودند.

از نگاه دیگران

• احسان یارشاطر (سرپرست دانشنامهٔ ایرانیکا) در اروپا، با دیدن این دائره المعارف گفته بود، فکر کنم تمام امکانات حکومت فعلی ایران برای انتشار این اثر به کار گرفته شده‌است. یکی از اعضای این مجموعه، پیغام فرستاد که: «بله، تمام امکانات را به کار گرفته‌اند؛ البته برای منتشر نشدن این دائره المعارف!»

در مرداد ماه سال ۱۳۹۱ حجت الاسلام رسول جعفریان در در ضمن چند مقاله پیاپی که در سایت خبر آنلاین منتشر شد، تعدادی از مقاله‌های این دائرة المعارف را داستان‌گونه و بی اساس دانست.

در پی این مساله دبیرخانه دایره المعارف تشیع در طی نامه‌ای به خبرآنلاین، که در ۱۸ مرداد بر روی سایت قرار گرفت، به اشتباهات صورت گرفته اذعان کرد و آن‌ها را ناشی از - به گفتهٔ آنها - نقض امانت ویراستار دائرةالمعارف دانست. در این نامه هیئت مدیره دایرة المعارف تشیع وعده داد که در چاپ جدید این مجلّدات این مطالب حذف خواهند شد.

جستارهای وابسته

• پژوهشکده دانشنامه‌نگاری دینی
• سید ابوالفضل تولیت
• فهیمه محبی
• احمد صدر حاج‌سیدجوادی
• دانشنامه جهان اسلام
• دانشنامه امام علی (ع)
• فهرست دانشنامه‌های فارسی

پیوند به بیرون

• نظری به دانشنامه‌های فارسی ، به قلم احسان یارشاطر