جناح چپ جمهوری اسلامی ایران

چپ و راست در ادبیات سیاسی جهان

چپ یا چپ‌گرا در ادبیات سیاسی، به مواضعی اطلاق می‌شود که خواهان تغییرات تدریجی یا رادیکال در جهت ایجاد برابری در توزیع ثروت و قدرت هستند. ریشهٔ این اصطلاح به انقلاب فرانسه باز می گردد؛ کسانی که در سمت چپ پارلمان می‌نشستند، مخالف سلسله مراتب سنتی قدرت بودند و از اصلاحات پشتیبانی می‌کردند و در مقابل افرادی که در سمت راست پارلمان می نشستند از وضع موجود حمایت می کردند و راست یا راستگرا خطاب می شدند.^{[دانشنامهٔ سیاسی- داریوش آشوری-زیر اصلاح: چپ و راست،نشر مروارید- چاپ شانزدهم 1387]}

زمینه فکری جناح چپ اسلامی در ایران

در سدهٔ اخیر و به ویژه پس از بروز جریانات منسوب به روشنفکری مذهبی، همواره شاهد اختلافات فکری اساسی در میان اندیشه های مذهبی ها و رویکردهای آن ها نسیت به مسائل مختلف جامعه بودیم. در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، از آن جایی که گرایشات روشنفکران مذهبی همواره به اصلاح سنت های مذهبی انحرافی، انطباق آموزه‌های مذهبی با ارزش‌های نوینی چون آزادی، حقوق بشر و مردم سالاری و تمایل به تغییر ساختارهای مذهبی موجود، از جمله دستگاه روحانیت، تقلید، برتری روحانیت و طبقهٔ وابسته در حقوق اجتماعی و ... بود، اصطلاح چپ گرا به معنی خواهان تغییر وضع موجود به آن ها اطلاق شد.

زمینه اقتصادی جناح چپ اسلامی در ایران

پس از انقلاب از آن جایی که مجموعه افراد و گروه هایی که در جناح چپ جمهوری اسلامی جای گرفتند، به طبقه بازاریون سنتی وابستگی اجتماعی نداشتند، در ابتدای انقلاب گرایشات اقتصاد دولتی بر سیاست هایشان حاکم بود^{[نیازمند منبع]}، که این امر اختلافات سیاسی شدیدی را در سال‌های ابتدایی دهه شصت و خصوصا در رابطه با سیاست‌های اقتصادی دولت میرحسین موسوی در زمان جنگ میان انقلابیون ایجاد کرد و از آن پس رسما دو گروه سیاسی جناح چپ و جناح راست از هم جدا شدند^{[نیازمند منبع]}.

با این حال در طول دوره سی ساله بعد از انقلاب هر دو جناح راست و چپ در زمان تصدی قدرت، بسته به شرایط، از سیاست‌های اقتصاد دولتی یا اقتصاد باز استفاده کرده اند.^{[نیازمند منبع]}

تاریخچه سیاسی جناح چپ اسلامی در ایران

اختلافات و دیدگاه‌های گوناگون پس از انقلاب اسلامی ایران، موجب شد تا مجمع روحانیون مبارز در سال ۱۳۶۶ و با چراغ سبز خمینی از جامعه روحانیت مبارز جدا شود. همچنین سازمان جدید مجاهدین انقلاب اسلامی نیز پس از اختلافات طولانی میان اعضا از سال ۱۳۶۱ با جدایی اعضای چپگرا با عنوان سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۷۰ تاسیس شد. این دو گروه به همراه دیگر گروه‌های پیرو خط امام و بعداً دیگر احزاب، افراد و گروه‌های درون ساختار جمهوری اسلامی که گرایشات فکری و سیاسی مشابهی دارند به عنوان جناح چپ شناخته می شوند.

مجمع روحانیون مبارز

مجمع روحانیون مبارز در سال ۱۳۶۶ و در آستانه انتخابات مجلس سوم از انشعاب روحانیون چپ‌گرا به رهبری مهدی کروبی و محمد موسوی خوئینی‌ها از جامعه روحانیت مبارز تشکیل شد. انشعاب از جامعه روحانیت با تایید کتبی روح الله خمینی[نیازمند منبع] صورت گرفت و این تشکل پیروزی گسترده‌ای در انتخابات مجلس سوم داشت. درخواست حذف محمود دعایی و فخرالدین حجازی از فهرست انتخاباتی جامعه روحانیت مبارز از سوی روحانیون راستگرا برای انتخابات مجلس سوم یکی از عواملی بود که زمینه ساز انشعاب روحانیون چپگرا طرفدار دولت میر حسین موسوی در جامعه روحانیت مبارز شد.

سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران

با پدید آمدن اختلافات میان اعضای سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در همان ابتدای پیدایش سازمان بر سر مسائلی چون صدور بیانیه در مناسبت‌هایی هم‌چون روز کارگر، ترور مرتضی مطهری و یا سال‌مرگ علی شریعتی و به ویژه مخالفت جناح راست‌گرای سازمان و گروه منصورون با سیاست‌های اقتصادی محمد سلامتی و بهزاد نبوی در دولت میرحسین موسوی، مجاهدین انقلاب پس از مدتی به ۲ و بعد به ۳ جناح تقسیم شدند که در ابتدا منجر به خروج بهزاد نبوی و محمد سلامتی در سال ۱۳۶۱ و بعداً تاسیس سازمان جدیدی به نام سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران، در سال ۱۳۷۰ توسط برخی از اعضای جناح چپ سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی شد، عوامل دیگر این اختلافات به عقیده اعضای چپگرا، همراهی عده‌ای از اعضای سازمان از جمله افراد گروه منصورون با سیاست‌های مذهبیون بازاری راستگرا و عدم همراهی با نظرات خمینی و مخالفت آن‌ها با بسیاری از مصوبات مجلس و دولت هم‌چون قانون کار و قانون اصلاحات ارضی بود. محمد سلامتی دبیرکل سازمان جدید مجاهدین انقلاب اسلامی، مهم‌ترین اعضای راست‌گرای آن زمان را حسین فدایی، محمدباقر ذوالقدر، محسن رضایی و احمد توکلی معرفی کرده‌است [نیازمند منبع].

ادبیات و اصطلاحات مرتبط با دو جناح در ایران

در دهه شصت و نیمه اول دهه هفتاد از اصطلاح جناح راست و جناح چپ در ادبیات سیاسی ایران استفاده می شد. پس از پیروزی محمد خاتمی در انتخابات سال 76 جناح چپ از اصطلاح جدید اصلاح طلبان و برای طیف مقابل از واژه محافظه کاران استفاده می کرد. همچنین برای اصلاح طلبان از اصطلاح غیر رسمی دوم خردادی‌ها نیز استفاده می شد. در واکنش به اصلاح طلبان جناح راست، از عبارت اصولگرایان برای توصیف خود و خط و مشی فکری اش استفاده کرد. در وقایع مرتبط با انتخابات دهم ریاست جمهوری، جریان اصلاحات به جنبش سبز معروف شد و در مقابل اصولگرایان از عبارت جریان فتنه برای اشاره به اصلاح طلبان و معترضین به نتایج انتخابات دهم استفاده می کردند.

گروه‌ها و احزاب عمده جناح چپ

1. جبهه مشارکت ایران اسلامی
2. حزب اعتماد ملی
3. سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران
4. مجمع روحانیون مبارز
5. حزب اسلامی کار
6. حزب کارگزاران سازندگی

وقایع و رویدادها و چالش‌های مهم مرتبط با جناح چپ

1. کسب اکثریت مجلس سوم
2. نخست وزیری میر حسین موسوی ۱۳۶۰
3. قانون نظارت استصوابی
4. رد صلاحیت گسترده در انتخابات مجلس چهارم
5. رد صلاحیت گسترده در انتخابات مجلس پنجم
6. ریاست جمهوری محمد خاتمی در دوم خرداد ۱۳۷۶
7. افشای قتل های زنجیره ای ایران
8. کسب اکثریت مجلس ششم
9. حمله به کوی دانشگاه تهران (۱۸ تیر ۱۳۷۸)
10. رد صلاحیت گسترده در انتخابات مجلس هفتم
11. شکست سیاسی اصلاحات
12. رد صلاحیت گسترده در انتخابات مجلس هشتم
13. جنبش سبز
14. اعتراض به تخلفات گسترده در انتخابات ریاست جمهوری دور دهم
15. تحریم انتخابات مجلس نهم

انتخابات ریاست جمهوری دهم

در انتخابات ریاست جمهوری دهم در ۲۲ خرداد ۱۳۸۸ از میان کاندیداهای اصلاح طلب تنها دوتن به نام‌های میرحسین موسوی و مهدی کروبی به رقابت با دو نامزد دیگر پرداختند.در این انتخابات که بنا به اعلام رسمی شورای نگهبان و وزارت کشور محمود احمدی‌نژاد پیروز گردید باعث اعتراض شدید کاندیداهای اصلاح طلب و اصلاح طلبان دیگر از قبیل محمد خاتمی قرار گرفت و اعتراضات بزرگ و میلیونی مردمی را در پی داشت.