تقی ارانی
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
تقی ارانی در ۱۳ شهریور ۱۲۸۲ خورشیدی در تبریز زاده شد. وی از اعضای برجسته گروهی بود كه از اواخر سال ۱۳۱۵ تا اوایل سال ۱۳۱۶ به تدریج دستگیر و در زندان موقت تهران و قصر زندانی شدند.
این گروه كه به گروه ۵۳ نفر معروف شدند متهم بودند كه از مرام اشتراكی و كمونیستی پیروی میکنند.اعضای گروه ۵۳ نفر تا پیش از دستگیری با هم ارتباطی نداشتند و این نام پس از دستگیری به آنها اطلاق شد.آنها عمدتاً زیر شكنجههای جانكاه مأموران اداره آگاهی (تأمینات) شهربانی رضاشاه قرار گرفتند و با پروندههایی که برای آنها ساخته شد به زندانهای درازمدت محكوم و راهی زندان قصر شدند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] تحصیلات
دکتر ارانی در ۲۸ آذر ۱۳۰۷ خورشیدی از رساله دکتری خود تحت عنوان«خواص احیاکننده اسید هیپوفسفری» دفاع کرد و از دانشگاه برلین پایاننامه تحصیلی خود را کسب کرد. ارانی پس از گذراندن یک دوره چندماهه در رشته شیمی تسلیحاتی، در نیمه دوم سال ۱۳۰۸ به ایران بازگشت. تقی ارانی دوران طلبگی را در مدارس قدیم ایران به تحصیل پرداخته بود. مطالعات ارانی در زمینه علوم طبیعی و تجربه عملی، هسته اولیه تفکر ماتریالیستی را در وی به وجود آورد.
[ویرایش] فعالیت های سیاسی و فرهنگی در آلمان
در اواسط سالهای جنگ جهانی اول، یک گروه کوچک از روشنفکران ایرانی مجله «کاوه» که علیه دشمنان آلمان و برای استقلال ایران فعالیت میکرد، منتشر کردند. بعد از شکست آلمان در جنگ جهانی (۱۹۱۸-م)، گروه نویسندگان دوره اول مجله «کاوه» شامل: محمد قزوینی، محمدعلی تربیت، ابراهیم پورداود، حسین کاظمزاده ایرانشهر، فضلعلی مجتهد تبریزی، محمدعلی جمالزاده و حسن تقیزاده به جز جمالزاده و تقیزاده، بقیه متفرق شدند. تقی ارانی که از طرف دولت به آلمان اعزام شده بود پس از ورود به برلین به مدت دوسال از فعالین گروه ناسیونالیستهای افراطی بود و با مجله ایرانشهر و نامه فرنگستان همکاری داشت.
تقی ارانی سه سال بعد از جدایی از جریان ناسیونالیستی افراطی، در کتاب «پسیکولوژی فردی» در باره تغییر و تحول فکری در انسان چنین مینویسد:
«هیچ قضیه را نمیتوان عاری از شرایط زمان و مکان و شخص متفکر تحقیق نمود. از طرف دیگر حالت شعور، هوشیاری و دانستن از خود دائمأ تغییر میکند. خود اجتماعی من در چند سال پیش با اکنون فرق دارد...»
تقی ارانی در سالهای بعد به این دوره از فعالیتهای سیاسی خود در مجله «دنیا» دوره اول، خرداد ۱۳۱۴ چنین اشاره میکند:
«برحسب تقاضای سن و محدود بودن معلومات بد محیط چنانکه از مقالات مجله «ایرانشهر» و مجله «فرنگستان» برمیآید، تابع این نهضت بودم و با دوستان خود به فارسی ویژه مکاتبه میکردم که به یادگار افکار ایام جوانی خود نگاهداشتهام.»
فعالیت سیاسی تقی ارانی هنگام اقامت وی در آلمان (۱۳۰۸-۱۳۰۱ شمسی) با پایه گذاری «فرقه جمهوری انقلابی ایران» در سال ۱۳۰۴ شمسی وارد مرحله جدیدی شد.
ارانی در آلمان با همکاری فریدریش روزن مستشرق و ادیب آلمانی کتاب «شرح مااشکل مصادرات کتاب اقلیدس» را تألیف کرد و در مقدمه این کتاب چنین نوشت:
«به جاست که در این رساله ابتدا نام «روزن» برده شود. دکتر فریدریک روزن از دوستداران آثار شرق بود. اگرچه اشتغال رسمی او امور دیپلماسی بود و مدتی هم سمت وزارت امور خارجه آلمان را داشت و به طور فرعی در فن مستشرقی قدم میگذاشت معذالک کتاب مفید انتشار داده است که از آن جمله ترجمه نظمی رباعیات خیام به آلمانی، رساله «هاروت و ماروت»، «ایران در بیان و تصویر»، چاپ فارسی رباعیات و غیره میباشد. او در انتشار کتاب حاضر کمک مفیدی کرده است. از دهسال قبل که نگارنده، این رساله را استنساخ کردهام تا یک ماه پیش این دوست پیر انتظار انتشار رساله را داشت ولی این وقتی طلوع میکند که او تازه غروب کرده است. میتوان فهمید که تأثیر این پیشآمد چقدر قلب مرا سنگین نموده است.»
[ویرایش] تأسیس فرقه جمهوری انقلابی ایران
«فرقه جمهوری انقلابی ایران» در پاپیز سال ۱۳۰۴ شمسی به کوشش تقی ارانی که جزو گروه شصتنفری دانشجویان اعزامی بود با همکاری مرتضی علوی و احمد اسدی بطور غیرعلنی پایهگذاری شد.
پس از خلع احمدشاه قاجار، این فرقه در سال ۱۳۰۴ بیانیهای به شرح زیر خطاب به ملت ایران صادر نمود: «ملت ایران! وقتی که از راه دور به این سرزمین پر از بدبختی و فلاکت نگاه میکنیم چند ملیون مردم اسیر به نظر ما میرسد که همه گرفتار فقر و فلاکت و همه اسیر پنجه چپاول و غارتگری هستند. تاجر و کاسب ایران، دهقان و زارع ایران و آن اردوهای بزرگی که از هستی ساقط شده در کوچه و بازار به گدایی مشغولند همه اینها در زیر شکنجه و ظلم جان میدهند... چطور میشود حکومت ملی دایر کرد؟ هزاران قلب شجاع در این فکر و در این خیال در حال ضربان است. وقتی که شخص با عزت به این جمله مقدس فکر میکند، قربانیهای رشید ایران را در نظر میآورد که برای آزادی ایران و خلاصی ملت از دست این طبقه ظالم جنگیدهاند... ملت ایران باید خیلی از این قربانیها در آستانه آزادی تقدیم کند... به ملت ایران سلام! به آزادیخواهان ایران سلام! به جهانگیرخان و محمدتقی خان سلام! امضاء: کمیته مرکزی فرقه جمهوری انقلابی ایران»
جزوه «بیان حق» مهمترین بیانیه فرقه جمهوری انقلابی ایران است که در ۳۹ صفحه به سال ۱۳۰۶ در برلین منتشر و در ایران و اروپا پخش شد. این بیاننامه به زبان فرانسه ترجمه شد و در اختیار جراید و سازمانها و حزبهای سیاسی قرار گرفت.
[ویرایش] فعالیت در ایران
دکتر ارانی از نخستین سال ورود به ایران تلاش کرد با روشنفکران برجسته کشور تماس برقرار کند. آشنایی او با نیما یوشیج ، احمد کسروی، شهیدزاده و طاهر تنکابنی نمونه بارزی از تلاشهای او است. تدریس در دبیرستانهای شرف، ثروت، معرفت و مدرسه صنعتی و تماس روزانه با دانش آموزان و دانشجویان زمینه مناسبی برای فعالیت و روشنگری به وجود آورده بود. وی در این دوران به تدریج به تجدید چاپ و تکمیل کتابها و رسالههایی که در برلین منتشر کرده بود همت گماشت و بخشی از کتابهای درسی را بطور رایگان در اختیار محصلین بیبضاعت قرار میداد. دکتر ارانی در جهت شناساندن میراث فرهنگی و تمدن ایران به جهان کارهای ارزشمندی در انتشار متون کهن انجام داد، از جمله:
- «وجه دین» اثر ناصرخسرو قبادیانی
- رساله خیام
- رباعیات خیام و بدایع سعدی
ارانی در دوران نوجوانی به مدرسه طلبگی رفته بود و بعدها در بررسی روانشناسی قشرهای مختلف اجتماعی، قشر روحانیون ایران را به مثابه یک صنف از طبقه اجتماعی که دارای منافع مشترک هستند مورد ارزیابی قرار میدهد. ارانی معتقد بود: «مذهب با آن که حقیقتأ دائمأ در تغییر است، معتقدین و پیشوایان آن، آن را جامد و دائمأ صحیح و لایتغییر میدانند. اما مذهب مطابق با معلومات زمان اصلاح میگردد. ولی دیگر «مذهب اصلاح شده» آخرین درجه ترقی مذهب است. ظهور طبقه روحانیون نیز مانند طبقات دیگر برحسب طبیعت خودِ هیئت جامعه بوده و به مجرد این که تاریخ، وجود آنها را نالازم دانست ضعیف شده و به خودی خود از میان رفتهاند. عقاید آنها که خود هم مانند عموم معتقد بودهاند، عقاید عمومی و مناسب با درجه تمدن زمان بوده است. ممالکی که رو به ترقی میباشند مذهب را از حکومت جدا مینمایند.» (پسیکولوژی ارانی)
مجله دنیا، یکی ازآثار مبارزه فکری دکتر ارانی است، که آنرا به همراهی ایرج اسکندری و بزرگ علوی انتشارداد.
دكتر تقی ارانی بین روزهای ۱۰ تا ۱۴ بهمن ۱۳۱۸ به طرز مشكوكی در زندان درگذشت. اولیای بهداری زندان گواهی دادند كه او در اثر ابتلا به بیماری تیفوس (كه بیماری بسیار شایع زندانهای مخوف عصر رضاشاه بود) جان خود را از دست داده است. ماجرای مرگ دكتر ارانی را از لابهلای نوشتههای بزرگ علوی دنبال میكنیم كه خود از یاران او بود و جزو ۵۳ نفری محسوب میشد كه در زندان قصر محبوس بود و بعدها خاطراتش را در كتابی به همین نام ” ۵۳ نفر “ منتشر كرد:
... مرگ دكتر ارانی از آن مصیبتهایی است كه كلیه كسانی كه در زندان بوده و نام او را شنیده و یا یك بار او را در سلولهای مرطوب كریدر سه و چهار زندان موقت دیده بودند هرگز فراموش نخواهند كرد... روز چهاردهم بهمن ۱۳۱۸ نعش دكتر ارانی را به غسالخانه بردند. یكی از دوستان نزدیك دكتر ارانی، طبیبی كه با او از بچگی در فرنگستان معاشر و رفیق بود، نعش او را معاینه كرد و علایم مسمومیت را در جسد او تشخیص داد. مادر پیر دكتر ارانی، زن دلیری كه با خون دل وسایل تحصیل پسرش را فراهم كرده، روز چهاردهم بهمن ۱۳۱۸ لاشه پسر خود را نشناخت. بیچاره زبان گرفته بود كه این پسر من نیست. این طور او را زجر داده و از شكل انداخته بودند. همین مادر چندین مرتبه دامن پزشك معالج دكتر ارانی را گرفته و از او خواسته بود كه پسرش را نجات دهد و به او اجازه دهد دوا و غذا برای پسرش بفرستد. دكتر زندان در جواب گفته بود كه این كار میسر نیست. برای آنكه به من دستور دادهاند كه او را درمان نكنم...
دكتر تقی ارانی در امامزاده عبدالله به خاک سپرده شده است. احمد شاملو در رثای او شعر «قصیده برای انسان ماه بهمن» را در سال 1329 سرود.
[ویرایش] منبع
- تاریخچه فرقه جمهوری انقلابی ایران، حمید احمدی، نشر اختران، ۱۳۸۵
[ویرایش] پیوند
|
|||||||||||||||||
