پیاده (شطرنج)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
پیاده سفید
پیاده سیاه

پیاده (در متون فارسی قدیمی: بیدق، عربی شده کلمه فارسی میانه پیادک) یا سرباز (♙♟)، پرتعدادترین مهره در بازی شطرنج است. این مهره با نماد پیاده‌نظام در بازی شطرنج شناخته می‌شود. هر بازیکن در ابتدای بازی دارای هشت پیاده است. پیاده‌های سفید در آغاز بازی در عرض دوم و پیاده‌های سیاه در عرض هفتم قرار دارند.

هر پیاده می‌تواند در حرکت اول خود یک یا دو خانه به جلو برود و در ادامه تنها می‌تواند یک حرکت رو به جلو داشته باشد. پیاده‌ها تنها به صورت مستقیم حرکت کرده و مهره‌های حرف را هم به صورت مورب تا یک خانه یا از طریق آن‌پاسان می‌گیرند.

پیاده می‌تواند پس از رسیدن به انتهای صفحه ارتقا پیدا کرده و بعد از رسیدن به خانه انتهایی بلافاصله به مهره ای به جز خودش و شاه تبدیل شود. بازیکنان شطرنج با توجه به شرایط بازی مهره مورد نظر را انتخاب می‌کنند اما در اغلب اوقات شطرنج بازان وزیر را انتخاب می‌کنند.

پیاده‌ها در صورت‌های مختلف بازی آرایش‌های متفاوتی دارند. پیاده‌ها می‌توانند تأثیر زیادی در گشایش‌های بازی و روند بازی داشته باشند. برخی از آرایش‌های پیاده‌ها به ساختارهای پیاده ای معروف است که به مطالعه نحوه الگوی پیاده‌ها و چگونگی بازی با آن‌ها می‌پردازد.

تاریخچه[ویرایش]

مهره‌های شطرنج در ابتدا با نام‌های پیاده نظام، سواره نظام، فیل و ارابه به همراه شاه و وزیر شناخته می‌شدند و این‌ها به عنوان قطعات اصلی شطرنج را داشتند. با گذشت زمان نام مهره‌ها تغییر یافت و مهره‌ها به نام‌های امروزی درآمدند. پیاده نظام، در حال حاضر با عنوان پیاده یا سرباز شناخته می‌شود. امروزه سرباز تنها یک شکل است اما در برخی مقاطع، سربازان از این لحاظ متفاوت بودند.[۱]

امروزه از مجموعه شطرنج استانتون برای بازی‌های رسمی استفاده می‌شود که برای اولین بار در ۱۸۴۹ طراحی و ساخته شد. این اتفاق به دلیل نارضایتی بازیکنان بین‌المللی از نوع مهره‌ها بود؛ چرا که به علت تفاوت شکل قطعه‌ها، بازیکنان نمی‌توانستند به درستی مهره‌ها را تشخیص بدهند.[۱] این مجموعه به سرعت فراگیر و بین بازیکنان شطرنج جهان شناخته شد.[۲]

قرارگیری و حرکت[ویرایش]

abcdefgh
8
Chessboard480.svg
g5 black pawn
c4 black circle
f4 black cross
g4 black circle
h4 black cross
b3 black cross
c3 black circle
d3 black cross
c2 white pawn
8
77
66
55
44
33
22
11
abcdefgh
نحوه حرکت و گرفتن ضربه توسط پیاده

هر بازیکن (سفید و سیاه) در ابتدای بازی هشت پیاده دارد. پیاده‌های سفید در آغاز بازی در عرض دوم و پیاده‌های سیاه در عرض هفتم قرار دارند.[۳] بر خلاف سایر مهره‌های شطرنج، پیاده‌ها نمی‌توانند به عقب حرکت کنند. پیاده‌ها می‌توانند در حرکت اول خود یک یا دو خانه به جلو بروند و در ادامه تنها می‌توانند یک حرکت رو به جلو داشته باشند. (این قانون برای هر پیاده جداگانه صدق می‌شود)[۴] در این دیاگرام، پیاده سفید خانه f2 در حرکت اول خود است. پس می‌تواند به خانه f3 یا f4 حرکت کند اما پیاده سیاه b5 از آنجا که در حرکت اول خود نیست. تنها می‌تواند به b4 برود.

حرکت پیاده‌ها در آغاز بازی به هدف گشودن خطوط برای سوارها صورت می‌گیرد. به همین دلیل غالباً آغاز گشایش‌ها در ستون e و d صورت می‌گیرد تا راه فیل‌ها باز شود اما در همه گشایش‌ها اینگونه نیست.[۵]

پیاده‌ها تنها مهره‌های جلوی خود را به صورت مورب تا یک خانه مورد هدف قرار می‌دهند. بدین صورت یک پیاده در بهترین حالت تنها می‌تواند دو مهره را هدف بگیرد.[۴] در دیاگرام مقابل در صورتی که یکی از مهره‌های سیاه در خانه‌های e3 یا g3 باشد، سفید می‌تواند با سرباز آن مهره را بزند. همین عمل می‌تواند برای سرباز سیاه در خانه‌های a4 و c4 میسر شود.

حرکت آن‌پاسان

نوع دیگری از گرفتن مهره‌ها در شطرنج آن‌پاسان است. اختراع این حرکت در شطرنج به پیش از سده پانزدهم میلادی بازمی‌گردد.[۶] آن‌پاسان یک حرکت ویژه در شطرنج محسوب می‌شود و تحت قوانین خاصی می‌تواند برای سرباز انجام شود. در صورتی که پیاده خودی از ردیف دوم به ردیف چهارم حرکت کند و پیاده حریف نیز در حرکت خودش با سرباز به همان ردیف برود، در این حرکت پیاده خودی می‌تواند سرباز حرف را برداشته و پشت آن قرار بگیرد. این حرکت تنها در اولین نوبت قابل انجام است و در حرکت بعدی امکان انجام آن وجود ندارد.[۷]

ترفیع پیاده[ویرایش]

هرگاه هر کدام از پیاده‌های سفید یا سیاه به عرض آخر برسند که برای سفید عرض هشتم و برای سیاه عرض اول محسوب می‌شود، می‌توانند ترفیع پیدا کنند. پیاده در هنگام ترفیع می‌تواند به هر مهره ای به جز شاه و خودش تبدیل شود.[۸] این حرکت بلافاصله بعد از رسیدن پیاده به عرض آخر میسر می‌شود و در همان حرکت پیاده به ترفیع می‌رسد.[۹] در غالب وضعیت‌ها بازیکن‌ها قوی‌ترین مهره یعنی وزیر را وارد بازی می‌کنند اما با توجه به شرایط بازی ممکن است وارد کردن مهره‌ای ضعیف‌تر نتیجه بهتری را ایجاد کند.[۸]

ساختارهای پیاده‌ای[ویرایش]

پیاده منفرد وزیر[ویرایش]

abcdefgh
8
Chessboard480.svg
a7 black pawn
b7 black pawn
f7 black pawn
g7 black pawn
h7 black pawn
e6 black pawn
d4 white pawn
a2 white pawn
b2 white pawn
f2 white pawn
g2 white pawn
h2 white pawn
8
77
66
55
44
33
22
11
abcdefgh
پیاده منفرد وزیر که برای سفید شکل گرفته‌است

پیاده ای که از پیاده‌های مجاور خود جدا شده باشد، پیاده ایزوله شده نامیده می‌شود. پیاده ایزوله وزیر در هنگامی اتفاق می‌افتد که این اتفاق برای سرباز خانه d رخ دهد. پیاده منفرد وزیر می‌توانند در گشایش‌های گامبی وزیر پذیرفته شده، دفاع اسلاو، دفاع تاراش، هندی واریانت لنینگراد، سیسیلی آلاپین و کاروکان پانوف پدید بیاید.[۱۰]

سفید دارای پیاده منفرد وزیر می‌تواند به حمله در جناح شاه بپردازد و پیاده خانه‌های مهم e5 و c5 را کنترل کند. سفید همچنین باید تلاش کند تا از تعویض سوارها به خصوص سوار سبک جلوگیری کند. سیاه اما به عنوان دفاع کننده باید سعی کند تا سوارها را تعویض کرده و با رسیدن به آخر بازی از ضعف فاصله بین پیاده‌ها استفاده کند. همچنین سیاه می‌تواند با قرار دادن سوار خود در خانه جلوی پیاده ایزوله سفید (d5) از پیشروی آن جلوگیری کند.[۱۰]

در دیاگرام مقابل سفید دارای پیاده منفرد وزیر است. اگرچه ممکن است سیاه با داشتن دو جزیره پیاده ای برتری بیشتری در ظاهر داشته باشد. اما سفید دو خانه استراتژیک e5 و c5 را در دست دارد. پیاده منفرد وزیر در وسط بازی غالباً مناسب و در آخر بازی عمدتاً نامناسب می‌باشد چرا که با رسیدن به آخر بازی سفید تهدیدهای کمتری روی شاه سیاه دارد و به همین خاطر توجه زیادی روی گرفتن این پیاده پدید می‌آید.[۱۱]

پیاده رونده[ویرایش]

abcdefgh
8
Chessboard480.svg
b7 black pawn
e6 black pawn
d5 black pawn
e5 white pawn
g4 white pawn
h4 black pawn
d3 white pawn
b2 white pawn
c2 white pawn
h2 white pawn
8
77
66
55
44
33
22
11
abcdefgh
در این صفحه پیاده سفید ستون
g
رونده محسوب می‌شود.

پیاده رونده پیاده ای است که در ستون خود و مجاورش نه در حالت حال خود و نه در آینده هیچ مزاحمتی از سوی پیاده حریف برای پیشروی نداشته باشد.[۱۲] پیاده‌های رونده یک نقطه قوت محسوب می‌شوند و در شرایطی که بازی باز شده باشد به شرطی که از دست نروند می‌توانند تأثیر گذاری زیادی در بازی داشته باشند.[۱۳]

بازیکنان مقابل سعی در بلوکه کردن این نوع پیاده‌ها دارند. بلوکه سازی پیاده رونده را سوارهای سبک و در صورت عدم توانایی سوارهای سنگین انجام می‌دهند. اگر چه بلوکه سازی یک پیاده با سوار باعث محدودیت آن به دلیل ساکن بودنش می‌شود اما بلند شدن این سوار می‌تواند شرایط را برای پیشروی بیشتر پیاده مهیا کند. با این حال خانه جلوی پیاده رونده غالباً به دلیل عدم حمله ستونی ضعیف و جایگاه خوبی برای سوارهای سبک مخصوصاً اسب است.[۱۲]

پیاده دو پشته[ویرایش]

abcdefgh
8
Chessboard480.svg
b7 black pawn
d7 black pawn
a6 black pawn
f6 black pawn
h6 black pawn
f3 white pawn
b2 white pawn
d2 white pawn
f2 white pawn
h2 white pawn
8
77
66
55
44
33
22
11
abcdefgh
سفید در ستون
f
دارای پیاده دو پشته است.

اگر پیاده‌ها در یک پوزیسیون هم ستون و هم رنگ باشند در صورتی که دو تا باشند به آن‌ها پیاده‌های دو پشته یا دوبل و در صورت بیشتر بودن به آن‌ها هیولای پیاده ای گفته می‌شود.[۱۴]

در پیاده دو پشته پیاده عقب‌تری تحرک محدودی دارد و راهش توسط پیاده جلویی مسدود شده‌است. این پیاده نمی‌تواند سرباز جلوی خود را محافظت نماید و به‌طور کلی می‌تواند پتانسیل ساختار دفاعی پیاده‌ها را تضعیف کند.[۱۵]

آرایش دیوار سنگی[ویرایش]

abcdefgh
8
Chessboard480.svg
d4 white pawn
f4 white pawn
c3 white pawn
d3 white bishop
e3 white pawn
a2 white pawn
b2 white pawn
g2 white pawn
h2 white pawn
a1 white rook
b1 white knight
c1 white bishop
d1 white queen
e1 white king
g1 white knight
h1 white rook
8
77
66
55
44
33
22
11
abcdefgh
آرایش دیوار سنگی

ساختار دیوار سنگی جزو ساختارهای مهم شطرنج است و حتی دارای گشایشی به همین نام از زیر شاخه‌های هلندی نیز می‌باشد.[۱۶] بازیکنانی چون هیکارو ناکامورا، فابیانو کاروانا و ماگنوس کارلسن هر از چندگاهی بازی خود را اینگونه شروع می‌کنند و به همین دلیل این نوع بازی دارای محبوبیت نیز می‌باشد.[۱۷]

همان‌طور که از نام این ساختار پیداست، یک سازه محکم است که با زور از هم جدا نمی‌شود، شبیه یک دیوار واقعی ساخته شده از سنگ سخت است.[۱۸] در این ساختار طرح سفید کنترل خانه e5 و حمله در جناح وزیر است و در مقابل، سیاه طرح کنترل e4، بازپس‌گیری e5 و حمله در جناح شاه را پیشه می‌گیرد.[۱۶]

جزیرهٔ پیاده‌ای[ویرایش]

abcdefgh
8
Chessboard480.svg
a8 black rook
b8 black knight
c8 black bishop
d8 black queen
e8 black king
f8 black bishop
g8 black knight
h8 black rook
a7 black pawn
g7 black pawn
h7 black pawn
b6 black pawn
f6 black pawn
c5 black pawn
e5 black pawn
c4 white pawn
e4 white pawn
b3 white pawn
d3 white pawn
f3 white pawn
a2 white pawn
g2 white pawn
h2 white pawn
a1 white rook
b1 white knight
c1 white bishop
d1 white queen
e1 white king
f1 white bishop
g1 white knight
h1 white rook
8
77
66
55
44
33
22
11
abcdefgh
در اینجا سفید یک و سیاه دو جزیره پیاده ای دارد.

در شطرنج به گروهی از پیاده‌های به هم پیوسته جزیره پیاده ای گفته می‌شود. در موقعیت اولیه بازی، هر بازیکن یک جزیره پیاده ای دارد. جزیره پیاده ای یکی از پارامترهای مهم در ارزیابی پوزیسیونی به‌شمار می‌رود. منظور از جزیرهٔ پیاده‌ای در شطرنج به گروهی از پیاده‌های به هم پیوسته گفته می‌شود و هر دو بازیکن در موقعیت اولیه بازی تنها یک جزیره پیاده ای دارند. تعداد جزیرهٔ پیاده ای یکی از پارامترهای مهم در ارزیابی پوزیسیون و یکی از عوامل برای هدف گذاری در بازی است. در صورت کاهش تعدا سوارهای بازی، معمولاً دفاع از جزیره پیاده ای مشکل‌تر خواهد شد. به همین دلیل، پیشنهاد می‌شود در صورت داشتن جزایر کمتر نسبت به حریف، با تعویض سوارها بازی را به آخر بازی سوق داده شود.[۱۹] بنابراین به‌طور کلی هر چه تعداد جزایر برای یک سمت بیشتر باشد آن سمت ضعیف‌تر است.[۲۰]

ساختار کارلسباد[ویرایش]

abcdefgh
8
Chessboard480.svg
a7 black pawn
b7 black pawn
f7 black pawn
g7 black pawn
h7 black pawn
c6 black pawn
d5 black pawn
d4 white pawn
e3 white pawn
a2 white pawn
b2 white pawn
f2 white pawn
g2 white pawn
h2 white pawn
8
77
66
55
44
33
22
11
abcdefgh
ساختار پیاده‌ای کارلسباد

نوع دیگری از ساختارهای پیاده ای ساختار پیاده ای کارلسباد است که با نام ارتودکس تعویضی نیز شناخته می‌شود.[۲۱] از جمله گشایش‌هایی که کارلسباد ممکن است در آن رخ دهد گامبی وزیر، دفاع نیمز-هندی، دفاع گرونفلد، دفاع نیمه اسلاو و دفاع کاروکان است.[۲۲] این ساختار غنی از ایده‌ها برای هر دو طرف با ظرافت‌های پنهان و شیوه‌های بازی منحصر به فرد است.[۲۳]

سفید در این نوع ساختار می‌تواند دو طرح کلی حمله اقلیت به خانه b5 یا حرکت f3 و سپس e4 یا e4 به صورت مستقیم را داشته باشد. در مقابل آن سیاه با قرار دادن اسب در e4 و فشار در جناح حریف یا ایجاد پیاده آویزان با b6 و b5 می‌تواند بازی را ادامه دهد.[۲۱]

ارزش مهره[ویرایش]

مهره‌های شطرنج با توجه به عواملی قدرت مانور و عملکرد، تعداد خانه‌هایی که به آن دسترسی دارند، تعداد خانه‌هایی که تحت کنترل دارند و میزان خطر و قدرت حمله ارزشیابی می‌شوند. در میان مهره‌های شطرنج پیاده با ارزش نسبی یک، کمترین ارزشیابی را در میان مهره‌ها دارد.[۲۴]

نماد Chess plt45.svg Chess nlt45.svg Chess blt45.svg Chess rlt45.svg Chess qlt45.svg
مهره پیاده اسب فیل رخ وزیر
ارزش ۱ ۳ ۳ ۵ ۹

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «A brief history of chess pieces». Mans.hu. ژوئیه ۹, ۲۰۱۷.
  2. «How the Chess Set Got Its Look and Feel». smithsonianmag.
  3. «حرکت پیاده (سرباز) در بازی شطرنج». شطرنج سفید.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «آموزش حرکت مهره پیاده یا سرباز در شطرنج». chesstrainer. ۲۶ مرداد ۱۳۹۶.
  5. «نحوه شروع بازی شطرنج». باشگاه شطرنج ایران.
  6. Edward Scimia. "En Passant". About.com. Archived from the original on 18 March 2013. Retrieved 7 March 2013.
  7. "Rules of Chess: En passant capture FAQ". Chessvariants.org. Archived from the original on 23 March 2013. Retrieved 7 March 2013.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «آموزش ترفیع پیاده در شطرنج». chesstrainer. ۷ مهر ۱۳۹۶.
  9. «حرکت‌های استثنایی در شطرنج». Vchess.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «مقدمه ای بر پیاده ایزوله وزیر (پیاده منفرد وزیر)». vchess.
  11. «پیاده منفرد وزیر». vchess.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ «بلوکه کردن پیاده رونده». vchess.
  13. «آموزش پیاده رونده دور». باشگاه شطرنج ایران.
  14. «پیاده دو پشته». vchess.
  15. «Why are doubled pawns in this case particularly devastating?». stackexchange.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ «آشنایی با ساختار پیاده‌ای دیوار سنگی». vchess.
  17. «The Stonewall Pawn Structure». thechessworld.
  18. «Pawn Structure 101: Stonewall Formation». simplifychess. ۱۰ دسامبر ۲۰۱۸.
  19. «جزیرهٔ پیاده‌ای در شطرنج». vchess.
  20. «آرایش پیاده‌ها». vchess.
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ «هر آنچه که می‌بایست در مورد ساختار پیاده ای کارلسباد بدانید». nf6. ۹ تیر ۱۳۹۷.
  22. «Methods of Playing in Positions with Carlsbad Structure - Part 1». Modern Chess. ۳ ژوئیه ۲۰۱۷.
  23. «The Carlsbad Structure – Anatoly Karpov's Way». thechessworld.
  24. «آموزش ارزش مهره‌های شطرنج». chesstrainer. ۶ مهر ۱۳۹۶.