سنگ‌نبشته‌های هخامنشیان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

خط سنگ‌نبشته‌ها[ویرایش]

بیشتر سنگ‌نبشته‌های هخامنشیان همانند سنگ‌نبشته پی‌بنای دیوار جنوبی تخت جمشید و سنگ‌نبشته کاخ دروازه کشورها به سه خط میخی پارسی باستان، ایلامی و بابلی و در نزدیکی یکدیگر حک شده‌اند.[۱]

تخت جمشید[ویرایش]

کتیبه‌های پی‌بنای کاخ آپادانا تخت جمشید[ویرایش]

کتیبه‌های پی‌بنای کاخ آپادانا تخت جمشید هشت کتیبه باستانی است که از دوران زمامداری داریوش بزرگ به جا مانده‌است. این کتیبه‌ها از زیر ستون‌های کاخ آپادانا تخت جمشید کشف شده‌است. چهار کتیبه از این کتیبه‌ها از جنس طلا و چهار کتیبه دیگر از جنس نقره می‌باشند. بزرگترین و باشکوهترین کاخ داریوش اول، آپادانا بوده‌است. بنای این کاخ در تاریخ ۵۱۵ پیش از میلاد آغاز شد و تکمیل آن سی سال طول کشید. ساختمان این کاخ بزرگ و با شکوه، کاری ماندنی محسوب می‌شد، به همین سبب داریوش بزرگ فرمان داد تا نام و نشان و ویژگی‌های ایرانشهر (ایران) را بر چهار کتیبه (خشت) طلایی و چهار کتیبه نقره‌ای، به سه زبان و خط پارسی باستان، بابلی و عیلامی حک کنند و چهار جعبه سنگی که هر کدام ۴۵ سانی‌متر طول و عرض و ۱۵ سانتی‌متر بلندی داشت، ساختند و در هر جعبه، یک کتیبه طلایی و یک کتیبه نقره‌ای به همراه چند سکه، از نوع سکه‌های ایونیه و لودیه و یونان، که در آن روزگار رواج داشت (در سال ۵۱۵ پیش از میلاد هنوز سکه‌های داریوش، موسوم به داریک یا داریوشی، ضرب نشده بود) قرار دادند و در چهار گوشه تالار کاخ، زیر پی دیوار آپادانا، با تخته سنگ‌هایی گران مدفون ساختند.[۲]

کتیبه پی‌بنای دیوار جنوبی[ویرایش]

کتیبه پی‌بنای دیوار جنوبی تخت جمشید از کتیبه‌های موجود در تخت جمشید است که در ضلع جنوبی پارسه قرار دارد. این کتیبه توسط داریوش بزرگ و هنگامی که درب جنوبی محل آمد و شد در تخت جمشید بود به مناسبت پی‌بنای کاخ تخت جمشید حک شده‌است. این کتیبه بر روی تخته سنگی در ابعاد ۷۲۰ در ۲۰۵ سانتی‌متر که در جبهه جنوبی کار گذاشته است، نوشته شده‌است. این کتیبه به چهار قسمت تقسیم شده‌است و در هر قسمت کتیبه‌ای به خط میخی کنده شده‌است. دو کتیبه سمت چپ (غربی) به خط و زبان فارسی باستان نوشته شده‌است. دو کتیبه سمت راست (شرقی) از چپ به راست به ترتیب به خط میخی عیلامی و خط میخی بابلی نوشته شده‌است.[۳]

کتیبه اردشیر یکم[ویرایش]

Katibeh ardeshir avval-uyp.TIF

کتیبه اردشیر یکم در تخت جمشید یکی از چندین کتیبه موجود در تخت جمشید است که از دوران هخامنشیان به جا مانده‌است. این کتیبه نشان می‌دهد که او نیز از پدر خود خشایارشا و نیایش داریوش بزرگ در دین پیروی کرده و پیرو کیش اهورایی بوده‌است.[۴]

کاخ آپادانای شوش[ویرایش]

کتیبه داریوش بزرگ[ویرایش]

Katibeh dariush bozorg kakh apadana shoosh.jpg

کتیبه داریوش بزرگ در کاخ آپادانای شوش، یکی از الواح ارزشمندی است که متعلق به دوران هخامنشیان می‌باشد. این لوح در یکی از دروازه‌های کاخ آپادانا شوش کشف شده‌است. در سال ۱۹۱۱ (میلادی) ژاک دو مورگان و رولاند دو مکوئنم با حفاری در کاخ آپادانای شوش موفق به این اکتشاف شدند. این لوحه تاریخی که از خاک رس می‌باشد، در موزه لوور نگهداری می‌شود. کتیبه داریوش بزرگ، دارای ابعاد ۴۲ در ۴۲ سانتی‌متر است و قسمتی از آن از بین رفته‌است. کتیبه داریوش بزرگ در کاخ آپادانای شوش به خط پارسی کهن است و یکی از نخستین متون به جا مانده از این پادشاه هخامنشی در آستانه به دست گرفتن قدرت می‌باشد. این کتیبه علاوه بر اینکه مجوز و فرمان‌نامه ساخت بنای کاخ آپادانای شوش را بیان کرده‌است، اطلاعات گرانقدری را در مورد داریوش اول و هخامنشیان به باستان شناسان ارائه داده‌است.[۵]

بیستون[ویرایش]

سنگ‌نبشته بیستون[ویرایش]

سنگ‌نبشته بیستون بزرگترین سنگ‌نبشتهٔ جهان، نخستین متن شناخته شدهٔ ایرانی و از آثار دودمان هخامنشیان (۵۲۰ پ. م) واقع در شهرستان هرسین در سی کیلومتری شهر کرمانشاه بر دامنه کوه بیستون است. سنگ‌نبشته بیستون یکی از مهمترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است که شرح پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد. محوطه بیستون از آثار ملی ایران است و خود این اثر هم از سال ۲۰۰۶ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است.[۶][۷]


مصر[ویرایش]

کانال سوئز[ویرایش]

Stele Darius Shaluf Menant.png

کتیبه‌های داریوش بزرگ در سوئز، یادبودهایی بودند که به سه زبان پارسی باستان، عیلامی، بابلی و مصری نوشته شده بودند و در وادی تملات، برای یادآوری بازکردن کانالی میان رود نیل و دریاچه تلخ بزرگ، نصب شده بودند. بهترین یادبود حفظ شده، سنگ یادبودی است از جنس گرانیت صورتی که توسط چارلز دو لیسپس، پسر فردینان دو لیسپس، در ۳۰ کیلومتری سوئز و در سال ۱۸۶۶ کشف شد. این یادبود که با نام سنگ یادبود شالوف نیز شناخته می‌شود، احداث نیای کانال سوئز مدرن توسط ایرانیان را ضبط کرده‌است، کانالی که از طریق وادی تملات، بوباستیس (که به شاخه‌ای از رود نیل مصل است) را به دریاچه تمساح و از آن‌جا با استفاده از راه‌آبه‌ای طبیعی، به دریای سرخ متصل می‌کند. هدف اصلی این کانال، ساختن راهی کشتیرانی میان نیل و دریای سرخ و در حقیقت میان مصر و ایران بود.

ترکیه[ویرایش]

Trilingual inscription of Xerxes, Van, 1973.JPG

کتیبه سه زبانه خشایارشا در نزدیکی دریاچه وان ترکیه، بر فراز صخره‌ای و در ارتفاع ۲۰ متری از سطح زمین و در نزدیکی یک قلعه واقع شده‌است. این کتیبه در اصل توسط داریوش بزرگ آماده‌سازی شده‌است اما به دلائلی تکمیل نشده و خالی رها شده‌است، اما خشایارشا پسر داریوش بزرگ، در دوران زمامداری خود آن را به سه زبان پارسی باستان، بابلی و عیلامی تکمیل کرده و به یادگار گذاشته‌است. این کتیبه ۲۷ سطر و ۳ ستون دارد و از چپ به راست، به سه زبان پارسی باستان، بابلی و عیلامی نوشته شده‌است. این کتیبه به همراه یادمان‌های سوئز، تنها کتیبه شاهنشاهی هخامنشی است که در خارج از مرزهای کنونی ایران قرار دارد.[۸]

گنج‌نامه[ویرایش]

Ganj Nameh inscriptions.JPG

سنگ‌نبشته‌های گنج‌نامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخره‌های کوه الوند در فاصله ۵ کیلومتری غرب همدان و در انتهای درهٔ عباس‌آباد حکاکی شده‌است. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های پارسی باستان، بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده‌اند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح جای گرفته‌است و پهنایی معادل ۱۱۵ سانتی‌متر دارد. متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی در ستون سوم قراردارد.

منشور حقوق بشر کورش[ویرایش]

Cyrus Cylinder front.jpg

منشور حقوق بشر کوروش یا استوانهٔ کوروش بزرگ لوحی از گل پخته‌است که در سال ۵۳۸ پیش از میلاد به فرمان کوروش بزرگ هخامنشی پادشاه و بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی نگاشته شده‌است. نیمهٔ نخست این لوح از زبان رویدادنگاران بابلی و نیمهٔ پایانی آن سخنان و دستورهای کورش به زبان و خط میخی اکدی (بابلی نو) نوشته شده‌است. این استوانه در سال ۱۲۵۸ خورشیدی/ ۱۸۷۹ میلادی در نیایشگاه اِسَگیله (معبد مردوک، خدای بزرگ بابلی) در شهر بابل باستانی پیدا شده و در موزه بریتانیا در شهر لندن نگهداری می‌شود. این منشور یکی از بزرگترین نشانه‌های روحیهٔ بردباری در فرهنگ ایرانی است.[۹]

جزیره خارک[ویرایش]

سنگ‌نبشته هخامنشی در جزیره خارک در سال ۱۳۸۶ در پی احداث جاده‌ای در جزیره خارک کشف شده‌است که به خط میخی ایران باستان و با طول و عرض تقریبی یک متر می‌باشد که بر روی سنگی مرجانی نوشته شده‌است. طبق تاریخ‌گذاری این کتیبه، قدمت آن به ۲۴۰۰ سال پیش و زمان هخامنشیان بازمی‌گردد.[۱۰]

فهرست سنگ‌نبشته‌های هخامنشی[ویرایش]

در کتاب کتیبه‌های هخامنشی، نوشتهٔ پیر لوکوک (Pierre Lecoq) فهرست سنگ‌نبشته‌های هخامنشی این گونه آمده‌است:[۱۱]

  • سنگ‌نبشتهٔ کوروش بزرگ در پاسارگاد (CMa)
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در بیستون
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در پارسه (DPa)
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در شوش (DSe)
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در شوش (DSf)
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در شوش (DSj)
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در شوش (DSs)
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در نقش رستم (DNa)
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در نقش رستم (DNb)
  • سنگ‌نبشتهٔ داریوش بزرگ در سو اِز (DZc)
  • کتیبه داریوش بزرگ در کاخ آپادانای شوش
  • سنگ‌نبشتهٔ اردشیر در شوش (A2Sa)
  • سنگ‌نبشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPa)
  • سنگ‌نبشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPb)
  • سنگ‌نبشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPc)
  • سنگ‌نبشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPd)
  • سنگ‌نبشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPe)
  • سنگ‌نبشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPf)
  • سنگ‌نبشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPg)
  • سنگ‌نبشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPh)
  • سنگنبشتهٔ خشایارشا در شوش (xsb)
  • سنگنبشتهٔ خشایارشا در شوش (xsc)
  • سنگنبشتهٔ خشایارشا در شوش (xsd)
  • کتیبه سه زبانه خشایارشا در ترکیه
  • کتیبه داریوش دوم در شوش (D2sa)
  • کتیبه داریوش دوم در شوش (D2sb)
  • کتیبه داریوش دوم در شوش (D2sc)
  • کتیبه اردشیر دوم در همدان (A2Ha)
  • کتیبه اردشیر دوم در همدان (A2Hb)
  • کتیبه اردشیر دوم در همدان (A2Hc)
  • کتیبه اردشیر دوم در تخت جمشید (A2Pa)
  • کتیبه اردشیر دوم در شوش (A2sa)
  • کتیبه اردشیر دوم در شوش (A2sb)
  • کتیبه اردشیر دوم در شوش (A2sc)
  • کتیبه اردشیر دوم در شوش (A2sd)
  • کتیبه اردشیر سوم در تخت جمشید (A3pa)

پانویس[ویرایش]

  1. علیرضا شاپور شهبازی، راهنمای مستند تخت جمشید، به کوشش سفیران.، شیراز: بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد
  2. شهبازی، راهنمای مستند تخت جمشید، ۸۹ الی ۹۴.
  3. شهبازی، راهنمای مستند تخت جمشید، ۴۰ و ۴۱.
  4. shahannameh.ir، وبگاه ایران باستان، شاهنامه.
  5. louvre.fr، وبگاه موزه لوور.
  6. chn .ir، وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی (متن بیستون).
  7. ghiasabadi.com، وبگاه پژوهش‌های ایرانی.
  8. chn .ir، وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی (کتیبه خشایارشا).
  9. رضاییان، هفت رخ فرخ ایران، ۵۲.
  10. chn .ir، وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی (سنگ‌نبشته جزیره خارک).
  11. لوکوک، کتیبه‌های هخامنشی، 205-329.

منابع اینترنتی[ویرایش]

  • «کتیبه اردشیر اول». www.shahannameh.ir. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۰.
  • «کتیبه گمشده خشایارشا در دریاچه وان ترکیه بازیابی شد». خبرگزاری میراث فرهنگی. دریافت‌شده در ۲۰ فروردین ۱۳۹۰.
  • "Foundation charter of the palace of Darius I, in Old Persian". وب‌گاه موزه لوور.
  • «دربارهٔ سنگ‌نوشته داریوش بزرگ در بیستون». وبگاه پژوهش‌های ایرانی. سه شنبه ۲۰ تیر ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  • «متن کامل کتیبه بیستون». خبرگزاری میراث فرهنگی. دریافت‌شده در ۱ اسفند ۱۳۹۰.
  • «کتیبه هخامنشی خارک نامنظم و در ۵ سطر نوشته شده‌است». خبرگزاری میراث فرهنگی. دریافت‌شده در ۱ اسفند ۱۳۹۰.

منابع کتاب[ویرایش]

  • لوکوک، پیر (۱۳۸۹). کتیبه‌های هخامنشی. ترجمه توسط نازیلا خلخالی. تهران: نشر فرزان. شابک ۹۶۴-۳۲۱-۱۳۳-۹.
  • رضایی همدانی، عمادالدین (۱۳۷۹). سیمای همدان. تهران: انتشارات انوشه. شابک ۹۶۴-۹۲۹۲۵-۵-۱.
  • علیرضا شاپور شهبازی (۱۳۸۴راهنمای مستند تخت جمشید، به کوشش سفیران.، شیراز: بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد
  • رضاییان، فرزین و کابلی، یدالله (۱۳۸۷هفت رخ فرخ ایران، تهران: شرکت طلوع ابتکارات تصویری، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۴-۰۵۶۹-۷