جو (هواشناسی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

برای جو کره زمین، جو زمین را ببینید.

Atmosphere.png

جَو یا اتمسفر یا هواکره (به انگلیسی: Atmosphere) به معنای لایه‌هایی از گازها است که دور یک جرم فضایی مانند یک سیاره را احاطه می‌کنند. جو به واسطهٔ نیروی جاذبه به دور جرم فضایی نگه‌داشته می‌شود[۱].

۹۹ درصد از هواکره در فاصله ۳۰ کیلومتری از سطح زمین قرار دارد. اگرچه سیاره‌های دیگر منظومهٔ شمسی نیز هواکره دارند، اما هواکرهٔ زمین تنها هواکره‌ای است که از ادامهٔ زندگی ما و دیگر موجودات زنده پشتیبانی می‌کند[۲].

هواکره از 5 پنج لایهِ به نام‌های تروپوسفر، استراتوسفر، مزوسفر، ترموسفر و اگزوسفر تشکیل شده‌است.[۳].

فشار[ویرایش]

ترکیب[ویرایش]

در زمین[ویرایش]

جدول غلظت گازهای جو در قیاس حجمی[۴]
حجم بر حسب ppmv (یک در میلیون)
گاز حجم غلظت در جو
نیتروژن (N۲) ۷۸۰٬۸۴۰ ۷۸٫۰۸۴%
اکسیژن (O۲) ۲۰۹٬۴۶۰ ۲۰٫۹۴۶%
آرگون (Ar) ۹٬۳۴۰ ۰٫۹۳۴۰%
کربن دی اکسید (CO۲) ۳۹۰ ۰٫۰۳۹%
نئون (Ne) ۱۸٫۱۸ ۰٫۰۰۱۸۱۸%
هلیوم (He) ۵٫۲۴ ۰٫۰۰۰۵۲۴%
متان (CH۴) ۱٫۷۹ ۰٫۰۰۰۱۷۹%
کریپتون (Kr) ۱٫۱۴ ۰٫۰۰۰۱۱۴%
هیدروژن (H۲) ۰٫۵۵ ۰٫۰۰۰۰۵۵%
نیتروژن اکسید (N۲O) ۰٫۳ ۰٫۰۰۰۰۳%
کربن مونو اکسید (CO) ۰٫۱ ۰٫۰۰۰۰۱%
زنون (Xe) ۰٫۰۹ ۰٫۰۰۰۰۰۹%
اوزون (O۳) ۰٫۰۷ تا ۰٫۰ _
نیتروژن دی اکسید (NO۲) ۰٫۰۲ ۰٫۰۰۰۰۰۲%
ید (I۲) ۰٫۰۱ ۰٫۰۰۰۰۰۱%
آمونیاک (NH۳) در حال بررسی _
بخار آب (H۲O) در حال بررسی ~۰٫۴۰%

ساختار[ویرایش]

در زمین[ویرایش]

وردسپهر[ویرایش]

عکس بالای جو(ناسا)

وردسپهر یا تروپوسفر (به انگلیسی: Troposphere)، دارای ضخامتی حدود ۱۰ کیلومتر در قطب‌ها و ۱۶ تا ۱۸ کیلومتر در مناطق استوایی است. از ویژگی عمده آن کاهش دما در جهت قائم حدود °۶ سانتی‌گراد (°۱۸ فارنهایت یا ۲۷۹ کلوین)، در هر ۱۰۰۰ متر افزایش سرعتِ بادها با افزایش رطوبت (H۲O) نسبت به سطوح پایین تر قابل ملاحظه‌است، و به طور کلی مجموعه پدیده‌های هواسپهری که هوا نامیده می‌شود در این لایه قابل بررسی هستند. وردایست (به انگلیسی: Tropopause) مرز میان وردسپهر و لایهِ بالاییِ آن یعنی پوش سپهر که مرز انتقال ویژگی‌های هواسپهری را در مقیاس بزرگی از تلاطم و اختلاط را تشکیل می‌دهد. این لایه کم‌ژرفا[۵] در ناحیهِ استوا نسبتاً مشخص شده‌است، این مرز فوقانی وردسپهر نسبت به فصول سال تغییر می‌کند[۶].

استراتوسفر[ویرایش]

استراتوسفر (به انگلیسی: Stratosphere): دومین لایهٔ بزرگ اتمسفر که بالای تروپوسفر و پایین مزوسفر قرار دارد، استراتوسفر نامیده می‌شود. افزایش تدریجی دما از ویژگی آن است، یکی دیگر از ویژگی‌های استراتوسفر میزان نسبتاً زیاد گاز اوزون (O۳) به ویژه در اطراف لایهٔ استراتوپوز است که ضخامتی حدود ۱۶ تا ۳۰ کیلومتر دارد و لایهٔ ازن (به انگلیسی: Ozone Layer) نیز در این لایه را تشکیل می‌شود، دما در بعضی نواحیِ این لایه به °۶۰- سانتی‌گراد (°۷۶- فارنهایت یا ۲۱۳ کلوین) می‌رسد. این لایه از نظر جلوگیری از اثرات مرگبارِ تابش‌های شدید ماوراء بنفش با وجود اوزون موجود در آن بسیار موثر است. از طرف دیگر گاز ازن (O۳) توأم با کربن دی اکسید (CO۲) اثر بسزای در پراکندگی عمودی دما دارد. استراتوپوز (به انگلیسی: Stratopause) مرز میان این لایه و لایهِ فوقانیِ آن یعنی مزوسفر، از ارتفاع حدود ۵۱ کیلومتری شروع شده و ناحیه انتقالی بین استراتوسفر و مزوسفر را تشکیل می‌دهد[۷].

مزوسفر[ویرایش]

مزوسفر (به انگلیسی: Mesosphere): دارای ضخامتی حدود ۳۰ تا ۳۵ کیلومتر و در این لایه درجه حرارت به سرعت کاهش می‌یابد به حالتی که در ارتفاع ۸۰ کیلومتری میزان آن به حدود °۸۵- سانتی‌گراد (°۹۷- فارنهایت یا ۱۸۸ کلوین) می‌رسد که سردترین مکان زمین است. فشار هوا در مزوسفر بسیار پایین است و میزان آن از یک میلی بار در ارتفاع ۵۰ کیلومتری به ۱٪ در ۹۰ کیلومتری کاهش می‌یابد. مزوپوز (به انگلیسی: Mesopause) مرز میان این لایه و لایهِ فوقانیِ آن یعنی ترموسفر است. مزوپوز در ارتفاع ۸۰ تا ۸۵ کیلومتری به وسیله حداقل دما °۱۰۰- سانتی‌گراد (°۱۱۲- فارنهایت یا ۱۷۳ کلوین) و وارونگی پس از آن مشخص می‌شود. مزوپوز ناحیه انتقالی بین مزوسفر و ترموسفر را تشکیل می‌دهد[۸].

ترموسفر[ویرایش]

ترموسفر (به انگلیسی: Thermosphere): فاقد مرز فوقانی معین است. اصطلاح ترموسفر به سبب دمای بسیار زیاد ترمودینامیک (به انگلیسی: Thermodynamics) به این لایه داده شده‌است که این میزان ممکن است به °۱۲۲۷ سانتی‌گراد (°۱۲۳۹ فارنهایت یا ۱۵۰۰ کلوین) برسد، جلوه سرخی شفق یکی از پدیده‌های ترموسفر پایینی است قسمت پایینی ترموسفر به طور عمده ترکیبی از ازت (N۲) و اکسیژن (O۲) به صورت مولکولی یا اتمی است در حالی که در کیلومترهای بالا اکسیژن (O۲) به ازت (N۲) غلبه می‌کند. دمای زیاد در این لایه به دلیل جذب تشعشع ماوراء بنفش بوسیله اکسیژن اتمی است، تربوپوز (به انگلیسی: Turbopause) ناحیه انتقالی بین ترموسفر و اگزوسفر را تشکیل می‌دهد.[۹][۱۰]

یونسفر[ویرایش]

یونسفر (به انگلیسی: Magnetosphere): بخشی از اتمسفر زمین است که از حدود بالا ی ۶۰ کیلومتر به سبب یونیزاسیون، به صورت ناحیهِ (تمرکز یون‌ها و الکترون‌های) آزادی در می‌آید که سبب بازتاب امواج رادیویی می‌شود. از طرف دیگر فجرهای قطبی شمالی و جنوبی نیز بوسیله نفوذ ذرات یونیزه، در درون اتمسفر از ۳۰ تا ۸۰ کیلومتری به ویژه در مناطق حدود °۲۰ تا °۲۵ از قطب‌های مغناطیسی مشاهده می‌شوند. این لایه فاقد گازهای سنگینی نظیر بخارآب (H۲O)، اکسیژن (O۲) و ازت (N۲) حالت مولکولی است. در این لایه ناوه‌های کم‌ژرفا به صورت لایه‌های یونسفری E و F1 و F2 جداسازی می‌شوند. که به ترتیب در حدود ۱۱۰، ۱۶۰ و ۳۰۰ کیلومتری قرار دارند. بازتاب‌های رادیویی گاهی در سطوحی به ارتفاع ۶۵ تا ۸۰ کیلومتری رخ می‌دهند که به نام لایه D نامیده می‌شوند. این لایه با حداکثر تمرکز یونیزاسیون مشخص می‌شود[۱۱].


لایه‌های E و F1 تقریباً منظم و در میزان‌های حداکثر خود از نظر یون و چگالی، الکترون‌ها دارای تغییرات منظم روزانه یا فصلی و چرخه لک‌های خورشیدی می‌باشند. لایهِ F2 در ارتباط با کشنده‌های خورشیدی، قمری و اثر میدانِ مغناطیسیِ زمین واکنش‌های غیر طبیعی بسیاری را نشان می‌دهند. جابجایی‌های کوتاه مدت از پراکندگی و تمرکز در این لایه دقیقاً وابسته به طوفان‌های مغناطیسی ای است که به نام طوفان‌های یونسفری نامیده می‌شوند.

اگزوسفر[ویرایش]

اگزوسفر (به انگلیسی: Exosphere): در ارتفاع بیش از ۳۰۰ کیلومتری از زمین و در ورای یونسفر، ناحیه‌ایی که جاذبه زمین نیروی چندانی ندارد. در اینجا اتم‌های اکسیژن (O۲) و هلیوم (He) اتمسفر رقیقی را تشکیل می‌دهند. هلیوم (He) خنثی و اتم‌های هیدروژن (H۲) که دارای جرمِ اتمی پایینی هستند می‌توانند فرار کنند. هیدروژن با تجزیه بخار آب (H۲O) و متان (CH۴) از نزدیکی مزوپوز جایگزین می‌شود. در حالی که هلیوم به روش عمل پرتو‌های کیهانی در ازت و از تجزیهٔ آخشیج[۱۲]‌های پرتوزا در پوستهٔ سطحی زمین به طور آرام ولی مداوم تولید می‌شوند[۱۳][۱۴].

اهمیت[ویرایش]

مولکول‌های ازون که لایهٔ ازون را تشکیل می‌دهند، در استراتوسفر قرار دارند و از ورود پرتوهای فرابنفش خورشیدی جلوگیری می‌کنند و موجب ادامهٔ زندگی بر سطح زمین می‌شوند.

منابع[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

جوزمین

  1. «فرهنگ لغات دشوار». Ontario Science Centre. بازبینی‌شده در ۱۲ آوریل ۲۰۰۷. 
  2. «فرهنگ لغات دشوار». Ontario Science Centre. بازبینی‌شده در ۱۲ آوریل ۲۰۰۷. 
  3. «cloudysky.ir». بازبینی‌شده در ۱۷ اسفند ۱۳۸۹. 
  4. «ویکی‌پدیای انگلیسی». وب‌گاه en.wikipedia.org. بازبینی‌شده در ۹ مارس ۲۰۱۱. 
  5. معادل کم عمق یا نازک
  6. «ویکی‌پدیای انگلیسی». وب‌گاه en.wikipedia.org. بازبینی‌شده در ۹ مارس ۲۰۱۱. 
  7. «ویکی‌پدیای انگلیسی». وب‌گاه en.wikipedia.org. بازبینی‌شده در ۹ مارس ۲۰۱۱. 
  8. «ویکی‌پدیای انگلیسی». وب‌گاه en.wikipedia.org. بازبینی‌شده در ۹ مارس ۲۰۱۱. 
  9. «cloudysky.ir». بازبینی‌شده در ۱۷ اسفند ۱۳۸۹. 
  10. «مرکز شیمی فرزانگان مشهد». بازبینی‌شده در ۱۷ اسفند ۱۳۸۹. 
  11. «دانش سرا». بازبینی‌شده در ۱۷ اسفند ۱۳۸۹. 
  12. معادل عنصر
  13. «cloudysky.ir». بازبینی‌شده در ۱۷ اسفند ۱۳۸۹. 
  14. «دانش سرا». بازبینی‌شده در ۱۷ اسفند ۱۳۸۹.