جایگاه تولید

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
شکل زبان

جایگاه تولید (به انگلیسی: place of articulation) یکی از معیارهای اساسی در طبقه‌بندی آواهای گفتار است. در آواشناسی تولیدی، جایگاه تولید به نقطه‌ای اشاره دارد که در آن اندام‌های گفتار انواع مختلف بست را ایجاد می‌کنند.[۱] مطالعات سنتی آواشناسی ۱۱ نقطه مجزا را در اندام گفتار شناسایی می‌کند: دولبی،[۲] لبی‌دندانی،[۳] دندانی، لثوی، برگشتی، لثوی‌کامی، کامی،[۴] نرمکامی،[۵] ملازی،[۶] حلقی[۷] و چاکنایی.[۸][۹] چنین تقسیم‌بندی‌ای معیار افقی را برای تقسیم‌بندی جایگاه‌های تولید به کار می‌برد که خود به نوعی مشکل‌ساز است. برای نمونه با چنین ملاکی نمی‌توان تقسیم‌بندی صحیحی از آواهایی که تنها یک طرف زبان در ایجاد بست درگیر هستند، ارائه کرد.[۱] مطالعات جدید با ادغام تقسیم‌بندی‌های سنتی نوع دیگری از تقسیم‌بندی را پیشنهاد می‌کند که بر اساس اندام‌های تولیدی فعال است: لب پائین (لبی)، تیغه زبان (پیشین[۱۰] تنه زبان (پس زبانی[۱۱] ریشه زبان (ریشه‌ای)[۱۲] و تارآواها (چاکنایی).[۹]

لدیفوگد و مدیسون تعداد جایگاه تولید را ۱۷ مورد می‌دانند: دولبی، لبی‌دندانی، زبانی‌لبی،[۱۳] درون‌دندانی،[۱۴] نوک‌دندانی،[۱۵] دندانی‌لثوی،[۱۶] نوک‌لثوی،[۱۷] لثوی،[۱۸] نوک‌برگشتی،[۱۹] لثوی‌کامی،[۲۰] برگشتی،[۲۱] کامی، نرمکامی، ملازی، حلقی، برون‌چاکنایی[۲۲] و چاکنایی.[۲۳]

به طور سنتی طبقه‌بندی مشابهی هم از واکه‌ها شده که براساس معیارهای شنیداری است. در این طبقه‌بندی از مقیاس‌های افقی دو طبقه پیشین[۲۴] و پسین،[۲۵] و براساس مقیاس عمودی دو طبقه باز[۲۶] و بسته[۲۷] به دست می‌آید. با این حال به دلیل عدم وجود همبستگی‌های کالبدشناختی مشخص، صحبت در مورد واکه‌ها براساس جایگاه تولید، کمتر رایج است.

جایگاه تولید در زبان فارسی[ویرایش]

ثمره ۸ جایگاه تولید را در زبان فارسی شناسایی کرده است:

  1. دولبی: در این جایگاه به لحاظ شیوه تولید، دو نوع شیوه تولید انسدادی و خیشومی در تولید همخوان‌ها به کار می‌رود که سه واج [b, p, m] را نتیجه می‌دهد. این سه واج در الفبای زبان فارسی معادل سه نویسه «ب، پ، م» هستند.
  2. لب و دندانی: در این جایگاه به لحاظ شیوه تولید تنها دو واج سایشی [v,f] تولید می‌شود که معادل آن در الفبای زبان فارسی دو نویسه «ف، و» است.
  3. دندانی: در این جایگاه به لحاظ شیوه تولید تنها، واج‌های انسدادی، یعنی [d,t] حضور دارند که معادلشان در الفبای زبان فارسی سه نویسه «ت، ط، د» است.
  4. لثوی: در این جایگاه، به لحاظ شیوه تولید چهار شیوه تولید سایشی، لرزشی، خیشومی و روان استفاده می‌شود که پنج واج [l, n, r, z, s] را نتیجه می‌دهد. این پنج واج در الفبای زبان فارسی با ۱۰ نویسه «س، ص، ث، ز، ض، ظ، ذ، ر، ن، ل» بازنمایی می‌شوند.
  5. لثوی‌کامی: در جایگاه لثوی کامی دو نوع شیوه تولید سایشی و انسایشی به کار می‌رود که حاصل آن ۴ واج [dʒ, tʃ, ʒ, ʃ] است. این چهار واج با چهار نویسه «ش، ژ، چ، ج» در الفبای زبان فارسی بازنمایی می‌شوند.
  6. کامی: سه واج کامی [j, ɟ, c] به دو شیوه انسدادی و روان تولید می‌شوند. بازنمود این سه واج در الفبای زبان فارسی با سه نویسه «ک، گ، ی» نشان داده می‌شود.
  7. ملازی: در ملاز دو شیوه تولید انسدادی و سایشی به کار می‌رود که دو واج [x, G] را نتیجه می‌دهد. این دو واج با سه نویسه «ق، غ، خ» در الفبای زبان فارسی نشان داده می‌شود.
  8. چاکنایی: واج‌های چاکنایی به دو شیوه انسدادی و سایشی تولید می‌شوند که دو واج [h, ʕ] را نتیجه می‌دهند. این دو واج با چهار نویسه «همزه (ء)، ع، هـ، ح» بازنمایی می‌شوند.[۲۸]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ Crystal(2008), 370
  2. bilabial
  3. labiodental
  4. palatal
  5. velar
  6. uvular
  7. pharyngeal
  8. glottal
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ Kenstowicz (1994), 27
  10. coronal
  11. dorsal
  12. radical
  13. linguolabial
  14. interdental
  15. apical dental
  16. (laminal) dentialveolar
  17. apical alveolar
  18. laminal alveolar
  19. apical retroflex
  20. (laminal) palatoalveolar
  21. sublaminal (retroflex)
  22. epiglottal
  23. Kenstowicz (1994), 137
  24. front
  25. back
  26. open
  27. close
  28. ثمره (1378)، 80

منابع[ویرایش]

  • ثمره، یدالله (۱۳۷۸). آواشناسی زبان فارسی: آواها و ساخت هجایی آوا. مرکز نشر دانشگاهی.
  • Crystal, David (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell.
  • Kenstowicz, Michael (1994). Phonology in Generative Grammar. Blackwell