آرامائیس آقامالیان

آرامائیس آقامالیان
زادهٔ	۱۹۱۰ جوغا، ارمنستان
درگذشت	۱۹۸۵ (۷۵ سال) تهران، ایران
ملیت	ارمنی‌های ایران
پیشه(ها)	فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان فیلم

آراماییس مگردچی آقامالیان (ارمنی: Արամայիս Աղամալեան؛ زاده ۱۹۱۰ – درگذشته ۱۹۸۵) فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان ارمنی-ایرانی بود.

زندگی‌نامه

متولد ۱۹۱۰ (۱۲۸۹) در جلفای قدیم. تحصیلات ابتدایی را در تبریز و سپس در ایروان گذراند. در زمان کودکی والدینش را از دست داد و مجبور شد ابتدا در ایروان و بعد لنیناکان در سالن‌های کوچک تئاتر به عنوان دستیار دکوراتور مشغول کار شود. در سال ۱۹۳۰ (۱۳۰۹) برای ادامه تحصیل راهی برلین و در مدرسه تئاتر مشغول تحصیل شد. در آنجا به علت مشکل مالی از ادامه تحصیل بازماند و به ایران بازگشت.

در ایران از سال ۱۹۳۵ (۱۳۱۴) در جلفای نو اصفهان فعالیت در تئاتر را با نمایش‌های «کین»، «سیاوش و سودابه» و «ولگرد پاریس» شروع کرد (نویسنده هر سه نمایش مذکور گئورگ دارفی). در سال‌های ۱۹۳۹–۱۹۴۵ (۱۳۱۸–۱۳۲۴) فعالیت هنری اش را در تبریز ادامه داد و تعداد زیادی نمایش روی صحنه برد. تعدادی از نمایش‌هاش عبارتند از: ناموس، خدایان قدیم، کورادو، عاقبت شمار و…

او در سال ۱۹۴۶ (۱۳۲۵) به تهران آمد.

وی در ۱۹۴۷ (۱۳۲۶)، با همراهی سامویل خاچیکیان، نمایش‌های بسیاری را با گروه تئاتر ارمنیان به زبان ارمنی و فارسی در باشگاه فرهنگی آرارات تهران اجرا کرد.

در تهران فعالیت در تئاتر را ادامه داد و تعدادی نمایش روی صحنه برد. فعالیت در سینما را از سال ۱۹۵۹ (۱۳۳۸) با فیلم «در جستجوی داماد» به عنوان نویسنده (بر اساس داستانی از یرواند آودیان) و کارگردان آغاز کرد. در دهه‌های ۱۹۷۰ (۱۳۵۰) تا ۱۹۸۰ (۱۳۶۰) فعالیت‌هایش را ادامه داد و در باشگاه فرهنگی آرارات ده‌ها اثر را به روی صحنه برد. در سال ۱۹۸۵ (۱۳۶۴) دوران فعالیت پنجاه سالهٔ هنری او را جشن گرفته و از او تقدیر شد و در همان سال نیز درگذشت.

زندگی هنری

از جلفای ارمنستان تا جلفای ایران

آراماییس آقامالیان (متولد ۱۹۱۰ (۱۲۸۹) جلفای ارمنستان) هم مثل اسلاف خود، گاراگاش، خاچیکیان، سروری، استپانیان، از تئاتر می‌آمد. خانواده وی هم از بازماندگان قتل‌عام ۱۹۱۵ بودند که به ایران مهاجرت کردند. آراماییس دوران ابتدایی و متوسطه را در تبریز گذراند و دوباره به ارمنستان رفت. در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۷ (۱۳۰۲ تا ۱۳۰۶) در هنرستان نقاشی ایروان به تحصیل پرداخت و در همان حال، به عنوان دکوراور با گروه‌های تئاتری کار کرد. آقامالیان در سال ۱۹۳۰ (۱۳۰۹) به آلمان رفت و از مدرسهٔ عالی تئاتر و هنرهای دراماتیک برلین فارغ‌التحصیل شد. در سال ۱۹۳۴ (۱۳۱۳) به ایران بازگشت و در جلفای اصفهان، و از سال ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ (۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴) در تبریز، نمایش‌های بسیار ترجمه کرد و بر صحنه برد. در سال ۱۹۴۶ (۱۳۲۵) به تهران آمد و به گروه تئاتر باشگاه آرارات پیوست و به همراه خاچیکیان و واعظیان، تروپ تئاتر ارامنه را تشکیل داد(۱۳۲۶). آقامالیان در دوران اقامت در تبریز، مدتی در کارگاه طلاسازی وان تأسیس ۱۹۲۱ (۱۳۰۰) مشغول به کار شد، در حکاکی روی نقره مهارت یافت و موفق به دریافت نشان لیاقت از سوی محمدرضاشاه گردید…

در جستجوی داماد: برخورد سنت و تجدد

هنگامی که آقامالیان به دعوت واعظیان به کارگردانی فیلم روی آورد، پنجاه ساله بود. اولین فیلم او در آژیرفیلم «در جستجوی داماد» نام داشت که اقتباسی بود از یک نمایشنامه کمدی ارمنی، و چهار ستاره کمدی روز، اصغر تفکری، علی تابش، تقی ظهوری و منصور سپهرنیا در آن بازی می‌کردند. حسن و عیب آقامالیان هم همان بود که. در جستجوی داماد شرح برخورد تجدد و سنت در یک خانوادهٔ مرفه است و درگیری میرزا ماشاءالله (حجره دار بازار) با زنش، به بهانهٔ پیدا کردن شوهری مناسب برای دخترشان

انسان‌ها و ضربت: رقابت میثاقیه با خاچیکیان

دومین فیلم آقامالیان که باز هم در آژیر فیلم تولید شد؛ بچه‌های محل نام دارد. محمد متوسلانی در این فیلم به عنوان فیلم‌نامه‌نویس، تهیه کنندهٔ شریک و البته مشاور، با آقامالیان همراه بود. سابقه تئاتری آقامالیان و سلیقهٔ سینمایی متوسلانی نتیجه داد و بچه‌های محل پس از نمایش در ۱۹۶۱ (بهمن ۱۳۳۹)، هم تماشاگران را راضی کرد و هم منتقدان را. بعد از این فیلم دو فیلم، آقامالیان به استودیو عصر طلایی رفت و «فرشته یی در خانهٔ من» (۱۳۴۲) را ساخت، که خودش آن را بهترین فیلم خود می‌داند. در فاصلهٔ نمایش این فیلم تا تولید فیلم بعدی استودیو عصر طلایی، مهدی میثاقیه از آقامالیان دعوت کرد تا به عنوان مشاور کارگردان، برای ساختن فیلم انسان‌ها، او را یاری دهد. میثاقیه پیش از این در عرصه‌های بازیگری (با نام مستعار مهدی شهبان)، فیلم‌نامه‌نویسی و تهیه‌کنندگی خودی نشان داده بود و حالا تصمیم داشت بخت خود را در کارگردانی نیز بیازماید، که اما چم و خم کار را به درستی نمی‌شناخت، از آقامالیان کمک گرفت. در سال ۱۹۶۳ (۱۳۴۲) آقامالیان به استودیوی میثاقیه رفت و در کنار او فیلم انسان‌ها را به پایان رساند. در همین زمان، ساموئل خاچیکیان هم در آژیرفیلم، بعد از یک قدم تا مرگ و دلهره، فیلم «ضربت» را تمام کرده بود و این فیلم، همزمان به نمایش درآمدند ۱۹۶۴ (اردیبهشت ۱۳۴۳). میثاقیه طبق معمول با تبلیغات گسترده، تعدادی از سینماهای درجه یک را برای نمایش «انسان‌ها» بسی که کرد و برای افتتاح آن، از حسنعلی منصور (نخست‌وزیر وقت) نیز دعوت به عمل آورد. از سوی دیگر، نورالدین آشتیانی هم، که پخش فیلم ضربت را برعهده داشت، با همان روش میثاقیه، موافقت تعدادی دیگر از سینماها را جلب کرد و برای عقب نماندن از میثاقیه، اشرف پهلوی را برای افتتاح فیلم ضربت دعوت کرد. .... «... فیلم رنگی «انسان‌ها» محصول آن استودیو … از لحاظ تکنیک سینمایی و رنگ آمیزی با فیلم‌های خارجی قابل رقابت بوده و بسیار مورد توجه قرار گرفت. همچنین بازی هنرپیشگان فیلم، فروزان، فردین، مجید محسنی و آرمان، در خور تمجید و تحسین بود و بهترین کار هنری خود را ارایه داده‌اند…»

یاقوت سه چشم: پایان کار آقامالیان

آقامالیان تا نیمهٔ اول دههٔ چهل، سه فیلم دیگر در استودیو عصر طلایی کارگردانی کرد (دختر ولگرد، جلاد، دو انسان). و بعد به گروه سینماهای متحد تهران پیوست و دو فیلم هم با سرمایهٔ آنان ساخت" گل آقا (۱۳۴۳) و سه فراری (۱۳۴۸)، که این آخری، پرفروش‌ترین فیلم اوست. «سه فراری» کمدی دیگری بود با شرکت متوسلانی، گرشا و سپهرنیا به روال فیلم‌های قبلی این سه کمدین (). آقامالیان که بعد از توفیق تجاری سه فراری گویی تازه نبض تماشاگر را به دست آورده است، بلافاصله فیلم دیگری در «استودیو فیلمکو فیلمز» می‌سازد با نام یاقوت سه چشم با بازی آذر شیوا و محمدعلی فردین. این فیلم، رنگی و اسکوپ، اقتباسی از دو فیلم هندی، و ترکیبی از ملودرام و حادثه بود که در ۱۹۷۰ (شهریور ۱۳۴۹) به نمایش درآمد و از قضا در فهرست پرفروش‌های سال قرار گرفت. از این پس، استودیوهای دیگری به سراغ آقامالیان آمدند اما او به دلیل بیماری و کهولت، قادر به ساختن فیلم دیگری نشد. آرامائیس آقامالیان در سال ۱۹۸۵ (۱۳۶۴) درگذشت.

فیلم‌شناسی

از راست: آرمان، آراماییس آقامالیان، محمدعلی فردین، مجید محسنی، عنایت‌الله فمین، آراکل باباخانیان، مهدی میثاقیه - پشت صحنه فیلم انسان‌ها

عنوان	سال ساخت	توضیح
در جستجوی داماد	۱۳۳۹
بچه‌های محل	۱۳۳۹
فرشته‌ای در خانه من	۱۳۴۲
انسان‌ها	۱۳۴۳
دختر ولگرد	۱۳۴۳
جلاد	۱۳۴۴
دو انسان	۱۳۴۵
گل‌آقا	۱۳۴۶
سه فراری	۱۳۴۸
یاقوت سه‌چشم	۱۳۴۹

جستارهای وابسته

• فهرست کارگردانان ارمنی
• فهرست کارگردانان ایرانی
• ارمنی‌های ایران
• فهرست ارمنی‌های ایران

منابع

• لازاریان، ژانت د (۱۳۸۲). «سینما». دانشنامه ایرانیان ارمنی. تهران: انتشارات هیرمند. صص. ۴۰۴–۰۵. شابک ۹۶۴-۶۹۷۴-۵۰-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• «چهره‌های ارمنی در سینمای ایران». ارامنه و سینمای ایران. به کوشش گروه تحقیق و پژوهش موزه سینما. تهران، موزه سینمای ایران باغ فردوس: انتشارات روزنه‌کار. تابستان ۱۳۸۳. ص. ۹۲. شابک ۹۶۴-۶۷۲۸-۴۴-۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:دیگران (رده) نگهداری یادکرد:سال (رده)
• امید، جمال (۱۳۷۷). فرهنگ سینمای ایران. تهران: موسسه انتشارات نگاه. ص. ۱۷. شابک ۹۶۴-۶۱۷۴-۸۹-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سیدمحمدی، سیدمرتضی (۱۳۷۸). فرهنگ کارگردان‌های سینمای ایران ۱۳۷۷–۱۳۰۹. تهران: نشر سیمرو. ص. ۸–۷. شابک ۹۶۴-۵۶۸۵-۳۵-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• هویان، آندرانیک (۱۳۸۱). «کارگردانان ارمنی». نقش ارمنیان در سینمای ایران. تهران: بنیاد انتشاراتی یغیا بابومیان و انتشارات بهنام. صص. ۳۴–۳۵. شابک ۹۶۴-۵۶۶۸-۱۷-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• هواسپیان، زاون. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۴) آرامائییس آقامالیان: می‌خواهم فیلم بسازم». جوانان (۱۰۷۰): ۶۰.
• هواسپیان، زاون. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۴) از جلفای ارمنستان تا جلفای اصفهان». جوانان (۱۰۷۰): ۶۰.
• هواسپیان، زاون. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۴) در جستجوی داماد: برخورد سنت و تجدد». جوانان (۱۰۷۰): ۶۰.
• هواسپیان، زاون. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۴) انسان‌ها و ضربت: رقابت میثاقیه با خاچیکیان». جوانان (۱۰۷۰): ۶۱–۶۰.
• هواسپیان، زاون. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۴) یاقوت سه‌چشم: پایان کار آقامالیان». جوانان (۱۰۷۰): ۶۱.
• هاروتونیان، ادوارد (زمستان ۱۳۹۰). «باشگاه فرهنگی ـ ورزشی آرارات، دستاورد تلاش پیگیر نسل ها[1]». فصلنامه فرهنگی پیمان. سال پانزدهم (۵۸). بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸. {{cite journal}}: کاراکتر hair space character در |عنوان= در موقعیت ۵۳ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:سال (رده)
• «چهره‌های معرفی شده در نمایشگاه هنرمندان ارمنی ایران». فصلنامه فرهنگی پیمان. سال هفدهم (۶۴). تابستان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ اکتبر ۲۰۱۹.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:سال (رده)
• «مشاهیر ارمنی ایران؛ از معمار مصلای قم تا مؤسس سینما». تاریخ ایرانی. ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۱۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• «آرامائیس آقامالیان». وبگاه سوره. دریافت‌شده در ۱۲ اسفند ۱۳۸۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

به زبان ارمنی

• Արամայիս Աղամալյան at Avproduction.am بایگانی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine
• Այվազյան, Ա. Ա. Նախիջևան. Հայկազունք Ով ով է կենսագրական հանրագիտարան (in Armenian). Երևան: Հրատարակչություն. p. 15. ISBN 978-9939-0-0530-0.
• "70-ամեայ Հ. Մ. «Արարատ» կազմակերպութեան պատմութեան հետքերով".
• "Anunner.com - ԱՐԱՄԱՅԻՍ ԱՂԱՄԱԼՅԱՆ ՄԿՐՏՉԻ".

---

• «تئاتر ارمنیان در آذربایجان» (PDF). دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸. {{cite journal}}: یادکرد journal نیازمند |journal= است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• «تئاتر انجمن فرهنگی و ورزشی آرارات» (PDF). دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸. {{cite journal}}: یادکرد journal نیازمند |journal= است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

پیوند به بیرون

• آرامائیس آقامالیان در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)