بحر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

بحر اصطلاحی است در وزن شعر (عروض) که به هر مجموعه از وزن‌های عروضی، که براساس نظم مشخصی دسته‌بندی شده‌اند، اطلاق می‌شود. هر بحر از تکرار کلماتی که به آن اَفاعیل گفته می‌شود، پدید می‌آید.
هر بیت باید از دو مصراعی که هر دو در یک بحر قرار دارند، ساخته شده‌باشد. بدین ترتیب، بیتی موزون در یک بحر پدید می‌آید.
[۱]

بحر در لغت، «شکافی است فراخ در زمین، دارای آب بسیار»، و در اصطلاح عروض عبارت است از کیفیت وزنی یا آهنگی ویژه، برآمده از تکرار یا ترکیب یک یا چند رکن عروضی، و به‌گفتهٔ خواجه نصیر طوسی، «تکرار ارکان» که اَفاعیل هم خوانده شده‌است.

بحر ازنظر خلیل بن احمد، بنیادگذار عروض عرب (درگذشته در سال ١۷٠ ه‍.ق) و پیروان او، هشت رکن اصلی دارد. این ارکان که به زبان سنت، اَفاعیل نامیده می‌شوند، عبارتند از: مَفاعیلُن، مُستَفعِلُن، فاعِلاتُن، مَفاعَلَتُن، مُتَفاعِلُن، فَعولُن، فاعِلُن و مَفعولاتُ. خلیل بن احمد، وزن‌های اصلیِ شعر عرب را در پنج «دایره» و پانزده بحر محدود ساخته، و پس از او، شاگردش، اخفشِ نحوی (سدهٔ سوم ه‍.ق)، بحر مُتَدارک را نیز بدان‌ها افزوده‌است. بر این اساس، وزن‌های شعری در دایره‌های عروضی عبارتند از:

  1. دایرهٔ نخست: مختلفه، دارای بحرهای طویل و مدید و بسیط؛
  2. دایرهٔ دوم: مؤتلفه، دارای بحرهای وافر و کامل؛
  3. دایرهٔ سوم: مُجتَلبه، دارای بحرهای هَزَج و رجز و رَمَل؛
  4. دایرهٔ چهارم: مشتبهه، دارای بحرهای مُنسَرِح و خفیف و مُضارِع و مُقتَضَب و سریع و مُجتَثّ؛
  5. دایرهٔ پنجم: متّفقه، دارای بحرهای متقارب و متدارک.

بعدها عروضیان ایرانی دایره‌های دیگری برای بحرهای ویژهٔ فارسی یا بحرهای مشترکی که به‌گونه‌ای ویژه و متفاوت با گونه‌های عربی سروده شده، وضع کردند.
اگر افاعیلِ گفته‌شده بدون تغییر، تکرار یا ترکیب شوند، بحرهای به‌دست‌آمده را «سالم» می‌گویند، و اگر تغییراتی یایند، آن بحرها را «مُزاحَف» می‌نامند. هر تغییری نامی دارد و هر رکنی بنا به تغییراتی که می‌یابد، لقبی پیدا می‌کند.

اقسام بحر[ویرایش]

١) متّفق‌الارکان: که از تکرار افاعیل عروضی به‌دست می‌آید، دارای بحرهای: هزج، رجز، رمل، وافر، کامل، متقارب، متدارک.
٢) مختلف‌الارکان: که از ترکیب یا از ترکیب و تکرار افاعیل عروضی به‌دست می‌آید، دارای بحرهای: طویل، مدید، بسیط، غریب، قریب، مُشاکِل، مضارع، مقتضب، مجتثّ سریع، و خفیف.

گونه‌های شعریِ ایرانیان با گونه‌های شعر عرب تفاوت دارد. برخی بحرها، مانند قریب و مشاکل و غریب، ویژهٔ شعر فارسی است و در عربی کاربردی ندارد؛ برخی دیگر میان شعر فارسی و عربی مشترک است، همچون هزج و رجز و رمل و مُنْسَرِح و مُضارِع و خفیف و مُقْتَضَب و مُجْتَثّ و سریع و متقارب و متدارک؛ و برخی ویژهٔ شعر عرب است، مانند طویل و مدید و بسیط (البته در فارسی نیز در این بحرها شعر سروده شده، اما اندک؛ برخلاف عربی، که این بحر در عروضِ آن کاربردِ فراوان دارد).

این اختلاف، ناشی از ویژگی‌های زبانی، شعری و احساسیِ دو زبان فارسی و عربی است.

آشنایی با بحرهای عروضی[ویرایش]

بحر متقارب[ویرایش]

متقارب در لغت به‌معنی نزدیک‌به‌هم است، و در اصطلاح عروض به بحری گفته می‌شود که از تکرار جزء (رکنِ) «فعولن» به‌دست می آید.

زحافات (تغییرات) مشهور بحر متقارب:

١- حذف: برداشتن یک هجای بلند از آخر "فعولن" است و " فعو" را که باقی می‌مانَد، به فَعَل تبدیل می‌کنند که به آن محذوف می‌گویند.
٢- ثَلم: اگر از "فعولن" تنها دو هجای بلند باقی بماند، آن را با "فع‌لن" نشان می‌دهند و به آن اثلم می‌گویند.

  • وزن‌های مشهور بحر متقارب:

١- بحر متقارب مثمن سالم: فعولن فعولن فعولن فعولن. مثال:

جهانا همانا فسوسیّ و بازی / که بر کس نپاییّ و با کس نسازی (ابوطیب مصعبی)

دو عید است ما را ز روی دو معنا / هم از روی دین و هم از روی دنیا (از المُعجَم فی مَعاییرِ اشعارِ العجم)

نکوهش مکن چرخ نیلوفری را / برون کن ز سر بادِ خیره‌سری را (ناصرخسرو)

٢- بحر متقارب مثمن محذوف: فعولن فعولن فعولن فَعَل. مثال:

به نام خداوند جان و خرد / کز این برتر اندیشه برنگذرد (فردوسی)

چو از زلفِ شب باز شد تاب‌ها / فرومُرد قندیلِ محراب‌ها (منوچهری)

بیا ساقی آن می که حال آورَد / کرامت فزاید کمال آورَد (حافظ)

۳- بحر متقارب مثمن اثلم: فع‌لن فعولن فع‌لن فعولن. مثال:

آیین تقوی ما نیز دانیم / لیکن چه چاره با بخت گمراه؟ (حافظ)

چندان‌که گفتم غم با طبیبان / درمان نکردند مسکین غریبان ما دردِ پنهان با یار گفتیم / نتوان نهفتن درد از طبیبان (حافظ)

بحر رجز[ویرایش]

رجز در لغت به‌معنی اضطراب و سرعت است، و در اصطلاح عروض به بحری گفته می‌شود که از تکرار جزء (رکنِ) «مستفعلن» به‌دست می‌آید.

زحافات مشهور بحر رجز:

١- طیّ: حذف حرف ساکنِ چهارم (ف) از رکنِ "مستفعلن" است و سپس مُستَعِلُن را که باقی می‌مانَد به "مُفتَعِلُن" تبدیل می‌کنند که به آن "مَطویّ" می‌گویند.
٢- خَبن: حذف حرف ساکنِ دوم (س) از "مستفعلن" است و سپس مُتَفعِلُن را که باقی می‌مانَد به "مَفاعِلُن" تبدیل می‌کنند و به آن "مخبون" می‌گویند.
۳- تَرفیل: اگر یک هجای بلند به آخر جزء "مستفعلن" افزوده شود آن را با "مستفعلاتُن" نشان می‌دهند و به آن "مرفَّل" می‌گویند.

وزن‌های مشهور بحر رجز:

١- بحر رجز مثمن سالم: مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن. مثال:

من خاک پای آن کسم کو خون ساغر می خورد / تا راز دل ساغر چرا هر دم به لب می آورد سلمان ساوجی

عمریست تا من در طلب هر روز گامی می زنم / دست شفاعت هر زمان در نیکنامی می زنم حافظ

ای عاشقان ای عاشقان پیمانه را گم کرده‌ام / زان می که در پیمانه ها اندر نگنجد خورده ام مولوی

٢- بحر رجز مثمن مطوی مخبون: مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن

سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند / همدم گل نمی‌شود یاد سمن نمی‌کند حافظ

تاب بنفشه می دهد طره ی مشکسای تو / پرده ی غنچه می درد خنده ی دلگشای تو حافظ

ای که ز دیده غایی در دل ما نشسته‌ای / حسن تو جلوه می کند وین همه پرده بسته ای سعدی

۳- بحر رجز مثمن مطوی: مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن

یار شدم یار شدم با غم تو یار شدم / تا که رسیدم بر تو از همه بیزار شدم

مرده بدم زنده شدم گریه بدم خنده شدم / دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم مولوی

منفعلم بر که برم حاجت خویش از بر تو / ای قدمت بر سر من چون سر من بر در تو بیدل دهلوی

بحر رمل[ویرایش]

رَمَل در لغت به‌معنی بافتن حصیر است، و در اصطلاح عروض به بحری گفته می‌شود که از تکرار جزء (رکنِ) "فاعلاتن" پدید می‌آید.

زحافات مشهور بحر رمل:

١- کف: انداختن حرف هفتم ساکن را "کف" و "فاعلات" را که پس از حذف "ن" از فاعلاتن می ماند، "مکفوف" می گویند.

٢- حذف: انداختن هجای بلند آخر "فاعلاتن" است که از آن "فاعلا" می ماند و آن را به "فاعلن" تبدیل می کنند که به آن "محذوف" می گویند.

۳- خبن : انداختن حرف ساکن دوم "فاعلاتن" را "خبن" و "فعلاتن" را که می ماند "مخبون" می گویند.

٤- خبن و کف: پس از انجام دو زحاف خبن و کف از جزء فاعلاتن "فعلات" می ماند که به آن "مخبون مکفوف" یا "مشکول" می گویند.

۵- خبن و حذف: پس از انجام دو زحاف خبن و حذف از جزء "فاعلاتن" "فعلاً" می ماند که آن را به"فعلن" تبدیل می کنند، که به آن "مخبون محذوف " می گویند.

٦- صلم: اگر از "فاعلاتن" تنها دو هجای بلند بماند، آن را با "فع لن" نشان می دهند و به آن "اصلم" می گویند.

۷- طمس: اگر از جزء "فاعلاتن" تنها دو هجای بلند بماند ، آن را با "دفع" نشان می دهندکه در این صورت به آن "مطموس" می گویند.

  • وزن‌های مشهور بحر رمل:

١- بحر رمل مثمن سالم: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن. مثال:

هرکه چیزی دوست دارد جان و دل بر وی گمارد / هرکه محرابش تو باشی سر ز خلوت برنیارد (سعدی)

روزگار و هرچه در وی هست، بس ناپایدار است / ای شب هجران تو پندارم برون از روزگاری (وصال شیرازی)

٢- بحر رمل مثمن محذوف: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

یاد می داری که با من جنگ در سر داشتی / رای رای تست خواهی جنگ و خواهی آشتی سعدی

ای مسلمانان فغان از جور چرخ چنبری / وز نفاق تیر و قصد ماه و کید مشتری انوری

باغبان گر پنج روزی صحبت گل بایدش / بر جفای خار هجران صبر بلبل بایدش حافظ

۳- بحر رمل مسدس محذوف: فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

عشق هایی کز پی رنگی بود / عشق نبود عاقبت ننگی بود مولوی

هر کسی کاو دور ماند از اصل خویش / باز جوید روزگار وصل خویش مولوی

٤- بحر رمل مثمن مخبون محذوف : فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن

تاخبر دارم ازو بی خبر از خویشتنم / با وجودش ز من آواز نیابد که منم سعدی

بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین / وین اشارت ز جهان گذران ما را بس حافظ

گر مرا خار زند آن گل خندان بکشم / ور لبش جور کند از بن دندان بکشم مولوی

۵ - بحر رمل مسدس مخبون محذوف: فاعلاتن فعلاتن فعلن

بی رخت چون به چمن راه کنم / سوی گل بنگرم و آه کنم جامی

علی آن شیر خدا شاه عرب / الفتی داشته با آن دل شب شهریار

روی بنمای که دیوانه شدم / رحمتی کز غمت افسانه شدم کمال الدین اصفهانی

٦- بحر رمل مثمن مخبون: فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن

ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی / نروم جز به همان ره که توام راهنمایی سنایی

۷- بحر رمل مثمن مخبون مطموس: فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع

کار و کردار تو ای گنبد زنگاری / نه همی بینم جز مکر و ستمکاری ناصر خسرو

پانزده سال بر آمد که به یمگانم / چون و از بهر چه زیرا که به زندانم ناصرخسرو

٨- بحر رمل مثمن مخبون اصلم: فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لن

از تو با مصلحت خویش نمی‌پردازم / همچو پروانه که می سوزم و در پروازم سعدی

٩- بحر رمل مثمن مخبون مکفوف(مکشوف): فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن

اگرم حیات بخشی و گرم هلاک خواهی / سر بندگی به حکمت بنهم که پادشاهی سعدی

همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی / به پیام آشنایی بنوازد آشنا را حافظ

...

منابع[ویرایش]

  1. شعر و شاعران در ایران اسلامی، معظمه اقبالی